Ano Ang Pinagmulan Ng Pamahiin Sa Pilipinas?

Nakakataba ng puso kapag iniisip kung paano nabuo ang mga pamahiin tungkol sa patay sa Visayas. Mula sa paningin ko, ang pinagmulan nito ay isang pinagtagpi-tagping tela ng lumang paniniwala at bagong relihiyon — isang halo ng pre-kolonyal na animismo at ang malakas na impluwensiya ng mga Kastila at Simbahan. Bago pa man dumating ang mga dayuhan, naniniwala ang mga ninuno sa Visayas sa espiritu ng kalikasan at sa kapangyarihan ng mga anito at ng kaluluwa ng mga yumaong kamag-anak. Ang babaylan o manggagamot ang karaniwang tagapamagitan; sila ang nag-aalay, naglilinis, at tumutulong sa pagbangon o paglakbay ng kaluluwa. Nang dumating ang mga Kastila, dinala nila ang mga ritwal na gaya ng misa, novena, at ang ideya ng pag-alaala sa mga yumaong nasa 'Araw ng mga Patay'. Marami sa mga dati nang gawain ay hindi tuluyang nawala kundi nag-merge: ang lamay bilang pagtitipon ay isinama sa pamisa at pagdarasal ng siyam na araw o 'pasiyam'. Kaya ang ilang pamahiin — tulad ng pagtakpan ng salamin, pag-iwas sa pagwawalis sa loob ng lamayan, o mga bawal bago ilibing ang bangkay — ay nagkaroon ng halos relihiyosong paliwanag at praktikal na pinagmulan: pag-iwas sa takot, pagrespeto sa patay, at pagtiyak na may pagkakataong kompletuhin ang ritwal. Sa huli, lagi kong naiisip na ang pamahiin ay hindi lamang takot; ito rin ay paraan ng komunidad para bumuo ng ritwal at magbigay-kapangyarihan sa mga hindi maipaliwanag. Ang paggalang sa patay sa Visayas ay produkto ng sinabawang kultura — lumang paniniwala, bagong ritwal, at ang pangangailangang magkasama sa gitna ng pagdadalamhati — at iyon ang dahilan kung bakit hanggang ngayon napakatibay ng mga ito sa puso ng mga tao.

Tuwing umiikot ang usapan sa pamahiin sa pamilya namin, parang nagbubukas ang isang lumang kahon—puno ng kuwento, amoy ng tsaa, at boses ng lola. Lumaki ako sa bahay kung saan bawal magwalis tuwing gabi at hindi pwedeng tumingin sa salamin kapag may dalaw. Hindi lang ito basta bawal; may kasamang mga kwento kung ano ang maaaring mangyari—mga kwentong nagpapakita ng parusa, ng suwerte, at ng hiwaga. Sa praktikal na paraan, ang mga pamahiin ay nagpapagaan ng kawalan ng kontrol: kapag hindi mo alam ang kinalabasan ng isang bagay, ang paglalagay ng 'ritwal' o paniniwala ay nagbibigay ng pakiramdam na mayroon kang magagawa. Puno rin ng kultura at kasaysayan ang mga pamahiin. Madalas may pinag-ugat ito sa pre-kolonyal na paniniwala o nadugtungan ng impluwensya ng relihiyon at kolonyal na pamamalakad. Nakikita ko rin kung paano ito nagiging pang-ugnay ng komunidad—isang paraan para ipasa ang mga paalaala, moral lessons, at norms nang hindi kailangang seryosohin ang bawat sitwasyon. Ang mga lola at tiyahin ko ang nagiging messenger ng mga ito, kaya nagiging bahagi ng pag-aalaga: ang pag-iingat ay pagmamahal din sa isang paraan. Sa huli, nananatili ang mga pamahiin dahil sa kombinasyon ng emosyonal, sosyal, at kultural na mga dahilan. Kahit na may mga oras na nata-tawa ako sa ilan, may respeto pa rin ako sa epekto nila—nakikita ko kung paano nagbubuklod ang simpleng ritwal o paniniwala sa isang hapag-kainan. Madalas, iniisip ko na hindi lang ito tungkol sa paniniwala sa kung ano ang 'totoo' kundi sa kung paano tayo nagkakaintindihan at nagmamalasakit bilang mga tao.

Nakakatuwang isipin kung paano naglalaro ang lugar at kasaysayan sa mga pamahiin natin — palagi akong naeengganyo tuwing may lakad sa probinsya at naka-obserba ng maliliit na pagkakaiba. Sa amin sa Ilocos, makikita ko pa rin ang mga pamahiin na naka-ugat sa lupa at panahon: may mga magsasaka na nagbibigay ng munting alay sa bukid bago magtanim at umiwas sa pag-uwi ng patak ng ulan sa gabi para hindi mahinahon ang anito. Mas konserbatibo rin ang ilan sa pagsunod sa tamang panahon ng pagputol ng buhok at pagbibigay galang sa matatanda dahil naniniwala silang may dala itong malas o suwerte. Habang lumalapit ako sa Visayas, napansin ko ang mas malambot na halo ng Katolisismo at lokal na paniniwala. Maraming pamilya ang may ritwal kapag may bagong silang na bata—ang paglalagay ng asin o paminta sa gilid ng duyan para itaboy ang masamang espiritu, o ang pagsasabing 'tabi-tabi po' sa gubat kapag nagwawala ang mga kabataan. Ibang-iba naman sa Mindanao kung saan mas halata ang impluwensiya ng Islam at mga katutubong tradisyon; mas pino ang paggalang sa ritwal at may mga pamahiing nakaugat sa relihiyon kaysa sa simpleng pamahiin lang. Sa kabuuan, hindi lamang isang listahan ng kakaibang gawain ang mga pamahiin — salamin ito ng kasaysayan, relihiyon, at pang-araw-araw na pangangailangan ng bawat rehiyon, at palagi akong natutuwa sa pagkakaiba-iba nito.

Habang nagbabasa ako ng mga luma at bagong aklat-bayan, napansin ko agad kung gaano kalalim ang ugat ng konsepto ng 'barang' sa kultura ng Pilipinas — at hindi lang ito simpleng kuwento ng mangkukulam na nagpapadala ng kulisap. Sa pinakapayak na paliwanag, ang ideya ng 'barang' ay lumabas mula sa malawak na pananaw ng Austronesian na animismo: paniniwalang buhay at di-kitang pwersa ang nasa paligid, at posibleng manipulahin ng tao. Bago pa man dumating ang mga Kastila, may sistema na ng paniniwala sa mga espiritu, sa mga sakit na sanhi ng hindi nakikitang pwersa, at sa mga taong may kakayahang magpadala o magbawi ng mga ito — silang mga tinawag minsan na mangbabarang o mangkukulam, depende sa rehiyon at detalye ng gawain. May dalawang mas malinaw na linya ng paliwanag: una, ang teknikal na paglalarawan ng 'barang' bilang isang uri ng malayang espiritu o maliit na nilalang (madalas inilarawan bilang insekto o maninila) na pinapagalaw ng tagapagbato—ito ang literal na paniniwalang nakikita sa maraming kwento at testimonya sa Visayas at Mindanao. Pangalawa, ang sosyal-historikal na aspekto: ang paratropa na paniniwala sa 'barang' ay nagsilbing paraan ng pagpapaliwanag sa biglaang karamdaman, pagkamatay, o personal na sakuna sa isang maliit na komunidad. Nang dumating ang mga Kastila, naitala nila at kadalasan binigyang-konteksto ang mga kwentong ito sa kanilang relihiyosong pananaw, kaya nagkaroon ng halo ng lokal na pag-interpret at mga bagong label. Sa etimolohiya naman, dapat ihiwalay ang 'barang' (sorcery) sa 'barangay' (ang yunit ng pamayanan). Ang huli ay nagmula sa salitang 'balangay', ang makapangyarihang bangkang ginagamit ng mga Austronesian seafaring communities — hindi pareho ang pinagmulan nila kahit na madalas magdulot ng kalitong lingguwistiko. Bilang tagahanga ng alamat at kasaysayan, nakakatuwa para sa akin na ang 'barang' ay hindi simpleng alamat lang: nakikita ko siya bilang lens na nagpapakita kung paano nagbabago ang paniniwala kapag may ugnayan ang relihiyon, kolonisasyon, at lokal na pangangailangan sa pagpapaliwanag ng hindi maunawaan. Hanggang ngayon, buhay pa rin ang mga kuwentong ito sa mga baryo, teleserye, at horror films — at sa psychology ng komunidad, nagsisilbi pa ring babala at paraan ng pagkukuwento ng trauma at pananakit. Talagang nakaka-engganyo at sobrang layered ang paksang ito.

Nakakaintriga talaga ang kuwento ng manananggal—para siyang perfect mix ng takot at folklore na tumatak sa ating kolektibong imahinasyon. Sa pinaka-simpleng paliwanag, ang pangalan mismo ang nagbibigay ng malaking clue: galing sa salitang ‘tanggal’ (alisin), kaya ang manananggal ay literal na ‘‘ang nagtatanggal’’ — karaniwang inilalarawan bilang babaeng nilalang na naghihiwalay ng itaas na katawan at lumilipad gamit ang pakpak upang manghimasok sa gabi. Kadalasan target nito ang mga buntis at mga newborn, at may mga tunog at bakas na kilala sa oral tradition gaya ng ‘‘tik-tik’’ o ‘‘wak-wak’’ na nauugnay sa paglapit ng aswang-type creatures. Hindi raw siya basta-basta vampiro sa Europang estilo; mas malapit siya sa regional Southeast Asian myths kung saan may mga nilalang na nagbubukas o nagtatanggal ng ulo o katawan, katulad ng Malay–Indonesian ‘penanggalan’ at Balinese ‘leyak’. Sa pinagmulan naman, maraming layers ang pinaghalong paliwanag. May malakas na ebidensya na ang mga kwento tungkol sa manananggal at aswang ay nag-ugat pa noong pre-Hispanic periods dahil sa malalim na paniniwala sa espiritu, shamanismo, at animism ng mga sinaunang Pilipino. Nang dumating ang mga Espanyol, naitala ng mga kronikong gaya nina Juan de Plasencia at iba pang misyonero ang mga paniniwala ukol sa witchcraft at kakaibang nilalang—hindi eksaktong ‘‘manananggal’’ ang tawag nila pero makikitang may mga katulad na salaysay na patuloy na naipasa sa oral tradition. May teorya rin na ang intensibong kalakalan sa rehiyon at ugnayan sa Malaysia at Indonesia ay nagdala ng interregional motifs tulad ng ‘penanggalan’, at inangkop ng lokal na kultura papunta sa mas lokal na bersyon: mas nakatutok sa buntis at pamilya, at nagkaroon ng sariling pangalan at ritmo ng kuwento dito sa Visayas at Luzon. Anthropologists tulad nina F. Landa Jocano ang nag-explore ng mga ganitong pattern, na nagpapakita kung paano sumasabay ang mito sa pagbabago ng lipunan. Hindi lang ito horror para sa akin—mas nakikita ko itong societal mirror. Ang manananggal ay naging paliwanag sa mga trahedya: biglaang pagkamatay ng sanggol, postpartum complications, o kahit sakit na hindi maintindihan noon. Ginamit din ng ilang komunidad bilang paraan ng social control—babala sa mga kababaihan o midwife na baka magalit ang mga espiritu, o paraan ng pagtatakot sa mga pumapasok sa gabi. Sobrang dami ng regional variations: sa iba itinuturing itong aswang, sa iba malinaw na klase ng nilalang; may iba-ibang remedyo rin gaya ng bawang, asin, sinigang na tubig, at paglalagay ng palaman sa puwitan ng natirang katawan para hindi makabalik. Sa pop culture, hindi mawawala ang manananggal sa mga pelikula at komiks—mula sa classic horror hanggang sa modernong reimaginings sa mga indie films at serye—palaging fresh ang pagkakagamit ng imahe nito. Personal, tuwing naaalala ko ang mga kwento mula sa mga lola at kapitbahay na ito, nakakakuliglig pa rin pero kasama rin ang ngiti—yun siyang magic ng folklore: takot at comfort sabay.

Tuwang-tuwa ako kapag naririnig ko ang iba’t ibang bersyon ng 'alamat ng butiki' sa mga piknik kasama ang pamilya o kapag nagbabasa ng mga aklat-bayan. May mga kuwentong nagsasabing pinaparusahan ang butiki dahil nagnakaw ito ng apoy mula sa mga diyos—kaya raw palaging nagtatago at mabilis kumilos—habang may iba namang nagsasabing ito’y nagkasala laban sa isang tao at pinarusahan sa pamamagitan ng pagputol ng buntot, kaya ngayon nakakapalit na ng buntot ang mga butiki kapag naputol. Sa aking panlasa, ang pinagmulan ng alamat ay halong katutubong paniniwala at impluwensya ng mga dayuhang kuwento na dinala ng mga mangangalakal at mga mananakop. Bago dumating ang Kastila, marami na tayong kuwentong may paliwanag sa kalikasan at pag-uugali ng hayop—mga paraan para turuan ang kabataan at ipaliwanag ang mga bagay na hindi pa naiintindihan. Nang dumating ang mga banyaga, may mga pagbabago sa detalye at aral, pero nanatili ang sentrong ideya: ang alamat ay nagpapaliwanag ng kakaibang katangian ng butiki at nagtuturo ng aral tungkol sa pag-uugali. Higit sa lahat, nakikita ko na ang alamat ng butiki ay buhay na bahagi ng ating kulturang-bayan—hindi lang paliwanag sa pisikal na katangian ng hayop, kundi paalala rin ng ating paraan ng pagtuturo at pag-alala sa nakaraan.

Nakakatuwang isipin kung gaano karami kaming natutunan mula sa mga lolo at lola kapag tungkol sa mga pamahiin tungkol sa patay — para sa akin ang pinakakilalang salita rito ay 'pagpag'. Natatandaan ko pa noong bata pa ako, pagkatapos ng lamay, pinipilit ako ng tiyahin na maglakad muna sa ibang ruta bago umuwi; bawal daw diretso dahil baka may sumunod na kaluluwa. Ang konsepto niya ay simple pero matindi: para 'hindi sumama' ang espiritu, kailangang 'pagpag' — literal na pag-alis ng amoy o bakas ng lamay sa iyong sarili at sa mga damit mo bago pumasok sa bahay. Bukod sa 'pagpag', malakas din ang paniniwala tungkol sa panahon ng paglalakbay ng kaluluwa. Maraming pamilya ang sumusunod sa 'siyam na araw' at 'apatnapung araw' bilang mga mahalagang marker — may mga ritwal, misa, at pagdalaw sa puntod. Sa probinsya, sinasabing mas aktibo ang paligid ng bahay sa mga unang araw; kaya may mga payo tulad ng hindi pag-iwan ng salamin nang nakabukas, o hindi paglabas ng bahay ng mag-isa sa gabi kapag may sariwang lamay. Hindi pantay-pantay ang mga detalye depende sa rehiyon: sa Ilocos may iba, sa Mindanao iba ang tono, pero iisa ang sentro — respeto at pag-iingat. Humahalong takot at paggalang ang mga pamahiin na ito, at kahit na hindi ako palaging naniniwala sa literalidad, makikita ko na binibigyang-daan nila ang proseso ng pagluluksa at ang pagkakaisa ng pamilya sa panahon ng pamamaalam.

Parang pelikula sa isip ko tuwing iniisip ang pinagmulan ng anting-anting sa Pilipinas—may halo ng sinaunang ritwal, dayuhang impluwensiya, at konting panghihimasok ng kolonyal na relihiyon. Sa pinakapayak na anyo, nagsimula ito sa animistikong pagtingin ng mga katutubo sa kapangyarihan ng kalikasan at mga ninuno: ang paniniwala sa mga 'anito' at espiritu na pwedeng pag-ukulan ng respeto o paghingi ng tulong. Ang mga babaylan at katalonan ang karaniwang gumaganap bilang tagapamagitan; sila ang naglalakad sa pagitan ng mundong kita at hindi kita, naggagamot, at gumagawa ng jampi o ritwal na nagbibigay ng proteksyon. Sa tradisyong ito nabuo ang mga unang uri ng anting-anting—mga dahon, buto, bato, o sinulid na may ritwal na binubuo ng mga panalangin at pagbigkas. Nang dumating ang mga Malay, Indian, at kalaunan ang mga Kastila, nagkaroon ng maraming halo-halong elemento. Mula sa kalakalan at migrasyon, pumasok ang mga jampi at talismans na kapareho ng mga nakikita sa ibang bahagi ng Timog-silangang Asya; mula sa mga Indian naman, may mga impluwensya ng relihiyong Hindu-Buddhist na naipaloob sa lokal na ritwal bago pa man tuluyang dumating ang mga Kastila. Pagdating ng kolonisasyon, ang Katolisismo ay hindi tuluyang pumawi sa mga paniniwala—sa halip sumabay at naghalo. Dito lumitaw ang mga 'orasyon'—mga dasal na kadalasang May halong Latin o espanyol na salita—na isinulat at inilalagay sa loob ng medalya o papel bilang bahagi ng anting-anting. Napakaraming ulat noong kolonyal na panahon tungkol sa pagbabawal sa mga ritwal na ito ngunit sinasabing patuloy ang pagsasabuhay dahil nagbibigay ito ng konkreto at napapalapit na kontrol sa hindi tiyak na mundo. Sa modernong perspektiba, tinitingnan ko ang anting-anting bilang resulta ng malalim na pangangailangan na maipaliwanag at magkaroon ng kontrol sa panganib—maging sa digmaan, sakit, o malas. Nagpapatuloy ang kasanayang ito sa pelikula, komiks, at kwentong bayan kaya madaling manatiling buhay sa kolektibong imahinasyon. May mga pagkakataon na literal na naniniwala ang ilan, at may iba na tingnan ito bilang simbolo ng kultura at pagtutol. Personal, nakakatuwang isipin na kahit gaano kadami ang pagbabago ng panahon, may mga bagay na nananatili dahil nagbibigay sila ng pag-asa at identidad sa mga tao.

Tuwing napapakinggan ko ang kwento ng mga ninuno, parang may himig na bumabalik mula sa dagat at kabundukan. Lagi akong naaakit sa ideya na ang mitolohiya ng Pilipinas ay hindi nagmula sa iisang tao o lugar — ito ay produkto ng mahabang paglalakbay ng mga tao at kwento. Mula sa mga unang Austronesian na dumating sa kapuluan libu-libong taon na ang nakakaraan, dala nila ang paniniwala sa kalikasan, sa mga espiritu ng bundok, ilog, at tahanan — ’yong tinatawag na anito o diwatang tagapangalaga. Sa panahon nilang iyon nabuo ang mga ritwal ng pag-aalay, ang papel ng mga babaylan bilang tagapamagitan, at ang pila-pilang kuwentong nagpapaliwanag kung bakit umiikot ang araw o bakit may bagyo. Mayroon ding malinaw na impluwensiya mula sa kalakalan at pakikipag-ugnayan sa kalapit-bansa. Halimbawa, ang mga elemento ng Hindu-Buddhist na paniniwala at mga pangalan ng ilang diyos at epiko ay kumalat mula sa mga kaharian tulad ng Srivijaya at Majapahit; makikita ito sa mga sinaunang alamat at rehiyonal na epiko tulad ng 'Hinilawod', 'Biag ni Lam-ang', at 'Darangen'. Hindi rin mawawala ang impluwensiya ng Islam sa Mindanao at ng Espanyol sa buong bansa, na nagdala ng mga santo at bagong mga kuwento, at nagbago ng paraan ng pagsasalaysay at pagsasagawa ng ritwal. Sa pangkalahatan, ang pinagmulan ng mitolohiya sa Pilipinas ay isang masalimuot na pinagtagpi-tagping mga tradisyon: lokal na animismo, Austronesian na pag-iisip, panlabas na impluwensiya mula sa India, Malay, Tsina, Islam, at kolonyal na Espanyol, at ang walang patid na oral na paglipat ng mga kuwento mula sa isang henerasyon papunta sa susunod. Nakakabighani para sa akin na sa kabila ng pagbabago, buhay pa rin ang mga mitong ito sa mga sayaw, kapistahan, at mga kuwentong pinapasa sa gabi ng mga ilaw sa baryo.

Nakakatuwang isipin na marami sa mga unang alamat na narinig ko ay galing pa sa mga panahong hindi pa nasusulat ang kasaysayan ng ating mga ninuno. Lumaki ako sa pagkukuwento ng lola ko sa ilalim ng puno ng mangga: may mga diwata, anito, at mga dambuhalang hayop na parang hindi lang kathang-isip. Sa personal na pananaw ko, ang pinagmulan ng mga mito sa Philippine folklore ay isang halo ng matagal nang paniniwala sa kalikasan at espiritu — ang animism — at ng mga buhay na karanasan ng mga tao sa agrikultura, dagat, at bundok. Kapag sinilip mo ang mas malalim, makikita mo ang impluwensiya ng migrasyon at kalakalan: dala ng mga Austronesian migrants ang mga tema ng paglalakbay at pangangaso; may mga elemento ring kahawig ng Hindu-Buddhist at Islamic motifs dahil sa pakikipag-ugnayan sa Timog-Silangang Asya. Idinagdag pa rito ang mapanuring kamay ng kolonisasyon; maraming kwentong na-syncretize habang pumapasok ang Kristiyanismo at nagkaroon ng reinterpretation ng mga lokal na diyos at espiritu. Sa bandang huli, ang mga mito ay buhay na memorya — mnemonic para sa batas, moralidad, at survival. Halimbawa, ang 'Biag ni Lam-ang' at ang mga awit na 'Hudhud' ay hindi lamang aliw; naglalaman sila ng aral, kasaysayan, at identity. Sa tuwing naririnig ko muli ang mga ito, nare-realize ko na hindi lang basta kwento ang folklore kundi tulay sa nakaraan at gabay sa hinaharap.