นิทานเวตาลฉบับภาษาไทยแปลจากต้นฉบับของใคร?

ถาถามตรงๆว่าฉบับภาษาไทยแปลจากต้นฉบับของใคร หนึ่งในคำตอบที่ชัดเจนคือชุดเรื่องที่รู้จักในชื่อ 'Vetala Panchavimshati' หรือที่คนทั่วไปมักเรียกเป็นภาษาอังกฤษว่า 'Baital Pachisi' ฉบับนี้คือชุดนิทานเวตาลที่มีโครงเรื่องหลักแบบกษัตริย์วีครามช่วยเวตาลแก้ปริศนา 25 เรื่อง

สไตล์การเล่าใน 'Vetala Panchavimshati' นั้นติดลักษณะปริศนา-คติ-ปัญญา ช่วยให้ฉันเข้าใจว่าทำไมนิทานเวตาลถึงถูกแปลซ้ำหลายครั้ง ภาษาไทยบางฉบับแปลตรงจากสันสกฤต บางฉบับอาจอ้างอิงจากฉบับแปลภาษาอื่นเป็นตัวกลาง แต่แกนเรื่องที่พบในฉบับต่างประเทศจำนวนมากก็มาจากชุด 'Vetala Panchavimshati' นี่ล่ะ

ดังนั้นเมื่อหยิบหนังสือเวตาลภาษาไทยขึ้นมาอ่าน ถ้าอยากรู้ว่าต้นทางจริงๆ อยู่ที่ไหน ก็มองไปที่ 'Vetala Panchavimshati' เป็นหลัก แล้วค่อยพิจารณาว่าฉบับแปลนั้นได้ผ่านการดัดแปลงหรือเอาองค์ประกอบจากแหล่งอื่นมาผสมมากน้อยแค่ไหน สิ่งนี้เองที่ทำให้แต่ละฉบับมีความเป็นเอกเทศและน่าเก็บสะสมต่างกัน

บ่อยครั้งคำถามว่า 'ต้นฉบับของเวตาลคือใคร' ทำให้ฉันคิดต่างออกไปว่าต้นกำเนิดของเรื่องอาจอยู่ก่อนหน้าผู้แต่งคนใดคนหนึ่งเสมอ ในมุมมองของคนที่ชอบไล่ร่องรอยวรรณกรรมโบราณ เรื่องพวกนี้มีต้นน้ำจากตำนานและนิทานปากเปล่า ซึ่งนักประวัติศาสตร์วรรณกรรมหลายคนชี้ว่าอาจเริ่มจากผลงานเก่าแก่ที่ชื่อ 'Brihatkatha' ซึ่งโดยตำนานเชื่อว่าเป็นงานของนักเล่าเรื่องชื่อกุนนา ธยา (Gunadhya)

แนวคิดนี้ทำให้ฉันมองเวตาลเป็นชุดเรื่องที่ถูกกลั่นกรองผ่านคนเล่าและยุคสมัยหลายชั้น มากกว่าจะเป็นผลงานของนักเขียนเดียว การอ้างถึง 'Brihatkatha' จึงเป็นการชี้ไปที่แหล่งกำเนิดเชิงวัฒนธรรม—คือโลกของนิทานอินเดียที่ต่อเติมกันไปเรื่อยๆ ก่อนจะถูกบันทึกเป็นข้อความ นักแปลไทยบางคนอาจอ้างฉบับสันสกฤตหรือฉบับอื่นที่แปลแล้วมาเป็นต้นแบบ แต่แก่นแท้ก็ยังมีร่องรอยของตำนานดั้งเดิมจากงานอย่าง 'Brihatkatha'

สุดท้าย ฉันคิดว่าสิ่งที่น่าสนใจไม่ใช่แค่ชื่อผู้แต่ง แต่เป็นการที่เรื่องพวกนี้สามารถข้ามภาษา ข้ามวัฒนธรรม แล้วกลายเป็นนิทานที่ยังถูกเล่าซ้ำได้ตลอดเวลา นั่นแหละคือเสน่ห์ของเวตาล

ต้นตอของเวตาลในฉบับภาษาไทยโดยทั่วไปมักจะโยงไปยังวรรณกรรมอินเดียโบราณที่เก็บรวบรวมเรื่องเล่าหลากหลายไว้ในงานชื่อ 'Kathasaritsagara' ซึ่งแปลตรงๆ ว่า 'มหาสมุทรแห่งเรื่องเล่า' นี่เป็นมุมมองที่ฉันมักเล่าให้เพื่อนฟังเวลาอยากอธิบายว่าทำไมโทนของนิทานเวตาลถึงมีทั้งปริศนา ฉากเหนือธรรมชาติ และคติธรรมอยู่รวมกัน เรื่องราวเดิมๆ ถูกถ่ายทอดผ่านนักเล่าในรูปแบบปากเปล่าแล้วค่อยๆ ถูกจับรวมเป็นชุดโดยผู้รวบรวม ทำให้มีหลายเวอร์ชัน แต่โครงหลักที่หลายฉบับภาษาไทยเอามาแปลต่อมาจากชุดเรื่องที่ปรากฏใน 'Kathasaritsagara'

ความทรงจำเกี่ยวกับฉากเล่าเรื่องแบบกษัตริย์วีกรามกับเวตาลช่วยให้จินตนาการภาพการเล่าแบบโบราณได้ชัดขึ้น ในฉบับแปลภาษาไทย บางเล่มยึดแกนเรื่องจากเวอร์ชันสันสกฤตโดยตรง ในขณะที่บางเล่มก็ผสมองค์ประกอบจากเวอร์ชันพื้นบ้านหรือคัดจากงานรวบรวมที่ต่างกัน ความเป็นแผ่นดินของเรื่องเล่าทำให้แต่ละฉบับมีรสชาติของคนแปลและยุคสมัยนั้นๆ เสมอ

โดยรวมแล้วถาจะบอกว่าแปลจากต้นฉบับของใครแบบตายตัวคงยาก แต่ถ้าพูดถึงแหล่งที่นักแปลไทยมักอ้างอิงหรือหยิบมาต่อยอดบ่อยสุด ก็คือชุดเรื่องใน 'Kathasaritsagara' นั่นแหละ และเมื่อเปิดอ่านฉบับไทย จะรู้สึกได้ถึงการเชื่อมโยงจากภูมิทัศน์วรรณกรรมอินเดียโบราณสู่ภาษาที่เราอ่านง่ายขึ้น