LOGINAng Pulang Bestida At Ang Board Meeting Sa Palayan
Kinabukasan, hindi na ako nagising na wala si Anton sa banig. Nagising ako na si Anton pa rin ang nasa banig, pero hindi na sa kabilang dulo. Nasa gitna na siya. Yung guhit ng banig na nagsilbing Great Wall of China namin, nalampasan niya. Yung unan niya, nasa gitna na. At yung braso niya, nakapatong sa gilid ng banig na parang anytime, mahuhulog sa akin. Hindi ko siya ginising. Pinanood ko lang. Tulog si Anton Villarica nang walang suit, walang relo, walang laptop. Naka-white t-shirt lang na luma na siguro kay Lolo Ricardo. Gusgusin ang buhok. May laway pa sa gilid ng labi. At humihilik nang mahina. Anton Villarica humihilik. Kung makita to ng mga empleyado niya sa BGC, baka mag-resign silang lahat sa shock. Dahan-dahan akong bumangon para hindi siya magising. Pero pagtayo ko, nagising siya. "Elise?" boses niya na paos pa dahil bagong gising. "Good morning. Sorry, nagising ba kita?" Umupo siya, kinusot yung mata. "Anong oras na?" "Alas-sais." "Maaga pa. Matulog ka pa ulit." "Hindi na, sanay na ako gumising ng maaga. Magluluto na ako ng almusal." Tatayo na sana ako pero hinila niya yung dulo ng t-shirt ko. "Wait." "Hmm?" "Yung... yung kagabi. Yung sinabi ko about sa mangga. Sorry kung naging... territorial ako." Territorial. Bagong term ni CEO. "Okay lang. Naiintindihan ko. Investment mo ako, diba? P3 million." Tumingin siya sa akin na parang gusto niyang bawiin yung sinabi niya kahapon. "Elise, hindi ka investment. I mean—" Hindi na niya natuloy kasi sumigaw si Manang Pining mula sa baba. "Elise! Anton! Bumaba kayo! May emergency meeting si Lolo sa palayan!" Emergency meeting sa palayan? Anong emergency meeting sa palayan? Pagbaba namin, nandoon si Lolo Ricardo sa gitna ng palayan, nakaupo sa maliit na bangko, may hawak na pamaypay at may kaharap na apat na matatanda na kasing edad niya. Lahat naka-sombrero na gawa sa dahon. "Oh, nandito na ang mag-asawa!" sigaw ni Lolo. "Mag-asawa? Eh parang hindi naman mag-asawa tingnan, Ricardo! Parang magkaaway!" sabi nung isang matanda na si Ka Pilo. "Mag-asawa kami!" sabi ko agad. "Patunayan niyo!" sabi nung isa pang matanda na si Ka Sabel. "Sa Batangas, pag mag-asawa, dapat magaling sumayaw ng cariñosa! Sumayaw kayo!" Cariñosa? Sa gitna ng palayan? Alas-sais ng umaga? Tumingin ako kay Anton na parang nagsasabing help. Si Anton, na CEO na sanay sa board meeting sa BGC na may PowerPoint at aircon, ngayon nasa board meeting sa palayan na may putik at manok. "Anton, hindi ako marunong mag-cariñosa," bulong ko. "Ako rin hindi," bulong niya pabalik. "Anong bulungan yan? Sumayaw kayo! Kung hindi, hindi kayo tunay na mag-asawa!" sigaw ni Ka Pilo. Walang choice. Hinawakan ni Anton yung kamay ko. Yung kamay niyang malinis at malambot kahit galing sa Maynila, hinawakan yung kamay kong may kalyo sa kakalaba. "Follow my lead. Kahit hindi tayo marunong, magpanggap tayo na marunong," bulong niya. At sumayaw kami. Sa gitna ng palayan. Walang tugtog. Tanging huni ng ibon at tunog ng hangin lang. Si Anton, kahit hindi marunong, pinipilit gayahin yung galaw ng cariñosa na nakita niya siguro sa YouTube minsan. Ako naman, kahit papano, marunong ng konti kasi sumayaw kami nun sa PUP ng folk dance. Pero dahil sa putik, nadulas ako. Patumba na sana ako sa putik pero nasalo ako ni Anton. Buong katawan ko, nasa braso niya. Yung mukha namin, isang dangkal na lang ang pagitan. Yung putik sa paa namin, hanggang tuhod na. Tahimik ang lahat ng matatanda. Pati si Lolo, tahimik na nanonood. "Okay ka lang?" tanong ni Anton, mahina lang para kaming dalawa lang makarinig. "Okay lang. Salamat." Pero hindi niya agad ako itinayo. Nanatili kaming ganun ng mga limang segundo na parang sa movie na slow motion. Tapos biglang pumalakpak si Lolo. "Ayos! Yan ang mag-asawa! May spark! May kapit! Hindi tulad nung apo kong si Isabelle at nung boyfriend niyang taga-Maynila na puro picture lang!" Nakatayo na kami ulit, parehong putik-putik ang paa. Pag-uwi namin sa bahay, kailangan namin maghugas ng paa sa poso. Si Anton, naupo sa maliit na bangkito sa tabi ng poso, pinapabomba yung tubig. Ako rin, nakaupo sa kabilang bangkito. "Ang dumi ng paa mo," sabi niya. "Syempre, nasa palayan tayo." "Gusto mo hugasan ko?" "Ano? Hindi na—" Pero hinawakan na niya yung paa ko. Yung paa kong may putik, hinawakan ng CEO na may Rolex na ngayon ay basa na rin ng putik at tubig. Dahan-dahan niyang hinugasan. Yung kamay niya, maingat na tinatanggal yung putik sa paa ko. Walang nagsasalita. Tanging tunog lang ng poso at ng tubig. "Anton," tawag ko, mahina. "Hmm?" "Bakit mo ginagawa to? Pwede namang si Manang Pining na lang." "Dahil asawa kita. Kahit peke lang sa papel, pero ngayon, sa putik na to, totoo tayong mag-asawa. At ang asawa, hinuhugasan ang paa ng asawa niya pag pagod." Hindi ko alam kung saan niya natutunan yun. Sa Bible? Sa lolo niya? Sa T****k? Pero yung puso ko, kumabog ulit. Mabilis. Malakas. Pagkatapos hugasan yung paa ko, siya naman ang naghugas ng paa niya. At ako, kumuha ng tuwalya at pinunasan yung paa niya na parang normal lang na ginagawa ng mag-asawa. Pagpasok namin sa bahay, nandoon si Lolo na may hawak na lumang kahon. "Anton, Elise, may regalo ako sa inyo." Binuksan ni Lolo yung kahon. May dalawang lumang damit na barong at bestida na kulay pula. Yung bestida, yung tela, gawa sa jusi na luma pero maganda. "Yan ang sinuot namin ng Lola niyo nung kinasal kami 60 years ago. Gusto ko suotin niyo sa fiesta bukas. Para makita ng buong baryo na may bago nang Reyna ang Hacienda Villarica." Kinuha ko yung pulang bestida. Amoy lumang kahoy at naphthalene. Pero maganda. Sobrang ganda. Simple lang, pero elegant. Si Anton, kinuha yung barong na pula rin. "Pula?" tanong ni Anton. "Oo, pula. Kulay ng pag-ibig. At kulay ng dugo ng Villarica na matapang magmahal!" Kinagabihan, sinukat ko yung bestida sa kwarto. Kasya sa akin. Parang sinadya para sa akin. Lumabas ako ng kwarto para ipakita kay Anton na nasa baba pa at kausap si Lolo. Pag-akyat ni Anton at pagbukas ng p***o, natigilan siya. Nakatayo ako sa harap ng maliit na salamin na may basag sa gilid, suot yung pulang bestida ni Lola. Walang makeup, buhok na nakalugay lang na basa pa galing sa paligo sa timba. "Bagay ba?" tanong ko. Hindi siya sumagot. Lumapit lang. Tumingin sa akin mula ulo hanggang paa. "Elise," sabi niya, boses mahina. "Sa lahat ng babaeng nakita kong nakasuot ng mamahaling gown sa BGC, ikaw lang ang nagmukhang... totoo sa pulang bestida na P200 lang ang halaga nung araw." At sa maliit na kwarto na may iisang banig at iisang kulambo, sa ilalim ng dilaw na bombilya na kumukutikutitap dahil mahina ang kuryente, hinawakan ni Anton yung kamay ko na may suot na pekeng singsing na diamond na kasing laki ng monggo. At sa unang beses, hindi niya binitawan agad.Ang Kwintas Na Binalik Sa Kahon2065.Tatlumpung taon ang nakalipas mula nang bilhin ni Elise ang P3,000 na kwintas na pula na may bato sa gitna sa Greenhills.Animnapu't-pito na ako ngayon. Si Anton, sitenta na. Nakaupo pa rin kami sa ilalim ng mangga, pero hindi na sa upuang kahoy. Nasa duyan na na yari sa abaka na gawa ni Marco na sitenta'y-apat na na dating hepe ng seguridad na may baril, ngayon ay lolo na ng tatlong apo.Sa ilalim ng mangga, may tatlumpung lapida na kahoy. Maliit lang lahat, kasing laki ng palad, gawa ni Lola Ising mula Chapter 37 hanggang Chapter 66. Walang tatak na I-R 1970. Walang pulang bato. Sulat kamay lang na may lapis na mongol.Si Lola Ising, dalawampu't-anim dati, tatlumpu na ngayon. Hindi na siya ang batang labing-pito na may hawak na listahan ng parol at watawat at kandila. Isa na siyang ganap na guro, may lisensya, may apat na silid-aralan na yari sa kawayan na may anim na daang bata na marunong nang magbasa ng Alamat ng Pinya at magsulat ng liham na
Ang Lamesa Na May LibroIsang taon ang lumipas mula nang magkaroon ng animnapung upuan na yari sa kahoy ng santol na may pintura na puti na walang may-ari na pinagsasalitan ng anim na daang bata sa loob ng apat na silid-aralan na yari sa kawayan na may sukat na anim by limang metro.Wala nang batang nakaupo sa sahig na kawayan na masakit ang tuhod. Lahat ay may mauupuan, kahit salitan.Pero may napansin na naman si Lola Ising tuwing hapon pagkatapos ng klase.Si Lola Ising, dalawampu't-lima dati, dalawampu't-anim na ngayon, lisensyado nang guro, may hawak na ng apat na silid-aralan na may anim na daang bata na dati ay hindi marunong magsulat ng pangalan, ngayon ay marunong nang magsulat ng tula na may apat na saknong.Si Kambal na Ising at Ricardo, tatlumpu't-isa dati, tatlumpu't-dalawa na ngayon. Si Ising, nasa Tondo pa rin, nagtuturo ng paggawa ng sabon na gata at lye na ibinebenta para ipambili ng bagong lapis. Si Ricardo, nasa Batangas pa rin, nagtuturo ng paggawa ng pataba na dum
Ang Upuan Na Walang May-ariIsang taon ang lumipas mula nang mailagay ang balde na plastik na asul na may gripo na maliit sa ilalim at host na mahaba na itim na may butas-butas na maliliit na walang pila na diretso sa paso ng malunggay at sa baso ng anim na daang bata sa loob ng apat na silid-aralan na yari sa kawayan.Wala nang batang nauuhaw ng dalawang oras sa pila ng pangalawang poso na may sampung gripo na pula na may kalawang. Lahat ay may tubig na malamig na sa loob ng classroom.Pero may nakita na naman si Lola Ising tuwing umaga na bago magsimula ang klase.Si Lola Ising, dalawampu't-apat dati, dalawampu't-lima na ngayon, lisensyado nang guro, may hawak na ng apat na silid-aralan na yari sa kawayan na may bubong na yero na may anim na daang bata na dati ay hindi marunong magsulat ng pangalan, ngayon ay marunong nang magsulat ng sanaysay na may pamagat na "Ang Pangarap Ko".Si Kambal na Ising at Ricardo, tatlumpu dati, tatlumpu't-isa na ngayon. Si Ising, nasa Tondo pa rin, na
Ang Poso Na Walang PilaIsang taon ang lumipas mula nang magkaroon ng bisikleta na luma na may kalawang ang kadena at may sidecar na yari sa kahoy at yero na may pintura na asul na kupas na na kayang maghatid ng anim na bata na apat na kilometro ang layo araw-araw nang libre papunta sa paaralan na anim by limang metro na yari sa kawayan.Wala nang batang lumalakad ng apat na kilometro na walang tsinelas na may punit na notebook. Lahat ay nakasakay na sa sidecar na asul na kupas.Pero may bago na namang problema tuwing hapon na nakita ni Lola Ising.Si Lola Ising, dalawampu't-tatlo dati, dalawampu't-apat na ngayon, lisensyado nang guro, may hawak na ng apat na silid-aralan na yari sa kawayan na may bubong na yero na may anim na daang bata na dati ay hindi marunong magsulat ng pangalan, ngayon ay marunong nang magsulat ng liham na may bantas na kuwit at tuldok.Si Kambal na Ising at Ricardo, dalawampu't-siyam dati, tatlumpu na ngayon. Si Ising, nasa Tondo pa rin, nagtuturo ng paggawa n
Ang Bisikleta Na May SidecarIsang taon ang lumipas mula nang mailagay ang radyo na de baterya na may antenna na kinakalawang na may dalawang baterya na bago sa ibabaw ng lamesa ng guro na yari sa kahoy ng niyog sa loob ng silid-aralan na anim by limang metro na yari sa kawayan.Hindi na nalunod ang mga bata. Hindi na nagutom nang walang baon. May babala na sa bagyo na signal number two na galing sa Maynila. May limang daang bata na marunong nang magbasa ng balita.Pero may problema pa rin tuwing umaga.Si Lola Ising, dalawampu't-dalawa dati, dalawampu't-tatlo na ngayon, tapos na sa kolehiyo. Lisensyado nang guro. Pumasa sa board exam. Hindi na siya ang batang may hawak na listahan ng kandila. Siya na ang may hawak ng class record ng limang daang bata at ng susi ng tatlong silid-aralan na yari sa kawayan na may bubong na yero.Si Kambal na Ising at Ricardo, dalawampu't-walo dati, dalawampu't-siyam na ngayon. Si Ising, nasa Tondo pa rin, nagtuturo ng paggawa ng sabon na gawa sa gata at
Ang Radyo Na De BateryaIsang taon ang lumipas mula nang maitayo ang tulay na kawayan na sampung metro ang haba at isang metro ang lapad na yari sa labinlimang piraso ng kawayan at sampung rolyo ng lubid na abaka at apat na poste na kahoy ng santol na may hawakan sa magkabilang gilid para sa limang daang bata na dati ay muntik nang malunod sa pang-apat na ilog sa Laguna.Wala nang bangka na bumabaliktad. Wala nang batang basa ang uniporme na puti pagpasok sa klase.Tahimik pa rin ang bukid, pero may bago kaming naririnig tuwing gabi na hindi galing sa kuliglig.Si Lola Ising, dalawampu't-isa dati, dalawampu't-dalawa na ngayon, nasa huling taon na ng kolehiyo sa kursong Edukasyon. Hindi na siya ang batang may hawak na listahan ng watawat at kandila at parol. Siya na ang tumatayong guro ng tatlong silid-aralan na yari sa kawayan na may bubong na yero na may limang daang bata na dati ay hindi marunong magsulat ng A, Ba, Ka, Da, ngayon ay marunong nang magsulat ng liham na may pamagat na







