ประวัติ รัชกาลที่ 4 ช่วงวัยเด็กและบวชอย่างไร

ย้อนกลับไปที่ภาพรวมวัยเด็กของพระองค์ ตอนนั้นราชสกุลและบรรยากาศในวังช่างซับซ้อนและเต็มไปด้วยการเรียนรู้ ข้าพเจ้าเคยคิดว่าชีวิตในวังสบายเหมือนที่เห็นในละคร แต่เมื่ออ่านเรื่องราวของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พบว่าเยาว์วัยของพระองค์เต็มไปด้วยบทเรียนทั้งด้านภาษา ศาสนา และพิธีกรรมมากมาย ตั้งแต่ได้รับการศึกษาแบบราชสำนักจนถึงการเรียนบาลีและไวยากรณ์ไทย ซึ่งเป็นพื้นฐานสำคัญก่อนการเข้าสู่การบวช

ระหว่างวัยหนุ่ม พระองค์ตัดสินใจบวชเพื่อศึกษาอย่างลึกซึ้งและหลบเลี่ยงความวุ่นวายในสนามการเมือง ข้าพเจ้าเห็นว่าเป็นการเลือกที่ทั้งกล้าหาญและฉลาด เพราะการบวชทำให้พระองค์ได้เวลาเรียนรู้ธรรมะ พาลี และการปฏิบัติแบบนักสงฆ์ รวมถึงศึกษาเรื่องดาราศาสตร์และคณิตศาสตร์เบื้องต้นที่ต่อมาช่วยในการปฏิรูปปฏิทินและการติดต่อกับชาติตะวันตกในภายหลัง

ความยาวนานของการอยู่ในเพศสมณะ—ราว 27 ปี—ไม่ได้เป็นเพียงการหลีกหนี แต่เป็นการสร้างทักษะ ความสงบ และวิธีคิดที่ต่างออกไป เมื่อพระองค์โปรดเกล้าฯให้สละเพศสมณะขึ้นครองราชย์ ความรู้ที่สะสมมากลายเป็นพื้นฐานสำคัญในการเปลี่ยนแปลงสยามให้เปิดรับความรู้ใหม่ ๆ ถึงทุกวันนี้ ภาพความเงียบสงบในกุฎิผสมกับสมุดบันทึกและกล้องสังเกตดาว ยังคงทำให้ข้าพเจ้ารู้สึกทึ่งอยู่เสมอ

บรรยากาศรอบตัวในวัยเด็กของพระองค์ไม่น่าเบื่อเลย ดิฉันมองว่าเด็กในราชสำนักได้รับการฝึกฝนทั้งด้านพิธีการและวิชาการตั้งแต่อายุยังน้อย เหตุผลที่พระองค์เลือกบวชมีทั้งด้านปัญญาและการหลีกเลี่ยงเกมอำนาจในวัง การบวชให้โอกาสศึกษาพุทธศาสนาอย่างจริงจัง ทำให้พระองค์เข้าใจหลักธรรม คัมภีร์บาลี และการตีความคัมภีร์โบราณ ซึ่งต่อมาเป็นรากฐานให้พระองค์มีวิสัยทัศน์ในการปฏิรูป

ระหว่างที่อยู่เพศสมณะ พระองค์ไม่ได้อยู่กับคำสอนอย่างเดียว แต่ได้ศึกษาความรู้เชิงคณิตศาสตร์ ดาราศาสตร์ และภาษาอื่น ๆ ด้วย การเป็นพระสงฆ์ในยุคก่อนสมัยใหม่จึงเป็นเสมือนห้องเรียนยาวนานที่เปิดกว้างให้ศึกษาทั้งความรู้ดั้งเดิมและความรู้ใหม่ ทำให้เมื่อพระองค์สละเพศกลับมาเป็นประมุขของชาติ ความคิดและวิธีการบริหารต่างจากพระมหากษัตริย์รุ่นก่อนอย่างเห็นได้ชัด

บรรยากาศในวังขณะนั้นให้ความรู้สึกของการเรียนรู้แบบเข้มข้น ข้าพเจ้าเชื่อว่าการบวชของพระองค์มีสองมิติสำคัญ คือด้านจิตวิญญาณและด้านการศึกษา การใช้ชีวิตในวัดทำให้พระองค์สามารถทุ่มเทเวลาในการศึกษาพุทธศาสตร์และภาษาบาลีอย่างจริงจัง ขณะเดียวกันก็มีโอกาสฝึกการคิดเป็นระบบ ซึ่งต่างจากการเติบโตในสนามอำนาจโดยตรง

การบวชยังเป็นช่องทางให้พระองค์ได้ใกล้ชิดกับตำรับตำราเก่าและครูบาอาจารย์ผู้เชี่ยวชาญ เมื่อสละเพศสมณะขึ้นครองราชย์ ความรู้เหล่านั้นกลับกลายเป็นตัวกำหนดทิศทางการปกครองอย่างชัดเจน

ในมุมมองของคนหนุ่มคนหนึ่งที่ชอบเล่าเรื่องประวัติศาสตร์ เราจะมองวัยเด็กและการบวชของพระองค์เป็นเสมือนบทฝึกฝนสามช่วงสำคัญดังนี้

1) การศึกษาเชิงพิธีและภาษา: เราเข้าใจว่าพระองค์ได้รับการฝึกบาลี ไวยากรณ์ และพิธีราชประเพณีตั้งแต่เล็ก ซึ่งทำให้ความรู้ทางศาสนาแน่นและเป็นรากฐานของการคิดเชิงระบบ

2) การบวชเป็นการค้นหาเวลาเรียนรู้: การใช้ชีวิตในเพศสมณะราว 27 ปีไม่ใช่การหนี แต่เป็นการแสวงหาความรู้เชิงลึก ทั้งด้านธรรมะและการสังเกตโลก เช่น ดาราศาสตร์ ซึ่งช่วยให้พระองค์มีมุมมองต่อเวลา ปฏิทิน และการวางนโยบายในอนาคต

3) ผลเชื่อมโยงกับการปกครอง: เมื่อพระองค์ขึ้นครองราชย์ ความรู้ที่เก็บสะสมมาเป็นจุดตั้งต้นของการนำความรู้สมัยใหม่เข้ามาปรับใช้ เราจึงเห็นร่องรอยของการเปลี่ยนผ่านทั้งในด้านศาสนาและการเปิดรับความรู้ตะวันตก

ภาพสุดท้ายที่ชอบนึกถึงคือความต่อเนื่องจากวัยเด็กสู่การบวชแล้วสู่ราชาภิเษก เราเห็นเส้นทางที่เชื่อมกันได้ชัด: เด็กในวังเรียนวิชาโบราณ เข้าสู่เพศสมณะเพื่อฝึกฝนและสะสมความรู้ แล้วนำความรู้นั้นมาใช้เปลี่ยนแปลงประเทศ การบวชของพระองค์ไม่ใช่แค่พิธีธรรม แต่เป็นช่วงเวลาที่สร้างความคิดแบบนักปฏิรูปให้เกิดขึ้นภายในจิตใจของพระองค์เอง สิ่งนี้ยังคงดึงดูดใจเราเพราะมันแสดงให้เห็นว่าการเรียนรู้เชิงลึกสามารถเปลี่ยนทิศทางของชาติได้อย่างแท้จริง