หนังสือเล่มแรกของไทย

ความหมายของคำว่า 'หนังสือเล่มแรก' ของไทยกว้างกว่าที่คนทั่วไปคิดมาก ผมจะเริ่มจากมุมมองของคนที่หลงใหลในต้นฉบับโบราณ: แท้จริงแล้วเอกสารแรก ๆ ของชาติไม่ได้มาเป็นรูปเล่มกระดาษแบบสมัยใหม่ แต่เป็นใบลานและใบลานเขียนด้วยอักษรไทยที่บันทึกคัมภีร์ ธรรมะ และเรื่องเล่าวิถีชีวิต บางชิ้นที่นักอ่านโบราณและนักประวัติศาสตร์มักยกตัวอย่างคือคัมภีร์ต่าง ๆ ที่รวมอยู่ในกลุ่มงานไตรภูมิหรือคัมภีร์โบราณอื่น ๆ

ดิฉันเองมองว่าการบอกว่า 'หนังสือเล่มแรกของไทยคือเล่มไหน' ต้องตั้งเงื่อนไขก่อนว่าจะนิยามคำว่า 'หนังสือ' อย่างไร หากนิยามเป็นวัตถุที่ผูกมีปกและหน้าเป็นเล่มตามสมัยใหม่ ต้นกำเนิดจะเกี่ยวข้องกับการเข้ามาของการพิมพ์จากชาติตะวันตกและงานตีพิมพ์ฉบับแรก ๆ ที่ทำโดยมิชชันนารีหรือการพิมพ์ของราชสำนักในภายหลัง แต่ถ้านับเป็นงานเขียนที่บันทึกความคิดและวัฒนธรรม แผ่นใบลานอย่างคัมภีร์โบราณเหล่านั้นคือ 'เล่มแรก' ที่แท้จริง

มุมมองนี้ทำให้ผมเห็นความสำคัญเชิงวัฒนธรรม: ไม่ใช่เพียงว่ามีสิ่งพิมพ์ชิ้นแรก แต่เป็นการสะสมองค์ความรู้ การส่งผ่านประเพณี และการสร้างอัตลักษณ์ผ่านตัวอักษรที่ยืนยาวกว่ารูปแบบของวัสดุเสมอไป

ใครจะคิดว่าการพิมพ์หนังสือในภาษาไทยมีหลายชั้นให้ถกเถียงกัน ผมมักเล่าเรื่องนี้ให้เพื่อนฟังแบบแบ่งประเด็นเสมอ — ถ้านับแบบกว้างที่สุด การพิมพ์แบบแท่นไม้และการขีดเขียนบนใบลานมีมาเป็นร้อยปีแล้ว แต่ถ้าหมายถึงการพิมพ์ด้วยเครื่องแบบตะวันตกที่ใช้ตัวพิมพ์เคลื่อนที่ (movable type) เรื่องราวจะชัดเจนขึ้นมาก

ผมมองว่าเหตุการณ์สำคัญจริง ๆ เกิดขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2378 (ค.ศ. 1835) เมื่อดร.แดน บีช แบรดลีย์ นักมิชชันนารีอเมริกัน นำแท่นพิมพ์สไตล์ยุโรปเข้ามาในกรุงเทพและเริ่มพิมพ์เอกสารเป็นภาษาไทย เขาจัดพิมพ์ทั้งตำราแพทย์ สิ่งพิมพ์เพื่อเผยแพร่ความรู้ และในเวลาต่อมาได้ทำหนังสือพิมพ์ชื่อ 'The Bangkok Recorder' ซึ่งช่วยจุดประกายการพิมพ์และการอ่านแบบสาธารณะในสยาม

มุมมองนี้ไม่ได้ลดคุณค่าของงานพิมพ์แบบดั้งเดิม แต่การมาของแบรดลีย์เป็นจุดเปลี่ยนที่ทำให้การพิมพ์ภาษาไทยแพร่หลายขึ้นจริง ๆ และนั่นจึงมักถูกนับเป็นคำตอบที่ถูกยอมรับเมื่อมีคนถามว่า "หนังสือเล่มแรกของไทย" ถูกพิมพ์เมื่อไหร่และโดยใคร

กำแพงกระดาษเก่า ๆ มักจะเล่าเรื่องได้มากกว่าที่คิด

หอสมุดแห่งชาติในกรุงเทพฯ เป็นจุดเริ่มต้นที่ดีสำหรับคนอยากเห็นต้นฉบับฉบับเก่าแบบตัวจริง หลายครั้งที่ฉันเดินผ่านชั้นงานหายากแล้วหัวใจเต้น เพราะมีสำเนาเก็บรักษาของงานเล่มสำคัญในประวัติศาสตร์วรรณกรรมไทย เจ้าหน้าที่ห้องสมุดมักจะช่วยเปิดให้ผู้สนใจดูในห้องควบคุมอุณหภูมิ ส่วนใหญ่จะต้องแจ้งล่วงหน้า แต่ความพิเศษคือได้เห็นขอบกระดาษ รอยพับ และลายมือบันทึกของผู้อ่านรุ่นก่อน

ถ้าต้องการตัวอย่างที่มักถูกเก็บรักษาไว้ จะพบสำเนาเก่าของงานประเภทโบราณ เช่น 'ไตรภูมิพระร่วง' ในคลังหอสมุดและพิพิธภัณฑ์ต่าง ๆ นอกจากหอสมุดแห่งชาติแล้ว สถาบันการศึกษาใหญ่บางแห่งและพิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ก็มีชิ้นส่วนหรือฉบับพิมพ์เก่าให้ชม การไปเห็นของจริงไม่เหมือนการอ่านสำเนาใหม่ มันให้ความรู้สึกเชื่อมต่อกับอดีตอย่างลึกซึ้งและคุ้มค่าต่อการเดินทาง

ในฐานะคนที่คาบเกี่ยวระหว่างการอ่านหนังสือเก่ากับงานเขียนสมัยใหม่ ฉันเห็นผลของหนังสือเล่มแรกๆ ของไทยชัดเจนตั้งแต่โครงสร้างภาษาไปจนถึงวิธีเล่าเรื่อง

หนังสือโบราณที่เก็บบนใบลานและบันทึกทางศาสนาอย่าง 'พระไตรปิฎก' ไม่ได้แค่ถ่ายทอดคำสอน แต่ยังเป็นตัวกำหนดมาตรฐานการใช้คำ ท่วงทำนองของโคลง ฉันทลักษณ์ และสำนวนที่ต่อมาแทรกอยู่ในงานร้อยกรองและร้อยแก้วทั้งหลาย วรรณกรรมหลังยุคเหล่านี้จึงมักสะท้อนกรอบคิดแบบพุทธศาสนาและค่านิยมของชนชั้นปกครอง

สิ่งที่ทำให้การมีอยู่ของหนังสือเล่มแรกๆ สำคัญคือการเป็นแหล่งอ้างอิงสำหรับช่างเขียนและนักปราชญ์ คนเขียนรุ่นหลังหยิบยืมรูปแบบโครงเรื่อง ตัวละครสัญลักษณ์ และธรรมเนียมการเล่าเรื่องมาเล่นต่อ บางครั้งเป็นการแปลงจากบทสวดเป็นบทกวี บางครั้งกลายเป็นนิทานสอนใจที่เข้าถึงเด็กได้ ผลลัพธ์คือวรรณกรรมไทยมีรากลึกและเชื่อมต่อกันอย่างเหนียวแน่นในเชิงภาษาและแนวคิด

เมื่อลงลึกในแหล่งหนังสือโบราณของไทย ผมมักจะชอบหยิบงานที่นักประวัติศาสตร์มักยกมาเป็นตัวแทนว่าย้อนกลับไปได้ไกลที่สุดอย่าง 'ไตรภูมิพระร่วง' มาอ่านซ้ำๆ เพื่อดูรูปแบบความคิดและภาษาที่ใช้

ฉันเห็นว่าแทบทุกหลักฐานเก่าในดินแดนนี้เชื่อมโยงกับศาสนาและคติความเชื่ออย่างแนบแน่น หนังสือหรือคัมภีร์ที่รอดมาถึงมือเราในรูปแบบใบลานหรือสำเนาอื่นๆ มักเป็นงานด้านพุทธศาสนา คำสอน ประวัติภูมิศีลธรรม หรือคติชีวิต มากกว่าจะเป็นหนังสือประวัติศาสตร์เชิงเหตุการณ์แบบที่คนสมัยใหม่คาดหวัง ถึงแม้ว่าจะมีบันทึกเหตุการณ์เช่น 'ศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหง' ที่ให้ข้อมูลด้านการปกครองและสังคม แต่นั่นก็เป็นจารึกมากกว่าจะเป็น 'หนังสือ' ในความหมายสมัยใหม่

ฉันเลยสรุปแบบไม่เน้นศัพท์เทคนิคว่า หากถามว่าเล่มแรกของไทยเป็นเรื่องประวัติศาสตร์หรือศาสนา โฟกัสแรกของแหล่งข้อมูลเก่ามักเป็นศาสนา และคัมภีร์มีอิทธิพลต่อการเขียนมากกว่าบันทึกประวัติศาสตร์เชิงเล่าเรื่อง แต่นี่ไม่ใช่คำปิดสุดท้าย เพราะนิยามว่า 'หนังสือเล่มแรก' จะขึ้นกับว่าคุณหมายถึงจารึก คัมภีร์ใบลาน หรือสิ่งพิมพ์แบบปัจจุบัน

ลองนึกภาพว่าคุณเปิดหนังสือเล่มแรกที่ทำให้คุณหัวเราะ ร้องไห้ และอยากหยิบปากกาขีดคั่นบ่อย ๆ นั่นแหละคือสิ่งที่ฉันมองหาเมื่อแนะนำหนังสือสำหรับผู้อ่านไทยหน้าใหม่

ฉันชอบเริ่มจากเล่มรวมเรื่องสั้นที่มีเรื่องหลากหลาย ทั้งบทสั้น ๆ ที่อ่านจบในหนึ่งชั่วโมงกับบทที่ยาวพอให้ซึมซับอารมณ์ ผู้เขียนที่สามารถจับชีวิตประจำวันของคนไทยได้อย่างคมชัดจะทำให้การอ่านไม่รู้สึกไกลตัว เหมือนมีเพื่อนเล่าเรื่องให้นั่งฟังกลางวงเล็ก ๆ นั่นช่วยให้คนที่ไม่ค่อยอ่านเป็นประจำยอมกลับมาหยิบหนังสืออีกครั้ง

สไตล์ที่ฉันชอบคือภาษาที่ไม่อวดรู้ แต่เต็มไปด้วยรายละเอียดที่ปลุกความคิด และโทนหลากหลายทั้งตลก ขม ฝัน และจริงจัง การเลือกหนังสือเล่มแรกแบบนี้ยังเปิดโอกาสให้ผู้อ่านค้นพบว่าเขาชอบอะไรที่สุด ไม่ใช่จับต้องกับแนวใดแนวหนึ่งเท่านั้น สุดท้ายแล้วความประทับใจเล็ก ๆ ที่หลุดออกมาระหว่างบรรทัดมักเป็นเหตุผลที่ทำให้คนกลายเป็นคนอ่านจริงจังได้ในระยะยาว

ย้อนกลับไปสู่ประวัติศาสตร์ไทยยุคต้น ผมมักจะแนะนำให้เริ่มจากหนังสือที่อ่านง่าย มีภาพรวมชัดเจน และไม่ลงลึกจนเกินไป 'Thailand: A Short History' (David K. Wyatt) คือหนึ่งในเล่มคลาสสิกที่ตอบโจทย์นี้ได้ดี เพราะเขาเรียบเรียงเนื้อหาอย่างกระชับ แบ่งช่วงเวลาเป็นขั้นเป็นตอน ตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์ มาเรียนรู้สังคมเมืองดวาราวัต ถัดไปคืออิทธิพลขอมและการเกิดขึ้นของรัฐสุโขทัยกับอยุธยา เล่มนี้มีสำนวนที่เป็นมิตรสำหรับผู้อ่านทั่วไป ไม่เน้นศัพท์เทคนิค ทำให้เห็นพัฒนาการของสังคม การเมือง และวัฒนธรรมแบบต่อเนื่อง ซึ่งเหมาะสำหรับคนที่อยากเข้าใจภาพรวมก่อนจะลงลึก

ต่อจากนั้นผมมักแนะนำให้ขยับไปที่หนังสือที่ให้มุมมองเชิงสังคมเศรษฐกิจและการเมืองมากขึ้น เช่น 'A History of Thailand' โดย Chris Baker และ Pasuk Phongpaichit เล่มนี้มีความลึกกว่าและอธิบายแรงขับทางเศรษฐกิจ สถาบันราชการ และความเปลี่ยนแปลงทางวัฒนธรรมได้ชัดเจน โดยเฉพาะบทที่ว่าด้วยกระบวนการตั้งรัฐ การค้าระหว่างภูมิภาค และความสัมพันธ์กับอาณาจักรข้างเคียง อ่านแล้วจะเข้าใจว่าทำไมเมืองอย่างสุโขทัยหรืออยุธยาจึงขึ้นมาเป็นศูนย์กลางสำคัญของพื้นที่ นอกจากนี้เล่มนี้ยังช่วยเชื่อมโยงเหตุการณ์ในยุคต้นเข้ากับบริบทของประวัติศาสตร์ไทยในช่วงต่อมาได้ดี ทำให้ภาพรวมมีน้ำหนักและสมดุลมากขึ้น

ถ้าต้องการตัวช่วยที่เป็นมิตรขึ้นอีกขั้น ผมแนะนำให้หาแผนที่ประวัติศาสตร์ ชุดภาพประกอบ หรือหนังสือประวัติศาสตร์สำหรับเยาวชนควบคู่ไปด้วย เพราะการเห็นตำแหน่งเมืองสำคัญ เส้นทางการค้าหรือรูปแบบโบราณสถานจะทำให้เข้าใจง่ายขึ้น หนังสือการ์ตูนประวัติศาสตร์และสารคดีสั้น ๆ บนยูทูบหรือพอดแคสต์เกี่ยวกับประวัติศาสตร์ไทยก็เป็นตัวเลือกที่ดีสำหรับการปูพื้นก่อนจะอ่านเชิงวิชาการ ถ้ามีโอกาสเยี่ยมชมพิพิธภัณฑสถานหรือโบราณสถานจริงก็ยิ่งทำให้ข้อมูลในหนังสือมีชีวิตขึ้น

สรุปคือ เริ่มจาก 'Thailand: A Short History' เพื่อปูพื้นแล้วค่อยขยับไปยัง 'A History of Thailand' เพื่อมุมมองที่ลึกขึ้น ผมคิดว่าการอ่านทั้งสองแบบผสมกันจะให้ทั้งความกระชับและความเข้าใจเชิงลึก ทำให้เมื่อเจอชื่อสถานที่ เหตุการณ์ หรือตัวละครในประวัติศาสตร์ไทยยุคต้น เราจะสามารถต่อภาพได้รวดเร็วและสนุกกับการอ่านมากขึ้น

จุดเริ่มต้นที่เป็นมิตรที่สุดคือรวมเล่ม 'นิทานพื้นบ้านไทย' อย่างง่ายและสั้น ๆ ที่มีเรื่องเล่าไม่ยาวมาก

การอ่านเล่มแบบนี้ทำให้ฉันได้เจอคำศัพท์พื้นฐาน การเล่าใจความชัดเจน และโครงเรื่องที่คุ้นเคยจากวัฒนธรรมไทยโดยตรง แต่ละเรื่องมักมีจุดหักมุมสั้น ๆ เหมาะสำหรับฝึกอ่านไปพร้อมกับจับความหมายโดยไม่รู้สึกท่วมท้น ฉันมักจะอ่านทีละเรื่องแล้วหยุดคิดว่าเหตุการณ์สะท้อนค่านิยมอะไรบ้าง ซึ่งช่วยให้เข้าใจบริบทสังคมไทยได้เร็วขึ้น

อีกข้อดีคือความหลากหลายของรูปแบบการเล่า: มีนิทานสัตว์ เรื่องผีตลก เรื่องผู้กล้า และตลกร้ายเล็ก ๆ น้อย ๆ ทำให้ไม่เบื่อ เมื่อต้องการระดับที่สูงขึ้นจึงค่อยขยับไปหาเรื่องยาวขึ้นอย่างนิยายประวัติศาสตร์หรือบทกวี แต่ถ้าต้องเริ่มแบบสบาย ๆ เล่มรวมนิทานนี่ตอบโจทย์สุดท้ายด้วยความอบอุ่น เหมือนอ่านเมื่อยังเด็กแล้วอมยิ้มได้

เราอยากแนะนำให้เริ่มจากงานที่มีมิติเชิงวรรณกรรมอย่าง 'พระอภัยมณี' เพราะมันสอนเรื่องการขยายจินตนาการและการเล่าเรื่องยาวแบบอ episodal ที่ยืดหยุ่นได้

การอ่านฉบับกวีนิพนธ์คลาสสิกแบบนี้ช่วยให้เราเห็นการใช้จังหวะภาษา ภาพพจน์ และมุกตลกร้ายผสมกับความเศร้าได้อย่างกลมกลืน นักเขียนมือใหม่จะได้ไอเดียว่าการจัดฉากใหญ่ — ทั้งโลกและตัวละคร — ทำได้ไม่จำเป็นต้องรีบปิดทุกปมในหน้าเดียว

นอกจากนั้นลองสังเกตการเปลี่ยนโทนจากฉากทะเลสู่การเมืองในเรื่อง จะเห็นเทคนิคการเล่าแบบสลับจังหวะ เหมาะสำหรับฝึกการควบคุมความยาวบทและการปล่อยคำใบ้ให้ผู้อ่านค่อย ๆ ติดตาม ถ้าฝึกเขียนแบบยกฉากสั้น ๆ ที่มีภาพชัดเป็นตอน ๆ จะได้ซ้อมทั้งภาษาและการวางโครงเรื่องยาว ๆ แบบที่ใช้ได้จริง