หนังสือเล่มแรกของไทยมีอิทธิพลต่อวรรณกรรมไทยอย่างไร?

ความหมายของคำว่า 'หนังสือเล่มแรก' ของไทยกว้างกว่าที่คนทั่วไปคิดมาก ผมจะเริ่มจากมุมมองของคนที่หลงใหลในต้นฉบับโบราณ: แท้จริงแล้วเอกสารแรก ๆ ของชาติไม่ได้มาเป็นรูปเล่มกระดาษแบบสมัยใหม่ แต่เป็นใบลานและใบลานเขียนด้วยอักษรไทยที่บันทึกคัมภีร์ ธรรมะ และเรื่องเล่าวิถีชีวิต บางชิ้นที่นักอ่านโบราณและนักประวัติศาสตร์มักยกตัวอย่างคือคัมภีร์ต่าง ๆ ที่รวมอยู่ในกลุ่มงานไตรภูมิหรือคัมภีร์โบราณอื่น ๆ ดิฉันเองมองว่าการบอกว่า 'หนังสือเล่มแรกของไทยคือเล่มไหน' ต้องตั้งเงื่อนไขก่อนว่าจะนิยามคำว่า 'หนังสือ' อย่างไร หากนิยามเป็นวัตถุที่ผูกมีปกและหน้าเป็นเล่มตามสมัยใหม่ ต้นกำเนิดจะเกี่ยวข้องกับการเข้ามาของการพิมพ์จากชาติตะวันตกและงานตีพิมพ์ฉบับแรก ๆ ที่ทำโดยมิชชันนารีหรือการพิมพ์ของราชสำนักในภายหลัง แต่ถ้านับเป็นงานเขียนที่บันทึกความคิดและวัฒนธรรม แผ่นใบลานอย่างคัมภีร์โบราณเหล่านั้นคือ 'เล่มแรก' ที่แท้จริง มุมมองนี้ทำให้ผมเห็นความสำคัญเชิงวัฒนธรรม: ไม่ใช่เพียงว่ามีสิ่งพิมพ์ชิ้นแรก แต่เป็นการสะสมองค์ความรู้ การส่งผ่านประเพณี และการสร้างอัตลักษณ์ผ่านตัวอักษรที่ยืนยาวกว่ารูปแบบของวัสดุเสมอไป

สภาพแวดล้อมทางวัฒนธรรมระหว่างไทยกับเขมรมีการแลกเปลี่ยนกันลึกซึ้งจนแทบแยกไม่ออกจากกัน และสิ่งนั้นสะท้อนชัดในวรรณกรรมไทยยุคใหม่ การเล่าเรื่องเชิงมหากาพย์จาก 'Reamker' ของเขมรถูกกลืนเข้ากับแบบฉบับไทยจนกลายเป็นโครงเรื่องและอิมเมจที่ผู้เขียนสมัยใหม่นำมาใช้เล่นกับตัวละครและโครงสร้างเรื่องราวได้ง่ายกว่าเดิม สิ่งนี้ไม่ใช่แค่การยืมพล็อต แต่รวมถึงวิธีการจัดฉาก การใช้ความขัดแย้งเชิงศีลธรรม และสัญลักษณ์ภาพ เช่นภาพหน้ากาก นักรบ หรือฉากปราสาท ซึ่งเมื่อผมอ่านงานสมัยใหม่มักจะเห็นการเอาสัญลักษณ์เหล่านี้มารีคอนเท็กซ์ให้เข้ากับปัญหาสังคมร่วมสมัย นอกจากนี้ การยืมภาษาสำหรับบรรยายภูมิทัศน์และงานช่างก็ช่วยให้บรรยากาศงานเขียนมีความเฉพาะตัวขึ้น ผมชอบเวลาที่นักเขียนใช้คำที่มีรากเขมรเพื่อเรียกเครื่องมือ เปรียบเทียบสถาปัตยกรรม หรือเล่าถึงพิธีกรรม เพราะมันเติมชั้นของประวัติศาสตร์และสร้างโทนที่หนักแน่นกว่าการใช้คำสมัยใหม่ล้วน ๆ ผลสุดท้ายคือวรรณกรรมไทยยุคใหม่ได้รับพลังจากการต่อยอดมรดกเขมรทั้งในด้านรูปแบบและเนื้อหา ทำให้เรื่องราวมีมิติทางวัฒนธรรมมากขึ้นและกระตุ้นให้ผู้อ่านคิดต่อเกี่ยวกับอดีตร่วมกัน

ใครจะคิดว่าการพิมพ์หนังสือในภาษาไทยมีหลายชั้นให้ถกเถียงกัน ผมมักเล่าเรื่องนี้ให้เพื่อนฟังแบบแบ่งประเด็นเสมอ — ถ้านับแบบกว้างที่สุด การพิมพ์แบบแท่นไม้และการขีดเขียนบนใบลานมีมาเป็นร้อยปีแล้ว แต่ถ้าหมายถึงการพิมพ์ด้วยเครื่องแบบตะวันตกที่ใช้ตัวพิมพ์เคลื่อนที่ (movable type) เรื่องราวจะชัดเจนขึ้นมาก ผมมองว่าเหตุการณ์สำคัญจริง ๆ เกิดขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2378 (ค.ศ. 1835) เมื่อดร.แดน บีช แบรดลีย์ นักมิชชันนารีอเมริกัน นำแท่นพิมพ์สไตล์ยุโรปเข้ามาในกรุงเทพและเริ่มพิมพ์เอกสารเป็นภาษาไทย เขาจัดพิมพ์ทั้งตำราแพทย์ สิ่งพิมพ์เพื่อเผยแพร่ความรู้ และในเวลาต่อมาได้ทำหนังสือพิมพ์ชื่อ 'The Bangkok Recorder' ซึ่งช่วยจุดประกายการพิมพ์และการอ่านแบบสาธารณะในสยาม มุมมองนี้ไม่ได้ลดคุณค่าของงานพิมพ์แบบดั้งเดิม แต่การมาของแบรดลีย์เป็นจุดเปลี่ยนที่ทำให้การพิมพ์ภาษาไทยแพร่หลายขึ้นจริง ๆ และนั่นจึงมักถูกนับเป็นคำตอบที่ถูกยอมรับเมื่อมีคนถามว่า "หนังสือเล่มแรกของไทย" ถูกพิมพ์เมื่อไหร่และโดยใคร

เมื่อลงลึกในแหล่งหนังสือโบราณของไทย ผมมักจะชอบหยิบงานที่นักประวัติศาสตร์มักยกมาเป็นตัวแทนว่าย้อนกลับไปได้ไกลที่สุดอย่าง 'ไตรภูมิพระร่วง' มาอ่านซ้ำๆ เพื่อดูรูปแบบความคิดและภาษาที่ใช้ ฉันเห็นว่าแทบทุกหลักฐานเก่าในดินแดนนี้เชื่อมโยงกับศาสนาและคติความเชื่ออย่างแนบแน่น หนังสือหรือคัมภีร์ที่รอดมาถึงมือเราในรูปแบบใบลานหรือสำเนาอื่นๆ มักเป็นงานด้านพุทธศาสนา คำสอน ประวัติภูมิศีลธรรม หรือคติชีวิต มากกว่าจะเป็นหนังสือประวัติศาสตร์เชิงเหตุการณ์แบบที่คนสมัยใหม่คาดหวัง ถึงแม้ว่าจะมีบันทึกเหตุการณ์เช่น 'ศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหง' ที่ให้ข้อมูลด้านการปกครองและสังคม แต่นั่นก็เป็นจารึกมากกว่าจะเป็น 'หนังสือ' ในความหมายสมัยใหม่ ฉันเลยสรุปแบบไม่เน้นศัพท์เทคนิคว่า หากถามว่าเล่มแรกของไทยเป็นเรื่องประวัติศาสตร์หรือศาสนา โฟกัสแรกของแหล่งข้อมูลเก่ามักเป็นศาสนา และคัมภีร์มีอิทธิพลต่อการเขียนมากกว่าบันทึกประวัติศาสตร์เชิงเล่าเรื่อง แต่นี่ไม่ใช่คำปิดสุดท้าย เพราะนิยามว่า 'หนังสือเล่มแรก' จะขึ้นกับว่าคุณหมายถึงจารึก คัมภีร์ใบลาน หรือสิ่งพิมพ์แบบปัจจุบัน

กำแพงกระดาษเก่า ๆ มักจะเล่าเรื่องได้มากกว่าที่คิด หอสมุดแห่งชาติในกรุงเทพฯ เป็นจุดเริ่มต้นที่ดีสำหรับคนอยากเห็นต้นฉบับฉบับเก่าแบบตัวจริง หลายครั้งที่ฉันเดินผ่านชั้นงานหายากแล้วหัวใจเต้น เพราะมีสำเนาเก็บรักษาของงานเล่มสำคัญในประวัติศาสตร์วรรณกรรมไทย เจ้าหน้าที่ห้องสมุดมักจะช่วยเปิดให้ผู้สนใจดูในห้องควบคุมอุณหภูมิ ส่วนใหญ่จะต้องแจ้งล่วงหน้า แต่ความพิเศษคือได้เห็นขอบกระดาษ รอยพับ และลายมือบันทึกของผู้อ่านรุ่นก่อน ถ้าต้องการตัวอย่างที่มักถูกเก็บรักษาไว้ จะพบสำเนาเก่าของงานประเภทโบราณ เช่น 'ไตรภูมิพระร่วง' ในคลังหอสมุดและพิพิธภัณฑ์ต่าง ๆ นอกจากหอสมุดแห่งชาติแล้ว สถาบันการศึกษาใหญ่บางแห่งและพิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ก็มีชิ้นส่วนหรือฉบับพิมพ์เก่าให้ชม การไปเห็นของจริงไม่เหมือนการอ่านสำเนาใหม่ มันให้ความรู้สึกเชื่อมต่อกับอดีตอย่างลึกซึ้งและคุ้มค่าต่อการเดินทาง

บ่อยครั้งการอ่านวรรณกรรมจีนโบราณทำให้ฉันหยุดคิดถึงรากเหง้าของจริยธรรมที่เรียงตัวอยู่ในเนื้อเรื่องและตัวละคร การยึดมั่นในความกตัญญูและธรรมเนียมที่ขงจื๊อสอนกลายเป็นกรอบให้เรื่องราวหลายชิ้นจัดระเบียบความสัมพันธ์ระหว่างสมาชิกในครอบครัวและสถานะทางสังคม ตัวอย่างชัดเจนคือ 'Dream of the Red Chamber' ที่สะท้อนการล่มสลายของตระกูลผ่านความคาดหวังทางพิธีกรรมและความโชคร้ายจากการรักษาหน้าตา อีกด้านหนึ่ง 'Romance of the Three Kingdoms' มักย้ำค่านิยมของความจงรักภักดีและความรับผิดชอบต่อรัฐซึ่งสะท้อนหลักขงจื๊อเรื่องหน้าที่ต่อผู้นำและสังคม นอกจากธีมแล้ว รูปแบบการนำเสนอเองก็ถูกหล่อหลอม เช่น ตัวละครแบบ 'บุตรที่กตัญญู' หรือ 'ขุนนางที่ซื่อสัตย์' กลายเป็นอาร์คไทป์ที่นักเขียนใช้เพื่อตั้งคำถามหรือยืนยันระบบศีลธรรม สำนวนเชิงคำสอนที่เน้นความสมดุล ความเหมาะสม และการรักษาหน้า มักปรากฏทั้งในนิยายประโลมโลก บทร้อยแก้ว และละครเวที แม้ฉากของความขัดแย้งจะรุนแรง แต่โทนในหลายเรื่องมักกลับไปสู่การเรียกร้องความกลมเกลียวของสังคมมากกว่าการยกย่องปัจเจกบุคคล เมื่อลองคิดถึงอิทธิพลในภาพรวม ฉันเห็นว่าวรรณกรรมเอเชียไม่ได้รับแค่แนวคิดเชิงจริยธรรมเท่านั้น แต่ยังรับรูปแบบการเล่าเรื่อง จารีตผ่านตัวละคร และวิธีตั้งคำถามทางศีลธรรมไว้ โดยที่นักเขียนบางคนใช้ขงจื๊อเป็นพื้นฐาน ในขณะที่อีกหลายคนใช้มันเป็นจุดตั้งต้นเพื่อตีความหรือโค่นล้มบรรทัดฐานเดิมๆ — ทั้งหมดนี้ทำให้เรื่องเล่าในภูมิภาคมีมิติที่ลึกและหลากหลายขึ้น

เจ้าพระยาพระคลังเป็นบุคคลสำคัญที่สร้างรากฐานทางวรรณกรรมไทยด้วยผลงานอย่าง 'อิเหนา' และ 'รามเกียรติ์' ซึ่งไม่ใช่แค่การเล่าเรื่อง แต่ยังถ่ายทอดปรัชญาชีวิต วัฒนธรรมไทย และคติธรรมผ่านบทกวีชั้นเลิศ ผลงานเหล่านี้กลายเป็นแม่บทให้กวีรุ่นหลังศึกษาทั้งด้านฉันทลักษณ์ โวหารภาพพจน์ และการสอดแทรกคติสอนใจ อิทธิพลที่ชัดเจนคือการสร้างมาตรฐานการประพันธ์โคลง ฉันท์ กาพย์ กลอน ให้มีชั้นเชิงสูงขึ้น อย่างการเปรียบเทียบธรรมชาติกับอารมณ์มนุษย์ใน 'อิเหนา' ที่ต่อมามีการหยิบมาใช้ในวรรณกรรมเรื่อง 'ขุนช้างขุนแผน' หรือแม้แต่เพลงพื้นบ้านบางประเภทก็รับอิทธิพลทางภาษาจากตรงนี้ นอกจากนี้ยังเป็นตัวอย่างแรกๆ ที่ผสานวัฒนธรรมต่างชาติ (ชวาในอิเหนา อินเดียในรามเกียรติ์) เข้ากับบริบทไทยได้อย่างแนบเนียน สิ่งที่โดดเด่นคือการทำให้วรรณกรรมไม่ใช่แค่บันเทิง แต่เป็นกระจกสะท้อนสังคม อย่างฉากอิเหนาตัดสินใจระหว่างหน้าที่กับความรัก ที่ต่อมานวนิยายไทยหลายเรื่องก็หยิบแนวคิดนี้มาพัฒนาต่อ

ความยิ่งใหญ่ของสุนทรภู่ปรากฏชัดเมื่อมองจากโครงเรื่องและจินตนาการใน 'พระอภัยมณี' ซึ่งกลายเป็นต้นแบบเล่าเรื่องที่นักเขียนร่วมสมัยยังหวนนำมาเล่นซ้ำในรูปแบบต่าง ๆ ฉันมีมุมมองแบบคนที่ชอบวิเคราะห์งานวรรณกรรมโบราณผสมสมัย: สิ่งที่ทำให้ 'พระอภัยมณี' ยืนยาวไม่ใช่แค่การผจญภัยของตัวละครแต่เป็นระบบสัญญะที่สุนทรภู่สร้างขึ้น — มนต์ขลังของทะเล ปีศาจ หีบโภคทรัพย์ และเพลงกล่อมที่ติดหู ซึ่งนักเขียนรุ่นหลังมักยืมองค์ประกอบเหล่านี้ไปใช้เพื่อสร้างบรรยากาศหรือสะท้อนประเด็นสังคมร่วมสมัย นอกจากนั้น ภาษาที่สุนทรภู่ใช้มีทั้งคำพื้นบ้านและสำนวนโวหารที่ลื่นไหล ทำให้การนำรูปแบบโคลง กาพย์ ฉันทลักษณ์มาปรับใช้ในนิยายสมัยใหม่เป็นไปได้ง่ายกว่าแหล่งวรรณกรรมอื่น ๆ นอกจากนี้ ความเป็นมหากาพย์ของเรื่องยังเปิดพื้นที่ให้ศิลปินแขนงอื่นยืดหยุ่นได้มาก — ละครเวที ภาพยนตร์ เพลง และแม้แต่การ์ตูน ล้วนหยิบเอาตอนหรือฉากจาก 'พระอภัยมณี' ไปตีความใหม่ การที่ผลงานถูกหยิบสื่อมากมายทำให้ภาพจำบางอย่างเข้าถึงคนรุ่นใหม่ที่อาจไม่อ่านงานฉบับเต็ม แต่วิธีคิด วาทกรรม และสัญลักษณ์บางส่วนก็ยังถูกส่งต่อ กลายเป็นคลังแรงบันดาลใจที่นักเขียนร่วมสมัยหยิบมาเบียดบัง หรือแยกชิ้นส่วนมาตั้งคำถามกับอำนาจ วรรณกรรม และเพศสัมพันธ์ในสังคมไทย ผลลัพธ์คือภาพสะพานเชื่อมระหว่างอดีตและปัจจุบันที่ยังแข็งแรงอยู่

เราอยากแนะนำให้เริ่มจากงานที่มีมิติเชิงวรรณกรรมอย่าง 'พระอภัยมณี' เพราะมันสอนเรื่องการขยายจินตนาการและการเล่าเรื่องยาวแบบอ episodal ที่ยืดหยุ่นได้ การอ่านฉบับกวีนิพนธ์คลาสสิกแบบนี้ช่วยให้เราเห็นการใช้จังหวะภาษา ภาพพจน์ และมุกตลกร้ายผสมกับความเศร้าได้อย่างกลมกลืน นักเขียนมือใหม่จะได้ไอเดียว่าการจัดฉากใหญ่ — ทั้งโลกและตัวละคร — ทำได้ไม่จำเป็นต้องรีบปิดทุกปมในหน้าเดียว นอกจากนั้นลองสังเกตการเปลี่ยนโทนจากฉากทะเลสู่การเมืองในเรื่อง จะเห็นเทคนิคการเล่าแบบสลับจังหวะ เหมาะสำหรับฝึกการควบคุมความยาวบทและการปล่อยคำใบ้ให้ผู้อ่านค่อย ๆ ติดตาม ถ้าฝึกเขียนแบบยกฉากสั้น ๆ ที่มีภาพชัดเป็นตอน ๆ จะได้ซ้อมทั้งภาษาและการวางโครงเรื่องยาว ๆ แบบที่ใช้ได้จริง

หลายคนยกให้ 'สี่แผ่นดิน' เป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของนวนิยายไทย และมุมมองนั้นมีเหตุผลหนักแน่นมากสำหรับฉัน งานชิ้นนี้ไม่เพียงแต่เล่าเรื่องประวัติศาสตร์ของครอบครัวคนหนึ่งในยุคสังคมเปลี่ยนผ่าน แต่ยังสะท้อนการเปลี่ยนแปลงค่านิยม การเมือง และวิถีชีวิตของคนไทยในหลายรัชสมัยด้วยภาษาที่เข้าถึงง่ายและภาพพจน์ที่จับต้องได้ ฉันชอบวิธีที่ผู้เขียนจับรายละเอียดเล็ก ๆ ของชีวิตประจำวันมาเชื่อมโยงกับภาพรวมของประวัติศาสตร์ ทำให้คนอ่านรู้สึกว่าเรื่องส่วนตัวและเรื่องชาติผสมผสานกันอย่างเป็นธรรมชาติ ในความคิดของฉัน ผลงานแบบนี้ปฏิวัติวงการเพราะมันทำให้วรรณกรรมไทยข้ามจากงานที่เน้นประดิษฐ์ภาษาและค่านิยมชั้นสูง มาสู่การเล่าเรื่องแบบคนธรรมดาที่มีมิติสังคมและจิตวิทยา ผลลัพธ์คือผู้อ่านจำนวนมากรู้สึกเชื่อมโยงและวรรณกรรมกลายเป็นพื้นที่สำหรับตั้งคำถามเกี่ยวกับอดีตและอนาคตของชาติ — นั่นแหละคือเหตุผลที่ฉันยังคงเห็น 'สี่แผ่นดิน' ถูกอ้างถึงเมื่อพูดถึงงานที่เปลี่ยนโฉมวงการวรรณกรรมไทย