Aling Epiko Tagalog Ang Kilala Sa Buong Mundo?

Tulad ng isang maliwanag na bituin sa kadiliman ng gabi, ang 'Munting Prinsipe' ay isang kwentong patuloy na umaakit sa puso ng maraming tao sa buong mundo. Minsan naisip ko, ano nga ba ang mayroon dito na hindi matutumbasan ng iba pang mga akda? Ang sagot ko ay nasa malalim na tema ng pagkakaibigan, pag-ibig, at ang pagiging bata ng puso, na masalamin sa mga simpleng pahayag ng pangunahing tauhan na lumipad mula sa isang planeta papunta sa ibang mundo. Sa bawat pahina, para bang nahihirapan tayong iwanan ang ating sariling mga alalahanin at balikan ang mga simpleng bagay na madalas nating nalilimutan. 'Munting Prinsipe' ay hindi lang kwento ng isang bata, kundi kwento ng pagtuklas, pagtatagpo, at pagtanggap ng mundo sa kumplikadong anyo nito. Isipin mo, ang akdang ito ay patuloy na umaabot sa mga bagong henerasyon. Pinauso ng awtor na si Antoine de Saint-Exupéry ang ideya na ang tunay na yaman ay nasa mga bagay na hindi nakikita. Totoo, may mga sitwasyon na ang simpleng pagkakausap ng mga bata o pagbibigay halaga sa mga bagay na tila walang halaga, ay naglalaman ng malalim na aral. Ang mga leksyon na ito ay nagsisilbing gabay sa atin habang naglalakbay tayo sa ating mga buhay. Sa mga oras ng pagkalumbay, ang mapagmahal at tender na mensahe ng kwento ay nagdudulot ng saya at inspirasyon. Hindi ko maiiwasang isipin ang aming mga talakayan sa mga kaibigan ko tungkol sa kwentong ito. Madalas naming pinagtatalunan kung paano ito nagbigay-diin sa kahalagahan ng imahinasyon at ang ating kakayahang tingnan ang mga bagay mula sa iba't ibang perspektibo. Kaya naman, lahat tayo, bata man o matanda, ay nakahanap ng inspirasyon sa kwento ng 'Munting Prinsipe'. Ang kahalagahan ng mga simpleng bagay ay nag-uugnay sa atin lahat, kaya naman ang kwentong ito ay tulay sa puso ng lahat, anuman ang ating lahi o kultura.

Lagi kong naiisip kung bakit kapag mag-usap-usap kami ng barkada tungkol sa mga epiko, palaging lumalabas ang pangalan ng ‘Biag ni Lam-ang’. Para sa marami, ito ang pinakakilalang epiko dahil madaling lapitan ang kuwento at punong-puno ng eksena na madaling maisalarawan: ang batang bayani na ipinanganak na marunong magsalita, ang kanyang paglalakbay, laban sa mga halimaw, at ang nakakatuwang paghahanap ng pag-ibig. Madalas din itong mabasa sa mga libro sa paaralan kaya automatic na pamilyar ito sa mga estudyante mula Luzon hanggang Visayas at Mindanao. May ilan ding dahilan na hindi lang sentimental: naitala at naisalin ang ‘Biag ni Lam-ang’ nang maaga kumpara sa iba pang epiko, kaya nagkaroon ng maraming adaptasyon—mula sa kolehiyo hanggang sa mga puppet show at radio dramas noon. Kahit ang tono nito ay may halo ng katatawanan at karangalan, kaya nagiging madaling i-relate ng iba’t ibang henerasyon. Hindi ko sinasabi na ito lang ang mahalaga—minamahal ko rin ang ‘Hinilawod’ at ‘Darangan’ dahil sa kanilang lawak at lalim—pero sa usapin ng pagkakakilanlan sa pambansang panitikan, talagang tumitindig ang ‘Biag ni Lam-ang’. Sa huli, para sa akin masaya na makita ang mga epikong ito na umiiral hindi lang sa academic shelf kundi sa buhay-buhay ng tao: sa mga kuwentuhan ng matatanda, sa palabas ng eskwelahan, at sa mga simpleng pag-uusap ng magkakabarkada. May kakaibang init kapag naririnig mong binabanggit ng iba ang pangalan ng isang bayani na parang kakilala mo na rin.

Ang tanong na 'ilan ang kilalang epiko sa panitikang Pilipino' ay parang nagbukas ng kahon ng mga alamat para sa akin—sabik akong magkwento! Sa totoo lang, hindi isang eksaktong numero ang madaling igiit dahil iba-iba ang batayan ng pagiging "kilala": may mga epikong pambansa ang halos lahat ng Pilipino narinig kahit paminsan-minsan, at may mga epiko naman na kilala lang sa kanilang rehiyon. Kung titignan ang mga epiko na madalas lumilitaw sa mga libro at kurikulum, mga sampu ang pinakakilala: halimbawa ang 'Darangen' (Maranao), 'Hudhud' (Ifugao), 'Hinilawod' (Panay), 'Biag ni Lam-ang' (Ilocos), at 'Ibalon' (Bicol). Bukod sa mga ito, may iba pang rehiyonal at etnikong epiko na naitala ng mga mananaliksik—kaya kung sasabihin ko nang buo, masasabing may mga dose-dosenang epiko na opisyal o semi-opisyal na kinikilala, at kung isasama ang mga maliit na kuwentong-epiko mula sa maliliit na komunidad, umaabot sa daan-daan. Personal, ang pinakaastig diyan ay ang lawak: bawat probinsiya may kanya-kanyang bersyon ng bayani at pakikipagsapalaran. Kaya kapag may nagtanong na "ilan", lagi kong sinasagot na depende—pero siguradong marami, at lahat sila nagkikintal ng yaman ng kultura natin na sulit tuklasin.

Ang ideya ng pinakamataas na bundok sa mundo ay palaging nagdadala sa akin sa mga kwento ng mga naaalala kong pakikipagsapalaran sa mga hayop at mga alamat. Sigurado akong alam ng lahat na ito ay ang Mt. Everest, na may taas na 8,848.86 metro. Ang mga kwentong nauukol sa mga nagkalat na ekspedisyon sa Mt. Everest ay talagang nakakaengganyo. Nagtataka ako kung paano ang mga climber na ito ay bumabalik sa kanilang mga tahanan pagkatapos bendahehin ang kanilang mga sugat at sapantaha ng hangin sa mga walang katapusang yelo. Ang exhilarating rush kapag narinig nilang nasakop nila ang tuktok at nakikita ang mundo mula sa itaas ay tila isang senaryo mula sa isang sining ng anime na puno ng inspirasyon. Nakakaakit isipin ang isang masungit na bundok na katulad ng iyong matigas na kaibigan na walang mga emosyon at walang awa sa mga walang karanasan. Minsan sa mga nabasa ko ang tungkol sa iba pang mga bundok, napapansin ko ang mga ito ay parang mga tauhan sa isang kwento. Isipin mo - ang K2, na madalas na ikinukumpara sa Everest, ay mas mahirap akyatin. Parang ang sosyal na pagpulso sa bundok, sa kung paano ang bawat isa ay may kani-kanyang personalidad. Sa isang banda, ang Mt. Everest ay ang pinaka-ikonikong nagniningning, samantalang ang K2 ay may misteryo. Aliw na aliw ako sa dynamic na ito at kung paano hinahamon tayo ng kalikasan. Isang napakagandang pag-iisip na kahit gaano pa tayo kataas sa mundong ito, may mga bundok na dapat nating sobrahan. Ang mga bundok ay parang pangarap, minsang mahirap abutin ngunit tila bawat hakbang ay puno ng kwento. Ang mga climbing documentary ay hinimok akong matuto pa tungkol sa mga bundok na ito, tila bawat tagumpay ay pinagsama sa kanilang mga kwento ng buhay. Puno ang mga kwentong ito ng pakikipagsapalaran at nagdadala ng inspirasyon sa aming mga pangarap. Hanggang ngayon, kapag pumapalakpak ang hangin sa paligid ko, naiisip ko ang Mt. Everest na nakatayo bilang simbolo ng mga di pagkakasundo at tagumpay, na hinahamon ako na magsikap hangga't kaya ko. Ngayon nga ay isa siyang bahagi ng buhay ko na nagpapalakas sa akin na magpatuloy.

Ang mga pangunahing tema sa epikong Tagalog ay tila umaabot sa mas malalim na katanungan tungkol sa pagkakakilanlan, kagitingan, at mga pagsubok. Minsan, ang mga epiko tulad ng 'Biag ni Lam-ang' ay nagbibigay-diin sa kahalagahan ng pamilya at katapatan. Sa kwentong ito, makikita natin si Lam-ang na naglalakbay upang hanapin ang kanyang ama at ipagtanggol ang kanyang bayan. Ang paglalakbay nito ay hindi lamang pisikal kundi pati na rin espiritwal, kahit na umatras siya sa bawat pagsubok, puno ng katatagan at tapang. Ipinapakita nito ang halaga ng pagkakaroon ng layunin at ang paghahanap sa sarili sa kabila ng mga hamon. Kadalasang nauugnay ang mga tunggalian sa mga tema ng giyera at kapayapaan. Ang pagdapo sa digmaan at pagprotekta sa pamilya ay pangunahing paksang naiimpluwensyahan ng mga epiko, kung saan ang mga bayani ay lumalaban para sa kanilang mga pinahahalagahan. Sa katulad na pag-imahen, ang 'Hudhud' ay naglalaman ng mga kwento tungkol sa pakikidigma ng mga ninuno para sa kanilang karangalan at lupa. Ipinapakita itong mayroon tayong koneksyon sa ating nakaraan, at kung paano ang mga sakripisyo ng ating mga ninuno ay naghubog sa ating kasalukuyang pagkatao. Sa kabuuan, ang mga tema ng pag-ibig, paghahanap ng katotohanan, at pagprotekta sa bayan ay tila isa ring paalala sa atin na ang pagsubok at sakripisyo ay bahagi ng pagbuo ng ating pagkatao. Ang mga epiko ay hindi lamang kwento, kundi mga salamin na nagpapakita sa atin ng mga leksyon na magagamit sa pang-araw-araw na buhay. Isa itong masayang paglalakbay sa pag-unawa sa ating kultura at pagkakakilanlan bilang mga Pilipino.

Isang nakakabighaning paglalakbay ang naging tanyag ng Filipino anime sa buong mundo. Hindi lamang ito tungkol sa mga kwento kundi ang husay ng mga Pilipino sa sining at paglikha. Ang mga animator like si Raymond Lee na nag-produce ng 'Treasures of the Lost Abyss' ay lumakas na parang wild fire nitong mga nakaraang taon. Isa pang bagay na nakatulong ay ang pagdami ng mga lokal na conventions at festivals kung saan natutunghayan ng mga tao ang mga obra ng mga Pilipinong tagalikha. Ang mga elemento ng kulturang Pilipino, halimbawa, ang mga kwento at karakter na puno ng tradisyon, ang nagdadala sa mga tao mula sa iba't ibang panig ng mundo upang mapansin ito. Narinig mo na ba ang tungkol sa 'Battle of Surigao' na lumagpas sa mga hangganan at nagbigay-inspirasyon sa mga tao sa ibang bansa? Napakalaking hakbang nito, at simbolo ito ng mga pangarap ng mga natatanging animator na nagsusumikap mula sa likod ng mga eksena. Siyempre, hindi rin natin maikakaila ang hatak ng social media. Ang hashtags sa Instagram, Twitter, at iba't ibang platform, woh! Ang mga Pilipinong animator at artista ay talagang bumangon sa mundo ng cosplay, at hindi mo maiiwasang mapansin. Ang mga clips at trailers ng mga gantimpala sa mga malalaking anime conventions ay nagbigay-daan upang mas makilala ang lokal na industriya. Ngayo’y mas madaling makagawa ng pangalan, at nagiging makabuluhan ang pagdiriwang ng sariling sining. Sa mga community pages, tila may lumalabas na mga bagong pangalan na wagas at puno ng talento. Ipinapakita ng mga pagkilos na ito na ang Filipino anime ay hindi na lamang naka-depende sa mga klasikong pamagat na galing sa Japan kundi lumalaki na ito bilang sariling boses na may sariling kwento. Minsan naiisip ko, ano nga kayang susunod na hinaharap para sa atin? Ang tanong kung paano tayo makikilala sa pandaigdigang antas ay isang patuloy na pagsubok, pero ang kasabay na pananaw at pagkilala ay maghahatid ng mas maraming posibilidad sa industriya. Kung maisasama natin ang mga modernong tema na lumalabas sa ating lipunan, siguradong magiging masengganyo ang kwentong Pilipino, na tila palaging umaangat mula sa mga easy-going na concept sa mga malalim na alegorya.

Sobrang nakaka-curious kapag pinag-uusapan ang dami ng bersyon ng mga epiko sa Pilipinas — parang koleksyon ng iba't ibang remix ng iisang kanta. Sa personal, palagi kong naiisip na ang 'Biag ni Lam-ang' ang may pinakamaraming bersyon na naitala at nagsasabing ito'y dahil madaling maibahagi ang kwento: medyo mas maikli kaysa sa ibang malalaking epiko kaya madalas itong kinukuwento sa mga pagtitipon, at may maraming lokal na pamamaraang pag-awit at pagbabago. Marami akong nabasang bersyon ng 'Biag ni Lam-ang' — may mga nagsisingit ng karagdagang pakikipagsapalaran, may ibang nagbabago sa mga pangalan ng karakter, at may ilan ding nag-eeksperimento sa pagtatapos (minsan mas malungkot, minsan mas triumphant). Dahil sa pag-aaral ng mga mananalaysay at mga manunulat, nag-iba-iba rin ang mga bersyon base sa panahon at sa sining ng tagapagsalaysay. Para sa akin, iyon ang tunay na kagandahan: bawat bersyon ay nagpapakita ng rehiyonal na lasa at panlasa ng nagkukwento, kaya parang nakakakita ka ng maraming mukha ng iisang bayani.

Ang mga epiko sa Tagalog ay nagbibigay ng isang natatanging pagtingin sa kultura at kasaysayan ng Pilipinas na hindi katulad ng ibang anyo ng literatura. Sa mga epiko, makikita mo ang mga kwento ng mga bayani at kanilang makapangyarihang mga pagsubok na hindi lamang nagpapamalas ng kanilang lakas, kundi pati na rin ng kanilang katapatan, pagmamahal sa bayan, at mga tradisyon. Halimbawa, kung isasaalang-alang mo ang 'Biag ni Lam-ang', ang kwento ay puno ng mga elemento ng supernatural na nagpapakita ng yaman ng kulturang lokal na hindi mo madalas makikita sa mga banyagang epikong tradisyon. Dito, ang paglalakbay ng pangunahing tauhan ay sumasalamin sa mga pananaw at pagkakaakit ng komunidad sa mga lokal na bayani, na may iba’t ibang makukulay na satires at simbolismo. Kung ilalapit natin ito sa ibang anyo ng literatura, tulad ng mga tula o kwento ng romansang Europeo, mapapansin mo na mas nakatuon ang mga epiko sa identitad ng lahi at bayan. Hindi ito basta-bastang kwento ng pag-ibig o pagsasakripisyo; ito ay puno ng mga metapora at elemento ng mitolohiya na nagbibigay-halaga sa mga ideya ng katapangan at pagkakaisa, na maaaring hindi katulad ng sa mga banyagang epiko na kadalasang nakatuon sa indibidwal na paglalakbay at internal na laban ng tauhan. Kaya, mahalaga ang mga epiko ng Tagalog hindi lamang bilang mga kwento kundi bilang mga salamin ng ating kultura at identitad. Nagsisilbing mga aral ang mga ito na nakaugat sa ating mga ninuno, at nagbibigay liwanag sa ating mga pagkakatulad at pagkakaiba mula sa iba pang anyo ng literatura. Sa pagbasa, ang bawat taludtod ay tila bumabalik sa ating mga ugat, at walang sawa ang pananabik na habulin ang kanilang kani-kanilang kasaysayan.