Sino Ang Orihinal Na Tagapagsalaysay Ng Hinilawod Epiko?

Nakakaaliw talaga kapag pinag-uusapan ang pagkakaiba ng mitolohiya, alamat, at epiko—parang magkakaibang playlist ng kuwentong-bayan na lahat may espesyal na vibe. Sa madaling salita, ang mitolohiya (mitolohiya) ay madalas itinuturing na sagradong paliwanag ng pinagmulan ng mundo, diyos, at kosmolohiya. Karaniwang bida rito ang mga diyos, espiritu, at kosmikong puwersa; halimbawa, mga kuwento tungkol kay 'Bathala' o yung mga pinanggagalingan ng kalikasan at tao. Malalim ang layunin ng mitolohiya: hindi lang libangin, kundi gawing makahulugan ang mga misteryo ng buhay—bakit may araw at gabi, bakit may ulan, atbp. Ang tono nito ay solemne o mas misteryoso, at kadalasan ay may elemento ng ritwal at paniniwala na bumabalot sa lipunan at relihiyon ng mga sinaunang tao. Alamat naman—mas down-to-earth at lokal ang dating. Ito yung mga kuwento na nagpapaliwanag kung bakit ang isang lugar, halaman, o pangalan ay ganoon ang katauhan; halimbawa, ang mga klasikong lokal na kuwento tulad ng ‘Alamat ng Pinya’ o ang mga tale na nag-uugnay sa isang bundok o ilog sa isang sinaunang bayani o pangyayaring nagsilbing dahilan. Ang alamat kadalasan may historical core—may puwedeng katotohanan sa likod pero napapalamutian ito ng supernatural o dramatikong detalye habang paulit-ulit na ikinukuwento. Mas madaling i-relate ang alamat dahil kadalasan may human protagonist at nakapaloob sa isang partikular na komunidad; ginagamit ito para magturo ng aral, magpaalala ng asal, o ipaliwanag ang kaugaliang lokal. Epiko naman, o epiko, ay parang long-form na alamat meets mitolohiya pero naka-ayos bilang isang mahabang tulang pasalaysay. Bigay tignan ang 'Biag ni Lam-ang', 'Hinilawod', o mga epikong sinaunang gaya ng 'Iliad' at 'Odyssey'—mahahabang kuwento ng bayani na may pambihirang lakas o tadhana, naglalakbay, nakikipaglaban sa malalaking pagsubok, at madalas may diyos o supernatural na elemento na sumusuporta o humahadlang. Teknikal, ang epiko ay karaniwang itinanghal sa publiko, may trope at formulaic na mga linya, at nagsisilbing repository ng pambansang o etnikong identidad—ito ang kwento na pinag-ugatan ng pananampalataya, kabayanihan, at panlipunang halaga ng isang komunidad. Kung pagbabasehan ang practical differences: mitolohiya = sagradong paliwanag at kosmolohiya; alamat = lokal na paliwanag at moral na aral; epiko = heroic narrative na nagsisilbing cultural epic memory. Sa karanasan ko, ang pinakamagandang bahagi ng bawat isa ay kung paano sila magkakasalubong—makikita mo ang mitikal na background sa isang epiko, o ang alamat na nagiging bahagi ng mas malaking mitolohiya. Lahat sila nanggagaling sa pangangailangang magkuwento at magbigay-likas na kahulugan sa mundo, at sa bandang huli, masarap lang silang pakinggan habang nagkakape at nag-iimagine ng mga lumang panahon at bayani.

Nakakatuwa talaga kapag napag-uusapan ang pinagmulan ng ‘Ibalong’—parang umaabot ang boses ng mga ninuno mula sa bulkan at ilog ng Bicol hanggang sa atin ngayon. Ayon sa mga pag-aaral at tradisyon, ang epikong ‘Ibalong’ ay nag-ugat sa oral na panitikan ng mga Bikolano; ito ay koleksyon ng mga kuwento tungkol sa mga bayani tulad nina Baltog, Handyong, at Bantong at ng kanilang mga pakikibaka laban sa mga nilalang at kalamidad. Makikita mo sa mga sipi ang malalim na pagkakaugnay ng tao at kalikasan, pati na rin ang mga pagbabago sa lupain—mga bulkan, pagguho, at pagbaha—na malamang nag-udyok sa mga kuwentong ito na umusbong. Hindi ito isinulat bilang iisang librong isinilang bigla; higit na malamang na binuo ito sa loob ng maraming henerasyon bilang mga awit at kwento na inipon at binago habang ipinapasa mula sa isa’t isa. Sa pagdating ng mga Español at sa pag-usbong ng pagsusulat, saka lamang naitala ang ilang bersyon. May mga mananaliksik at lokal na tagapag-ingat ng kultura na nagtipon at nagpubliika ng mga bersyon noong ika-19 at ika-20 siglo, kaya’t ang tinatawag nating ‘Ibalong’ ngayon ay bunga ng parehong sinaunang bibig at ng mga kontemporaryong pagtatala. Personal, tuwang-tuwa ako sa kung paano nabubuhay pa rin ang epiko—makikita ito sa mga pista tulad ng Ibalong Festival sa Legazpi, sa mga adaptasyon, at sa pagtuturo sa eskwela. Para sa akin, hindi lang ito alamat; buhay na sining na nag-uugnay sa mga Bikolano sa kanilang lupa at kasaysayan, at nagbibigay ng malinaw na larawan kung paano tinitingnan ng mga sinaunang tao ang mundo nila.

Nakakabilib talaga ang 'Hinilawod' sa dami ng eksena at emosyon na kaya nitong ihalo — parang isang pelikula na sinindihan sa harap mo habang kinakanta ng isang matandang manunula. Sa pinakasimple, epiko ito mula sa mga Sulod ng Panay na umiikot sa buhay at pakikipagsapalaran ng tatlong magigiting na kapatid: Labaw Donggon, Humadapnon, at Dumalapdap. Masyado itong malalim para tawaging simpleng alamat; puno ng pakikipaglaban sa mga dambuhalang nilalang, paglalakbay sa mga ibang mundo, at mga kuwentong pag-ibig na magulo at makapangyarihan. Isa sa mga sentrong kuwento ay ang paghanap at pag-angkin ng mga asawa, pati na rin ang paghaharap nila sa mga supernatural na kaaway—mga dambuhala, espiritu, at mga makapangyarihang diyos. Madalas ipinapakita ni Labaw Donggon ang kanyang tapang at kahusayan sa maraming bahagi ng epiko, kaya madalas siyang tawaging bida, pero hindi dapat kalimutan na pantay na mahalaga ang husay at mga kabanata nina Humadapnon at Dumalapdap. Ang buong epiko ay parang tapestry: bawat pakpak ng kuwento nagbibigay hugis sa kultura at pananaw ng sinaunang mga tao sa Panay. Bilang tagahanga, na-eenjoy ko ang ritmo at imagery ng 'Hinilawod'—ito ang klase ng kuwentong hindi mo lang binabasa; naririnig at nararamdaman mo. Nakakatuwang isipin na sa kabila ng modernong mundo, buhay pa rin ang ganitong epiko sa mga pag-awit at salaysay; parang isang bintana sa sinaunang Visayas na nagbibigay ng malalim na pag-unawa sa kanilang paniniwala at pagpapahalaga sa pamilya, tungkulin, at tapang.

Sino ang mag-aakala na sa isang antigo at makapangyarihang epiko tulad ng 'Epic of Gilgamesh', ay makikita natin ang mga aral na may kaugnayan pa rin sa ating buhay ngayon? Isang tema na talagang tumatagos ay ang paglalakbay ng tao patungo sa pagtanggap ng kanyang mortalidad. Si Gilgamesh, ang matatag at makapangyarihang hari, ay lumalabas mula sa isang pakikipagsapalaran na naglalayong hanapin ang walang hanggan na buhay; subalit sa kanyang paglalakbay, natutunan niya na ang tunay na kahulugan ng buhay ay hindi nasa pag-iwas sa kamatayan kundi sa pamumuhay nang buo at may kabuluhan. Nakipag-ugnayan siya kay Enkidu, na nagtuturo sa kanya ng halaga ng pagkakaibigan at pag-ibig, at sa kalaunan, natutunan niyang yakapin ang kanyang mga kahinaan at makahanap ng saya sa bawat sandali. Sa kanyang paglalakbay, nakikita natin ang mga pagsubok na dinaranas ng tao — pagkalungkot, pagsisisi, at ang hadlang ng paglipas ng panahon. Ang mga aral na nakapaloob sa kwento ay nagsisilbing paalala na ang ating mga alaala at nagawa ay siyang tanging kayamanan na tunay na mahalaga, higit pa sa anumang materyal na bagay o ambisyon. Kaya't sa kabila ng lahat, ang kaalaman na hindi tayo nag-iisa sa ating mga laban at ang kapangyarihan ng pagkakaibigan ay napakahalaga. Ang epikong ito ay tila nagtuturo na ang tunay na kayamanan ng buhay ay hindi nagmumula sa paghahanap ng kawalang-hanggan kundi sa mga mahal natin at sa mga alaala na ating nabuo. Kaya, kapag iniisip ko ang kwentong ito, lagi kong nadarama ang kahalagahan ng pagiging present sa bawat pagkakataon. Isang bagay na kailangan nating ipaalala sa sarili natin: upang pahalagahan ang ating mga relasyon at ang mga karanasan, kaya natutunan kong isagawa ito sa araw-araw.

Iba't iba ang mga pagbabago ni Gilgamesh sa epiko ni Gilgamesh, at isa ito sa mga bagay na talagang nakakabighani. Mula sa isang makapangyarihang hari na puno ng kayabangan at kwearan, naging undeniable ang kanyang paglalakbay patungo sa pagtuklas sa kahulugan ng buhay. Sa simula ng kwento, si Gilgamesh ay tila isang diyos na walang kapantay, na kumikilos nang walang pag-iisip sa mga damdamin at mga tao sa kanyang paligid. Sa kanyang paglalakbay kasama si Enkidu, natutunan niya ang halaga ng pagkakaibigan at sakripisyo. Nang mamatay si Enkidu, nagbago ang kanyang pananaw sa buhay; doon siya nagsimulang magtanong kung ano ang tunay na kahulugan ng pagiging immortal. Dito, inisip ko na talagang nakikilala natin ang ating sarili sa mga taong mahal natin at sa mga sitwasyon na nagpapahiwatig sa ating kahinaan. Ang kanyang paglalakbay mula sa isang mayabang na lider patungo sa isang mas mapagpakumbabang tao ay talagang isang magandang halimbawa ng pag-unlad ng karakter.

Ang epiko ni Gilgamesh ay tila puno ng malalim na simbolismo na tumutukoy sa mga tema ng pagkakaibigan, pagkamatay, at ang paglalakbay ng tao patungo sa kaalaman. Sa mga pangunahing tauhan—si Gilgamesh at Enkidu—isang napaka makabuluhang mensahe ang nahuhugot tungkol sa pagkakaibigan at ang mga pundasyon ng tunay na pagkatao. Ang pagkakaibigan nila ay humahantong kay Gilgamesh upang makilala ang kanyang kahinaan at ang pagkamatay na hindi maiiwasan. Sinasalamin nito ang ideya na kahit na ang mga makapangyarihang tao ay may kahinaan, at kasama ng tunay na suporta mula sa iba, matututo tayong yakapin ang ating mga limitasyon. Kapansin-pansin na sa kanilang paglalakbay, marami silang naranasan na simbolikong mga elemento—mula sa mga halimaw hanggang sa mga diyos. Ang mga halimaw, katulad ng Humbaba, ay nagrerepresenta ng mga balakid na dapat nating pagtagumpayan, samantalang ang mga diyos ay sumasalamin sa mga puwersang hindi natin kayang kontrolin. Ang pagbagsak ni Enkidu at ang paglalakbay ni Gilgamesh upang makita ang Utnapishtim ay kumakatawan sa ating pagnanais na matutunan ang mga lihim ng buhay at kamatayan, na sa kabila ng mga pagsubok ay ang tunay na kalayaan ay nasa pagtanggap ng ating mortalidad.

Ang 'Epic of Gilgamesh' ay talagang isang makapangyarihang kwento na umabot sa maraming aspeto ng kulturang popular. Sa mga nakaraang taon, ito ay tila naimpluwensyahan ang mga katulad ng mga palabas sa telebisyon at pelikula, na ang mga tema ng pakikipagsapalaran at pagkakaibigan ay bumabalot sa diwa ng kwento. Isipin mo, ang ideya ng isang bayani na naglalakbay kasama ang isang kaibigan upang harapin ang mga pagsubok ay nakikita natin sa mga modernong pelikula tulad ng 'The Lord of the Rings'. Bukod dito, napapansin ko na nakikita rin ang pagkakaalam sa mga karakter at damdamin ng tao na nakaimpluwensya sa mga tema ng nobela, mula sa mga romantikong kwento hanggang sa mga kwentong pantasya. Minsan, akala ng mga tao na ang mga epiko ay basta kwentong dati na, pero ang 'Gilgamesh' ay itinatak sa isipan ng mga tao sa maraming anyo. Ang mga elemento ng pagkamatay at paghahanap sa kahulugan ng buhay ay usapin pa rin hanggang ngayon. Para sa akin, ang ganitong uri ng kwento, na puno ng katawan at espirito, ay nakakapagbigay inspirasyon at hinaharap ang mga tao na magtanong at magnilay. Isipin, kung wala ang 'Gilgamesh', walang masyadong Batibot o katulad na kwento sa mga hari at bayan na nagsasalaysay ng mga pagkatalo at tagumpay. Marahil ang malalim na simbolismo ng pagkakaibigan at pagnanais ay nagiging universal na tema na lumalampas sa oras at espasyo. Sa bawat salin, adaption, o comic book na lumalabas, nagiging daan ito para ipaalala sa bagong henerasyon ang mga aral ng buhay mula sa mga kwento na ipinanganak ng mga sinaunang sibilisasyon. Ang mga damdaming ito at mga aral na lumalabas ay nakangiti pa rin sa mga tao, na nagiging dahilan para patuloy silang bumalik sa mga kwentong ito. Sa katunayan, ang pagkakaroon ng mga modernong adaptasyon ng 'Gilgamesh', tulad ng mga graphic novels o anime, ay isang magandang halimbawa kung paano umiiral ang mga templong ito sa paligid natin, kahit na hindi natin namamalayan. At ang mga tao na mahilig sa mga kwento at mito, tulad ng mga tagahanga ng anime, ay natututo rin sa mga aral ng sinaunang epiko sa isang mas nakakaenggoy na paraan. Ito ang ginagawang mahika ng kwento; ang pagiging patuloy na makabagbag-damdamin sa bawat henerasyon.

Naku, kapag tinatalakay ko ang mga epiko ng Pilipinas parang nagbubukas ng isang lumang kaban na puno ng bango at alab. Sa partikular, napansin ko na halos lahat ng epiko—mula sa 'Hudhud' ng Ifugao hanggang sa 'Darangen' ng Maranao at 'Biag ni Lam-ang' ng Ilocano—may malakas na tema ng paglalakbay at pagsubok. Karaniwan may bayani na dumaraan sa mga ritwal, lumalaban sa mga kakaibang nilalang, at bumabalik na may bagong karunungan; simbolo ito ng pagkahinog, responsibilidad sa komunidad, at pag-iral ng mga tradisyonal na tungkulin. Bukod diyan, malalim din ang ugnayan ng tao at kalikasan sa mga epikong ito. Nakararamdaman ko ang paggalang sa mga bundok, ilog, at hayop—hindi lang bilang tanawin kundi bilang may buhay at di-malayang kapangyarihan. Mayroon ding temang pananampalataya at kosmolohiya: pagpapaliwanag kung paano nabuo ang mundo, ugnayan ng tao sa mga espiritu, at ritwal para humingi ng biyaya o kapatawaran. Sa ibang epiko makikita rin ang halaga ng pagkakaisa, paggalang sa matatanda, pag-iingat sa dangal ng pamilya, at minsan kritika sa mapang-abusong kapangyarihan. Natutuwa ako dahil hanggang ngayon, ang mga elementong ito ay sumasalamin pa rin sa ating pang-araw-araw—mga aral na pwedeng iangkop sa modernong buhay at pagkakakilanlan.