การ์ตูนไทยเริ่มต้นมีประวัติตั้งแต่เมื่อไหร่

การ์ตูนไทยเริ่มต้นมานานกว่าที่หลายคนคิด ยุคแรกๆ น่าจะย้อนไปถึงสมัยรัชกาลที่ 5 มีการ์ตูนล้อเลียนการเมืองในหนังสือพิมพ์ 'สยามประเภท' ซึ่งถือว่าก้าวหน้ามากในยุคนั้น ช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 การ์ตูนไทยเริ่มมีสีสันมากขึ้น มีการสร้างตัวละคร iconic อย่าง 'ขายหัวเราะ' ที่โด่งดังในยุค 60-70 ก่อนจะพัฒนามาสู่ยุคทองของการ์ตูนไทยในทศวรรษ 90 ที่มีผลงานอย่าง 'เปลือยใจ' หรือ 'เมืองนิมิตร' ซึ่งเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่ทำให้คนเริ่มเห็นศักยภาพของศิลปินไทยในการเล่าเรื่องผ่านภาพ

ย้อนกลับไปในสมัยที่สื่อสิ่งพิมพ์คือเวทีหลักของไอเดียตลกและการเมือง ความเคลื่อนไหวของการ์ตูนไทยเริ่มต้นจากการวาดล้อเลียนในหน้าหนังสือพิมพ์และนิตยสารที่ถูกนำเข้ารูปแบบมาจากตะวันตก ทัศนคติแบบการ์ตูนที่สื่อสารแนวคิดสังคมและการเมืองอย่างรวดเร็วกลายเป็นจุดเริ่มต้นให้คนไทยเห็นคุณค่าของภาพลายเส้นที่สื่อความหมายได้เก่งกว่าแค่คำพูดธรรมดา ในฐานะแฟนที่ติดตามเรื่องราวมานาน ผมเห็นว่าจุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อผู้สร้างเริ่มกล้าทดลองทำงานยาวขึ้นและหันมาทำภาพยนตร์แอนิเมชันคนแรกของประเทศ ชื่อที่คนทั่วไปยกให้เป็นหัวเรือคือผู้สร้างที่ลงแรงสร้างฟีเจอร์ยาวเรื่องแรกของไทยจนเสร็จ ผลงานชิ้นนั้นไม่เพียงเป็นการทดลองทางเทคนิค แต่ยังเป็นการยืนยันว่าคนไทยสามารถสื่อเรื่องเล่าในรูปแบบภาพเคลื่อนไหวได้อย่างมีเอกลักษณ์ หลังจากนั้นกระแสการ์ตูนในไทยเริ่มขยายตัวเป็นวงกว้าง ทั้งคอมมิคในแมกกาซีน การ์ตูนสั้นในหนังสือพิมพ์ และงานแอนิเมชันเชิงพาณิชย์ ยุคต่อมายังได้รับอิทธิพลจากการ์ตูนญี่ปุ่นและตะวันตกจนเกิดการผสมผสาน มีทั้งงานที่ยึดแนวตลก สะท้อนสังคม หรือแม้แต่งานสำหรับวัยรุ่น ผลสรุปที่ผมอยากย้ำคือรากเหง้าของการ์ตูนไทยเติบโตมาจากการสื่อสารในสังคม และการทุ่มเทของผู้สร้างรุ่นแรกที่กล้าแตกต่าง ผลงานบางชิ้นยังคงมีแรงสะท้อนถึงวันนี้

การเติบโตในครอบครัวศิลปินทำให้เส้นทางของบิลล์ สการ์สการ์ดดูมีบริบทมากกว่าคนทั่วไป เหมือนผมได้เห็นภาพการเริ่มต้นของเขาผ่านเรื่องราวที่เล่าต่อกันในวงคนรักหนังบ้านเรา ผมชอบคิดว่าเด็กคนนั้นซึมซับการแสดงมาจากรอบตัว — พ่อของเขาเป็นที่รู้จักในวงการและพี่น้องหลายคนก็ทำงานเกี่ยวกับการแสดงด้วย ทำให้บิลล์มีแหล่งอ้างอิงตั้งแต่แรกเริ่ม เราเห็นเขาปรากฏตัวในผลงานในสวีเดนก่อนจะโดดมาทำงานนอกประเทศ จุดเปลี่ยนสำคัญจริง ๆ เกิดขึ้นเมื่อเขาได้เล่นบทที่มีมิติซับซ้อนในซีรีส์อย่าง 'Hemlock Grove' ซึ่งเป็นบทบาทที่ให้โอกาสเขาแสดงความเปราะบางควบคู่กับความมืด ทั้งในด้านการแสดงสีหน้าและการใช้น้ำเสียง พัฒนาการจากการเล่นซีรีส์สู่จอใหญ่ต่างประเทศไม่ได้มาเพียงเพราะเชื้อสาย แต่เพราะเขาเลือกบทที่เสี่ยงและกล้าเปลี่ยนภาพลักษณ์ เราได้เห็นการเติบโตของการแสดงที่ส่งผลให้ผู้กำกับต่างชาติมองเห็นศักยภาพ จนงานระดับนานาชาติเข้ามา ทิ้งท้ายด้วยความคิดส่วนตัวว่าเส้นทางของเขาเต็มไปด้วยการกล้าเสี่ยงซึ่งทำให้ผลงานน่าสนใจมากขึ้นเรื่อย ๆ

ประวัติของหนังผู้ใหญ่ญี่ปุ่นมีรากเหง้าที่ลึกกว่าที่คนทั่วไปคิด และมันไม่ใช่เรื่องที่เกิดขึ้นข้ามคืน ผมชอบเริ่มเล่าเรื่องนี้จากการย้อนกลับไปสู่บริบททางวัฒนธรรมก่อนยุคภาพยนตร์สมัยใหม่ เพราะศิลปะอีโรติกแบบ 'ชุงะ' ในยุคเอโดะ วางรากฐานให้สังคมญี่ปุ่นมีพื้นที่สำหรับการแสดงออกด้านเพศในเชิงศิลปะ ซึ่งต่อมาส่งผลให้เมื่อภาพยนตร์เริ่มแพร่หลาย ความสนใจด้านเนื้อหาที่สื่อถึงกายและความใกล้ชิดก็เข้ามาในสื่อใหม่ๆ แทนที่จะเป็นเรื่องตัดขาดจากอดีต ในเชิงอุตสาหกรรม หนังที่มีเนื้อหาเร้าอารมณ์แบบสาธารณะเริ่มชัดขึ้นในทศวรรษ 1960 เมื่อมีผลงานอย่าง '肉体の市場' ('Flesh Market') ในปี 1962 ถูกนับว่าเป็นจุดเริ่มต้นของกระแส 'พิงกุเอิงะ' หรือ 'pink film' ที่เป็นหนังอิสระรูปแบบหนึ่งซึ่งฉายที่โรงภาพยนตร์แบบเล็ก ๆ และมักมีการทดลองทั้งด้านเนื้อหาและสไตล์ภาพยนตร์ ในยุค 1970 เชื่อมโยงกับการเปลี่ยนแปลงทางสังคมและเศรษฐกิจ กระแสนี้ถูกดึงเข้าไปสู่สตูดิโอหลัก เมื่อบริษัทผู้ผลิตภาพยนตร์บางแห่งปรับตัวโดยเน้นภาพยนตร์ที่ผสมเนื้อหาอีโรติกกับองค์ประกอบเชิงพาณิชย์ เช่นการเกิดของกลุ่มงานที่เรียกกันว่า 'Roman Porno' ในเชิงการตลาด นี่คือช่วงที่เทคนิคการเล่าเรื่องและการถ่ายทำพัฒนาไปพร้อมกับการจัดการเซ็นเซอร์ และนักทำหนังบางคนก็ใช้ความจำกัดเหล่านี้เป็นแรงบันดาลใจในการเล่าเรื่องเชิงสัญลักษณ์หรือการวิพากษ์สังคม พอถึงทศวรรษ 1980 และ 1990 เทคโนโลยี VCR และการเข้าถึงวิดีโอโฮมได้แปรเปลี่ยนแผนการผลิตสื่อ เมื่อการบันทึกวิดีโอกลายเป็นพื้นที่ใหม่สำหรับการผลิตตรงสู่ผู้บริโภค อุตสาหกรรมจึงแตกไลน์ออกเป็นตลาดวิดีโอผู้ใหญ่ที่ใหญ่ขึ้นและหลากหลายขึ้น การเปลี่ยนผ่านสู่ยุคอินเทอร์เน็ตในยุค 2000 ทำให้รูปแบบการบริโภคและการผลิตเปลี่ยนอีกครั้ง ผมเห็นการกระจายตัวของเนื้อหาไปสู่การสตรีมออนไลน์ การเกิดของแนวเฉพาะทาง และการขยายตัวของบุคลิกผู้ผลิตเนื้อหาอย่างที่เป็นปรากฏการณ์ทางวัฒนธรรม จุดสำคัญอีกประการหนึ่งคือนโยบายและกฎหมายเกี่ยวกับการเซ็นเซอร์—ซึ่งยังคงมีผลต่อรูปลักษณ์ของสื่ออยู่เสมอ—ทำให้ผู้สร้างต้องคิดสร้างสรรค์ภายใต้ข้อจำกัดทั้งทางกฎหมายและสังคม ผลลัพธ์คือสื่อรูปแบบต่าง ๆ ที่มีทั้งเชิงทดลอง, พาณิชย์, และเป็นไอเท็มทางวัฒนธรรมที่สะท้อนยุคสมัยต่างกันออกไป ผมมักรู้สึกว่ายิ่งศึกษาลงไป ยิ่งเห็นความสัมพันธ์ระหว่างเทคโนโลยี เศรษฐกิจ และทัศนคติสังคมที่หล่อหลอมเส้นทางของวงการนี้ได้ดีขึ้น

เรื่องราวของสัญลักษณ์ 'เจ' ในเมืองไทยเชื่อมโยงกับชุมชนชาวจีนที่เข้ามาตั้งรกรากตั้งแต่สมัยรัชกาลก่อนหน้านี้ ผมมักนึกถึงตรา 'เจ' ที่ปรากฏบนป้ายร้านอาหารในย่านเยาวราชและภูเก็ต ซึ่งไม่ใช่แค่เครื่องหมายการค้าว่าอาหารไม่มีเนื้อสัตว์เท่านั้น แต่ยังสะท้อนถึงการสืบทอดประเพณีทางศาสนาและวัฒนธรรมจากชาวฮกเกี้ยนและแต้จิ๋ว ในมุมมองประวัติศาสตร์ สัญลักษณ์นี้มีต้นกำเนิดจากอักษรจีนที่หมายถึงการถือศีลกินเจและการบำเพ็ญตนให้บริสุทธิ์ ก่อนจะเข้ามาในสังคมไทยพร้อมกับเทศกาลที่ชาวจีนจัดขึ้นเป็นประจำ เช่น 'เทศกาลกินเจ' ที่มีการปฏิบัติเข้มงวดในบางพื้นที่ การติดป้าย 'เจ' จึงกลายเป็นวิธีสื่อสารง่าย ๆ ระหว่างผู้ขายและผู้บริโภคว่าเมนูนั้นเหมาะสำหรับผู้ถือศีล พอได้ยืนดูผู้คนเดินเลือกซื้ออาหารที่มีป้าย 'เจ' ในช่วงเทศกาล ผมรู้สึกว่ามันเป็นสัญลักษณ์ที่ทำให้พื้นที่สาธารณะมีสีสันและความหมายร่วมกันมากขึ้น ไม่ว่าจะเป็นคนเชื้อสายจีนดั้งเดิมหรือคนรุ่นใหม่ที่อยากทดลองกินมังสวิรัติ ป้ายเล็ก ๆ นี้ก็ยังคงทำหน้าที่เชื่อมโยงเรื่องราวของอดีตกับการใช้ชีวิตประจำวันอย่างอบอุ่น

นั่งมองภาพวาดเก่าๆ ในหนังสือที่สะสมอยู่แล้วรู้สึกว่าประวัติการ์ตูนไทยไม่เคยเริ่มจากคนคนเดียว แต่เป็นการสืบทอดจากงานเล่าเรื่องและจิตรกรรมพื้นบ้านที่ถูกย่อส่วนลงสู่หน้ากระดาษและหน้าจอ ผมมองต้นกำเนิดว่าเกิดจากสองเส้นทางหลักร่วมกัน คือศิลปะการเล่าเรื่องดั้งเดิมของไทย—เช่น ลายรดน้ำ จิตรกรรมฝาผนัง และละครพื้นบ้าน—ที่ให้คอนเทนต์และธีม กับงานล้อการเมืองและการ์ตูนหน้าเคียงในหนังสือพิมพ์ที่ทำหน้าที่ขัดเกลาเทคนิคการวาดและการเล่าแทบจะทันที เมื่อเทคโนโลยีการพิมพ์และการจัดจำหน่ายพัฒนาขึ้น การ์ตูนแบบซีรีส์ในนิตยสารเด็กและหนังสือการ์ตูนก็เริ่มมีพื้นที่มากขึ้น ทำให้เกิดกลุ่มศิลปินหน้าใหม่ที่เรารู้จักกันต่อมา ถ้าจะยกตัวอย่างผลงานที่เป็นจุดเปลี่ยนของวงการสมัยใหม่ ผมมักนึกถึงแอนิเมชันเชิงพาณิชย์ที่สร้างกระแสความภูมิใจในชาติอย่าง 'ก้านกล้วย' เพราะมันเป็นหนึ่งในงานที่ยืนยันว่าผลงานไทยสามารถไปไกลกว่าตลาดในประเทศ ทั้งในแง่การผลิตและการเล่าเรื่อง นั่นเป็นภาพสะท้อนชัดว่าเส้นทางของการ์ตูนไทยคือการผสมผสานระหว่างรากเก่าและความพยายามทางเทคนิคร่วมสมัย ซึ่งยังคงพัฒนาไม่หยุดนิ่งและยังมีเรื่องเล่าที่รอการค้นพบอีกมาก

การ์ตูนญี่ปุ่นมีรากเหง้าที่ลึกกว่าที่หลายคนคิด ตอนเด็กๆ เคยเจอหนังสือภาพโบราณของญี่ปุ่นที่เรียกว่า 'Emakimono' ในห้องสมุด ซึ่งเป็นภาพเล่าเรื่องบนม้วนกระดาษย้อนไปศตวรรษที่ 12 พอโตมาหลงร้านหนังสือเก่าในโตเกียว เลยได้รู้ว่าการ์ตูนยุคใหม่เริ่มชัดเจนช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 โดย 'Osamu Tezuka' ถูกยกย่องเป็นบิดาการ์ตูนสมัยใหม่ ผลงานอย่าง 'Astro Boy' เปลี่ยนโฉมวงการด้วยเทคนิคสายตาใหญ่และจังหวะตัดสตอรี่บอร์ดแบบภาพเคลื่อนไหว ยุค 70-80 เป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่มีทั้ง 'Golgo 13' ที่ดาร์กและ 'Doraemon' ที่หวานซึ้ง

เราเป็นคนชอบตามข่าวการฉายของอนิเมะญี่ปุ่นอยู่บ่อยครั้ง เลยจำได้ว่าสองซีซั่นของ 'Gundam: The Witch from Mercury' ออกอากาศที่ญี่ปุ่นในช่วงปี 2022–2023: ซีซั่นแรกเปิดตัววันที่ 2 ตุลาคม 2022 และจบในปลายเดือนธันวาคม 2022 ส่วนซีซั่นสองเริ่มในเดือนเมษายน 2023 และต่อเนื่องจนถึงกันยายน 2023 เมื่อต้องพูดถึงเวอร์ชันพากย์ไทย สถานการณ์ไม่ใช่การออกอากาศพากย์ไทยพร้อมกันทันทีตอนฉายที่ญี่ปุ่น แต่จะมีซับไทยบนแพลตฟอร์มที่รับสิทธิ์ในภูมิภาคก่อน จากประสบการณ์ของชุมชนแฟนคลับ เวอร์ชันพากย์ไทยจริงจังปรากฏขึ้นทีหลังในปี 2023 บนบริการสตรีมมิ่งท้องถิ่นรายหนึ่งหรือสองราย ซึ่งอาจต่างกันไปตามสัญญาลิขสิทธิ์ คนที่อยากดูพากย์ไทยจึงมักต้องรออีกสักระยะก่อนจะเห็นเสียงพากย์ไทยอย่างเป็นทางการ มุมมองนี้ให้ความรู้สึกคล้ายกับการปล่อยพากย์ไทยของซีรีส์ใหญ่อื่นๆ เช่น 'Mobile Suit Gundam' รุ่นก่อนๆ ที่มักช้ากว่าภาษาต้นฉบับ

ฉันมักจะชอบชี้ว่ารากเหง้าของภาพเล่าเรื่องในไทยมีผู้วาดที่ทำหน้าที่เหมือนสะพานเชื่อมระหว่างวัฒนธรรมพื้นบ้านกับสื่อสมัยใหม่ เหม เวชกร คือชื่อที่ฉันคิดถึงเป็นอันดับแรกเมื่อพูดถึงงานภาพประกอบที่หล่อหลอมจินตนาการของคนไทยยุคก่อน เขาไม่ได้เป็นแค่คนวาดหน้าปกนิยายราคาถูกเท่านั้น แต่เป็นคนที่กำหนดโทนสีและบรรยากาศของเรื่องผี เรื่องลี้ลับ ซึ่งกลายเป็นไอคอนของยุคนั้น งานเส้นที่คม มีการจัดแสงเงาและองค์ประกอบแบบภาพยนตร์ ทำให้ภาพแบบเดิม ๆ ของวรรณกรรมไทยมีมิติขึ้นอย่างชัดเจน ปยุต เงากระจ่าง เป็นอีกคนที่ฉันให้ความเคารพ เพราะเขาเอาศิลปะการวาดมาขยายสู่การเคลื่อนไหวและการเล่าเรื่องในรูปแบบภาพยนตร์แอนิเมชัน ยุคที่มีคนทำหนังการ์ตูนยาวไม่กี่คน การที่เขากล้าทำงานใหญ่เช่น 'The Adventure of Sudsakorn' สร้างมาตรฐานทางเทคนิคและความเชื่อมั่นว่าชิ้นงานไทยก็เล่าเรื่องยิ่งใหญ่ได้ ทั้งสองคนสะท้อนบทบาทที่ต่างกันแต่เติมเต็มกัน: ฝั่งหนึ่งเป็นนักสร้างบรรยากาศในหน้ากระดาษ อีกฝั่งเอางานนั้นไปขยับเป็นชีวิต มีชื่อเหล่านี้ไว้ในพจนานุกรมส่วนตัวของคนที่อยากเข้าใจวิวัฒนาการของการ์ตูนไทยจริง ๆ

การ์ตูนญี่ปุ่นเริ่มต้นจากภาพวาดบนกระดาษในสมัยเอโดะ แต่จุดเปลี่ยนสำคัญคือการเผยแพร่ 'Astro Boy' ของเทซึกะ โอซามุในปี 1963 ที่ทำให้อนิเมะกลายเป็นวัฒนธรรมกระแสหลัก เรื่องราวของมังงะและอนิเมะผูกพันกับสังคมญี่ปุ่นอย่างลึกซึ้ง ตั้งแต่ภาพยนตร์เรื่อง 'Princess Mononoke' ที่สะท้อนปัญหาสิ่งแวดล้อม จนถึงซีรีส์แนวเมะเช่น 'Dragon Ball' ที่สร้างแรงบันดาลใจให้ศิลปินรุ่นใหม่หลายคน ความยั่งยืนของวงการนี้มาจากการผสมผสานระหว่างประเพณีกับนวัตกรรม ไม่ว่าจะเป็นการใช้เทคนิคดิจิทัลใน 'Your Name' หรือการรักษาเอกลักษณ์การวาดมือในผลงานของสตูดิโอจิบลิ