รูปรัชกาลที่4

ภาพถ่ายของรัชกาลที่ 4 ที่เห็นกันบ่อย ๆ ในหนังสือประวัติศาสตร์มักเป็นภาพจากช่วงกลางทศวรรษ 1860 ซึ่งตรงกับช่วงรัชสมัยก่อนสิ้นพระชนม์ พ.ศ. 2411

การมาถึงของการถ่ายภาพในสยามเริ่มเร็วในคริสต์ศตวรรษที่ 19 ทำให้พระมหากษัตริย์ได้รับการบันทึกภาพในชุดพระราชพิธีและภาพครึ่งตัวแบบสตูดิโอหลายครั้ง ผมมองว่าสิ่งที่สำคัญคือบางภาพมีป้ายชื่อช่างภาพชัดเจน ขณะที่อีกหลายภาพก็ไม่มีบันทึก ทำให้ต้องอาศัยการเปรียบเทียบลายมือบนกระดาษหรือฉากหลังเพื่อประมาณช่วงเวลา

ชื่อช่างภาพที่มักถูกอ้างถึงเมื่อพูดถึงภาพรัชกาลที่ 4 คือช่างภาพสยามคนสำคัญอย่าง 'ฟรานซิส ชิต' และช่างภาพต่างชาติที่มาเยือนสยามในยุคนั้น อย่างไรก็ดี หลายภาพยังคงระบุช่างภาพไม่ได้แน่ชัด จึงเห็นภาพหลายเวอร์ชันกระจายอยู่ในพิพิธภัณฑ์และคอลเลกชันส่วนตัว การชมภาพเหล่านี้ทำให้ผมรู้สึกเชื่อมโยงกับช่วงเปลี่ยนผ่านสำคัญของสยาม ที่ซึ่งเทคโนโลยีใหม่ ๆ มาบันทึกพระราชพงศาวดารไว้ให้คนรุ่นหลัง

ภาพพระบรมฉายาลักษณ์รัชกาลที่ 4 ที่เห็นเครื่องแบบหรือเครื่องราชสัญลักษณ์มักเล่าเรื่องของการเปลี่ยนผ่านมากกว่าความงดงามเพียงอย่างเดียว

เมื่อมองใกล้ ๆ ผมเห็นการผสมผสานที่น่าสนใจระหว่างแบบไทยดั้งเดิมกับเครื่องแบบตะวันตก—เอปอเล็ตต์ ตราติดอก และเสื้อคัทติ้งแบบยุโรปวางคู่กับเครื่องประดับทองหรือผ้าทอไทย แก่ผู้ชมจากทั้งภายในและต่างประเทศ มันสื่อทั้งอำนาจ ความทันสมัย และความตั้งใจจะเชื่อมโยงกับโลกภายนอกโดยยังไม่ทิ้งรากเหง้า

ภาพเหล่านี้ยังทำหน้าที่เป็นเครื่องมือทางการเมืองด้วย: เครื่องแบบบอกตำแหน่ง บอกชั้นยศ และชี้ชัดถึงระบบศักดินาหรือการปกครองที่กำลังเปลี่ยนแปลง การเลือกใส่เครื่องแบบยุโรปในบางภาพจึงเหมือนการส่งสัญญาณว่าอาณาจักรพร้อมปรับตัว แต่ยังคงยืนยันความศักดิ์สิทธิ์ของบัลลังก์ด้วยสัญลักษณ์ไทยเฉพาะตัว ซึ่งผมรู้สึกว่าทำให้ภาพของรัชกาลที่ 4 มีมิติทั้งเป็นผู้นำแบบดั้งเดิมและผู้นำที่มองไปข้างหน้า

ภาพพระบรมฉายาลักษณ์ครึ่งพระองค์ที่ทรงฉลองพระองค์แบบยุโรปเป็นภาพที่ผมเจอบ่อยสุดในหนังสือประวัติศาสตร์เกี่ยวกับรัชกาลที่ 4

ฉบับพิมพ์หลายเล่มเลือกภาพถ่ายครึ่งตัวแบบเป็นทางการ เพราะให้ทั้งความรู้สึกทันสมัยและใกล้ชิด เมื่อมองหน้าและการแต่งกายจะเห็นร่องรอยการปรับตัวสู่โลกภายนอก ซึ่งช่วยบอกเล่าเรื่องการปฏิรูปและความสัมพันธ์กับตะวันตกได้ชัดเจน ผมมักชอบภาพที่แสงตกกระทบบนใบหน้าและคอตัวอย่างนุ่มนวล เพราะมันทำให้บุคลิกพระองค์เด่นขึ้น

บางครั้งหนังสือที่เน้นเหตุการณ์ระหว่างประเทศจะเลือกภาพที่ทรงเครื่องแบบตะวันตกพร้อมเครื่องหมายยศ สิ่งนี้ทำให้ผมคิดว่าผู้จัดพิมพ์ต้องการสื่อภาพความเป็นผู้นำที่ทันโลก มากกว่าจะเน้นภาพพิธีกรรมแบบดั้งเดิม ทั้งยังง่ายต่อการจัดวางบนหน้าปกหรือแผนภูมิประวัติศาสตร์ เพราะองค์ประกอบภาพไม่รกและอ่านง่ายจากระยะไกล

เป็นที่รู้กันว่าต้นฉบับพระบรมฉายาลักษณ์ของรัชกาลที่ 4 บางชิ้นอยู่ในความดูแลของพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร (Bangkok National Museum) ซึ่งเป็นสถานที่เก็บรักษาและจัดแสดงมรดกทางประวัติศาสตร์ของชาติอย่างเป็นระบบ

ผมเคยยืนดูภาพหนึ่งที่จัดแสดงและรู้สึกถึงความเงียบและความสำคัญของการอนุรักษ์ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติมีหน่วยงานอนุรักษ์ที่คอยดูแลสภาพผ้าใบและกระดาษ การจัดแสงและสภาพแวดล้อมถูกออกแบบมาให้เหมาะกับงานศิลป์เก่าแก่ ทำให้ต้นฉบับที่ยังคงอยู่สามารถถูกเห็นได้โดยประชาชนในบางช่วงเวลา แต่บางครั้งผลงานชิ้นสำคัญก็ถูกเก็บไว้ในคลังเพราะสงวนสภาพ การได้เห็นต้นฉบับในพื้นที่จัดแสดงนั้นให้ความรู้สึกเชื่อมต่อกับประวัติศาสตร์โดยตรง และทำให้ผมคิดถึงความพยายามของคนหลายยุคที่รักษาสิ่งเหล่านี้ไว้จนถึงวันนี้

การตรวจสอบความแท้ของรูปรัชกาลที่ 4 ต้องเริ่มจากการมองด้วยตาเปล่าแบบละเอียดก่อนเสมอ — ลายพู่กัน เส้นสี การจัดวางองค์ประกอบ และรายละเอียดเครื่องแบบมักบอกอะไรได้มากกว่าที่คิด, ฉันมักจะใช้การสังเกตเชิงเปรียบเทียบกับภาพที่มีการยืนยันแล้วว่าเป็นของรัชกาลเพื่อดูความต่างของสัดส่วนหน้าตาและรูปทรงศีรษะ

ต่อมามองที่วัสดุประกอบภาพ เช่น ผ้า กระดาษ หรือกรอบ ซึ่งการใช้วัสดุที่ไม่ตรงกับยุคสมัยหรือลักษณะการเรียงเส้นด้ายที่ขัดแย้งกับเทคนิคการทำงานในสมัยนั้นมักเป็นสัญญาณเตือนให้ตั้งข้อสงสัย, ฉันจะเช็กตราประทับหรือรอยเขียนด้านหลังว่ามีเชิงพาณิชย์หรือเชิงราชการหรือไม่ เพราะสัญลักษณ์เล็กๆ เหล่านี้บอกที่มาของภาพได้ดีนอกจากนั้นยังต้องรวมการถามถึงที่มาของงานและเส้นทางการครอบครอง ถ้าร่องรอยการครอบครองเชื่อมต่อกับตระกูลหรือสถาบันที่ไว้ใจได้ ความน่าเชื่อถือของภาพก็จะเพิ่มขึ้น แต่ถ้ามีช่องว่างในประวัติความเป็นมาคือจุดที่ต้องระวัง

บางคนอาจไม่รู้ว่าการเห็นพระบรมฉายาลักษณ์รัชกาลที่ 4 ในงานบันเทิงไทยเป็นเรื่องที่ค่อนข้างจำเพาะและมักจะปรากฏในบริบทของประวัติศาสตร์หรือสารคดีมากกว่าจะเป็นฉากปกติในละครหลังข่าว

ผมมองว่าภาพรัชกาลที่ 4 มักจะโผล่เวลาที่ผู้กำกับต้องการเน้นบรรยากาศสมัยรัชกาลนั้น ๆ หรือเมื่อต้องการให้ตัวละครมีความเกี่ยวพันกับยุคกลางศตวรรษที่ 19 ฉะนั้นงานที่ได้เห็นบ่อยจะเป็นสารคดีประวัติศาสตร์ รายการโทรทัศน์เชิงเรียงความ และละครเวทีที่เล่าถึงความสัมพันธ์ระหว่างสยามกับชาติตะวันตก ไม่ค่อยเห็นในหนังจอใหญ่แนวพาณิชย์ทั่วไป แต่ถ้าพูดถึงการออกแบบฉาก ผมมักจะเห็นทีมงานยืมภาพจากคลังหรือพิพิธภัณฑ์มาใช้เป็นพร็อพ ยืนยันได้ว่าการปรากฏตัวนั้นมีเหตุผลเชิงบริบท ไม่ได้กระจายไปทุกเรื่องเหมือนพระบรมฉายาลักษณ์ที่ทันสมัยกว่า

นักประวัติศาสตร์มักมอง 'รัชกาลที่ 4' เป็นจุดเปลี่ยนสำคัญในศตวรรษที่ 19 ของสยาม เพราะท่าทีและการตัดสินใจของพระองค์ทำให้ประเทศต้องเผชิญกับโลกภายนอกอย่างเร่งด่วนมากขึ้น ฉันมักจะอธิบายภาพใหญ่ก่อน แล้วค่อยลงรายละเอียดเชิงนโยบาย: พระองค์ไม่เพียงเปิดรับความรู้ตะวันตก แต่ยังปรับโครงสร้างบางอย่างของประเทศให้ตอบสนองต่อแรงกดดันจากอาณานิคมได้มากขึ้น ทั้งการส่งทูต การเจรจาเรื่องเขตอำนาจ และการรับเทคโนโลยีใหม่ ๆ

อีกมุมหนึ่งที่ฉันให้ความสำคัญคือการเปลี่ยนผ่านด้านการศึกษาและการปกครอง การนำระบบการเขียนและการจัดทำพงศาวดารรูปแบบใหม่ การส่งเสริมการอ่านหนังสือภาษาต่างประเทศ และการนำความรู้ด้านวิทยาศาสตร์เข้ามาใช้ล้วนช่วยยกระดับการบริหาร ทำให้ชนชั้นนำไทยเริ่มคิดแบบรัฐสมัยใหม่มากขึ้น

โดยรวมแล้ว นักประวัติศาสตร์มักเห็นพระองค์ทั้งเป็นผู้นำที่รอบคอบและผู้ที่ถูกบีบให้ตัดสินใจยาก ๆ นี่คือเหตุผลว่าทำไมประเมินรัชกาลนี้จึงต้องผสมแนวคิดด้านการเมือง การทูต และวัฒนธรรมเข้าด้วยกัน จบด้วยภาพของผู้นำที่พยายามรักษาเอกราชของบ้านเราท่ามกลางพายุโลกาภิวัตน์

ย้อนกลับไปที่ภาพรวมวัยเด็กของพระองค์ ตอนนั้นราชสกุลและบรรยากาศในวังช่างซับซ้อนและเต็มไปด้วยการเรียนรู้ ข้าพเจ้าเคยคิดว่าชีวิตในวังสบายเหมือนที่เห็นในละคร แต่เมื่ออ่านเรื่องราวของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พบว่าเยาว์วัยของพระองค์เต็มไปด้วยบทเรียนทั้งด้านภาษา ศาสนา และพิธีกรรมมากมาย ตั้งแต่ได้รับการศึกษาแบบราชสำนักจนถึงการเรียนบาลีและไวยากรณ์ไทย ซึ่งเป็นพื้นฐานสำคัญก่อนการเข้าสู่การบวช

ระหว่างวัยหนุ่ม พระองค์ตัดสินใจบวชเพื่อศึกษาอย่างลึกซึ้งและหลบเลี่ยงความวุ่นวายในสนามการเมือง ข้าพเจ้าเห็นว่าเป็นการเลือกที่ทั้งกล้าหาญและฉลาด เพราะการบวชทำให้พระองค์ได้เวลาเรียนรู้ธรรมะ พาลี และการปฏิบัติแบบนักสงฆ์ รวมถึงศึกษาเรื่องดาราศาสตร์และคณิตศาสตร์เบื้องต้นที่ต่อมาช่วยในการปฏิรูปปฏิทินและการติดต่อกับชาติตะวันตกในภายหลัง

ความยาวนานของการอยู่ในเพศสมณะ—ราว 27 ปี—ไม่ได้เป็นเพียงการหลีกหนี แต่เป็นการสร้างทักษะ ความสงบ และวิธีคิดที่ต่างออกไป เมื่อพระองค์โปรดเกล้าฯให้สละเพศสมณะขึ้นครองราชย์ ความรู้ที่สะสมมากลายเป็นพื้นฐานสำคัญในการเปลี่ยนแปลงสยามให้เปิดรับความรู้ใหม่ ๆ ถึงทุกวันนี้ ภาพความเงียบสงบในกุฎิผสมกับสมุดบันทึกและกล้องสังเกตดาว ยังคงทำให้ข้าพเจ้ารู้สึกทึ่งอยู่เสมอ

ภาพแนวนี้มักจะพบได้ในคอลเลกชันโบราณซึ่งมักไม่มีลายเซ็นชัดเจน แต่ผมมองว่ามีสัญญะหลายอย่างที่ชี้ไปยัง 'ช่างหลวง' หรือศิลปินที่ทำงานในราชสำนักสมัยรัชกาลที่ 3

การใช้สีทอง ลายเส้นที่คมและการจัดองค์ประกอบที่เน้นบุรุษแบบสมมาตรเป็นลักษณะที่ผมคุ้นเคยจากภาพวาดพระบรมสาทิสลักษณ์ในพระราชวัง งานประเภทนี้มักจะเน้นความเป็นพิธีการมากกว่าการแสดงบุคลิกแบบเฉพาะตัวของศิลปินเดี่ยว จึงไม่แปลกที่ชื่อตัวศิลปินจะไม่ถูกบันทึกไว้เป็นรายบุคคล ฉันมักจะสังเกตการแรเงาเล็กน้อยบนใบหน้า ลายการแต้มทองที่บริเวณผ้าแต่งกาย รวมถึงพื้นหลังที่มักเรียบเพื่อเน้นบุคคล ถ้าเจอองค์ประกอบเหล่านี้มาก แปลว่ามีโอกาสสูงที่จะเป็นงานจากช่างในราชสำนักหรือช่างประจำวัง

ท้ายสุด ความรู้สึกที่ได้จากภาพแบบนี้คือการตั้งใจถ่ายทอดฐานะและสถานภาพมากกว่าการเน้นลายเซ็นของศิลปิน ดังนั้นชื่อที่ชัดเจนอาจหาได้ยาก แต่การมองรายละเอียดเครื่องแต่งกาย เทคนิคการลงสี และวัสดุที่ใช้ จะให้เบาะแสว่าภาพนั้นมาจากกลุ่มช่างแบบไหน มากกว่าจะเป็นงานของศิลปินเดี่ยวที่มีชื่อเสียง

ภาพรวมของรัชกาลที่ 4 มักถูกเล่าเป็นเรื่องการเปิดประเทศและการปรับตัวทางวัฒนธรรม

รัชกาลที่ 4 หรือ 'พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว' ทรงครองราชย์ระหว่าง พ.ศ.2394–2411 และก่อนขึ้นครองราชย์ทรงบวชยาวนานหลายปี ทำให้มีพื้นฐานด้านพระธรรมคำสอนและการศึกษาอย่างลึกซึ้ง ช่วงรัชกาลนี้มีเหตุการณ์สำคัญหลายอย่างที่เปลี่ยนทิศทางสยาม เช่น การทำสนธิสัญญาเชิงพาณิชย์ที่ทำให้ประเทศต้องเปิดรับการติดต่อกับชาติตะวันตกมากขึ้น ซึ่งส่งผลต่อเศรษฐกิจและวัฒนธรรมอย่างชัดเจน

ฉันมองว่ามรดกด้านวัฒนธรรมของรัชกาลที่ 4 อยู่ที่การเชื่อมโยงโลกเก่าและโลกใหม่เข้าด้วยกันอย่างมีเหตุผล พระองค์สนับสนุนการนำความรู้ตะวันตกมาใช้ควบคู่กับการรักษาพื้นฐานพุทธศาสนาและประเพณีไทย ทรงสนพระทัยด้านดาราศาสตร์จนสามารถคำนวณสุริยุปราคาและมีบทบาทในการติดต่อกับนักวิชาการต่างประเทศ เรื่องนี้สะท้อนว่าเป็นช่วงเปลี่ยนผ่านที่ทำให้สังคมไทยเริ่มคิดในเชิงวิชาการและเปิดกว้างมากขึ้น ทั้งนี้ร่องรอยของการเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ยืนอยู่ในการปฏิรูปการศึกษา การพิมพ์หนังสือ และการนำเทคนิคตะวันตกมาปรับใช้ในชีวิตราชการและสังคมด้วยความระมัดระวัง