ฉบับแปลหุบเขาเทวดา มีฉบับภาษาไทยหรือสำนักพิมพ์ใด?

วิธีแรกที่ผมจะแนะนำคือเริ่มจากร้านหนังสือหลัก ๆ ในไทยแล้วไล่ดูช่องทางออนไลน์ควบคู่กันไป ผมมักเริ่มจากร้านอย่าง 'ซีเอ็ด', 'นายอินทร์', 'B2S' และสาขา 'Kinokuniya' ในห้างใหญ่เหล่านี้มักมีชั้นหนังสือต่างประเทศและนิยายแปล ถ้าไม่มีสต็อกหน้าร้าน บางครั้งจะสั่งจองให้ได้เลย ทางออนไลน์ของร้านเหล่านี้ก็สะดวกและมักจะบอกได้ชัดว่าเป็นฉบับแปลไทยหรือฉบับภาษาต้นฉบับ อีกช่องทางที่ควรเช็คคือแพลตฟอร์มอีบุ๊กอย่าง 'Meb' หรือ 'Ookbee' ถ้า 'หุบเขาเทวดา' มีลิขสิทธิ์แปลไทยออกอาจมีทั้งรูปเล่มและดิจิทัล ถ้าเป็นหนังสือค่อนข้างหายาก ให้ลองดูตลาดมือสองอย่าง Shopee หรือกลุ่มแลกเปลี่ยนหนังสือบนเฟซบุ๊ก ผมเคยหาเล่มแปลหายากของ 'The Little Prince' แบบมือสองแล้วได้ในราคาดี เพราะฉะนั้นอย่าเพิ่งทิ้งช่องทางมือสองไปก็ได้

เราเคยสับสนกับชื่อนี้มาก เพราะคำว่า 'กำเนิดเทพ' ถูกใช้เรียกผลงานต่างๆ กันหลายครั้ง ทำให้ตอบแบบตรงๆ ว่าเป็นสำนักพิมพ์ไหนยากกว่าที่คิด โดยทั่วไปแล้วถ้าหมายถึงฉบับพิมพ์ที่วางขายในร้านหนังสือมักจะมีสำนักพิมพ์ชัดเจนบนหน้าปก เช่นสำนักพิมพ์ที่เน้นแปลนิยายจีนหรือนิยายแฟนตาซีมักเป็นผู้รับสิทธิ์แปลและจัดพิมพ์ แต่ถ้าเป็นฉบับที่เผยแพร่แบบแฟนแปลในเว็บ อาจไม่มีชื่อสำนักพิมพ์เลยและมักจะระบุเป็นกลุ่มนักแปลแทน เมื่อเจอชื่อเรื่องแบบนี้ในร้านหนังสือ ผมมักพลิกดูหน้าสิทธิ์ (copyright page) เพื่อยืนยันว่าฉบับไหนเป็นของสำนักพิมพ์ใด เพราะมันบอกทั้งชื่อสำนักพิมพ์ ปีที่พิมพ์ และ ISBN — ข้อมูลเหล่านี้ช่วยตัดความสับสนได้มากกว่าเดาสุ่มชื่อจากปกอย่างเดียว

หลังได้ยินชื่อ 'คำค้นเซ็นเซอร์' ครั้งแรก ผมรู้สึกค้างคาเล็กน้อยเพราะชื่อนำพาไปยังหัวข้อที่เกี่ยวกับการตรวจสอบเนื้อหาไม่ใช่ตัวบทโดยตรง เมื่อมองจากมุมคนอ่านที่ชอบสืบหาฉบับแปล ผมยังไม่เห็นฉบับแปลไทยที่เป็นที่รู้จักอย่างแพร่หลายหรือออกโดยสำนักพิมพ์หลักๆ ในตลาดทั่วไป บางทีงานชิ้นนี้อาจมีสถานะเป็นงานเฉพาะทางหรือเป็นบทความ/คอลเลกชันในหนังสือรวมมากกว่าเป็นนิยายฉบับพิมพ์เดี่ยว ถ้าเป็นกรณีเช่นนั้น มักจะพบฉบับแปลอยู่ในวารสารวิชาการ หรือรวมเล่มโดยสำนักพิมพ์อิสระที่สนใจประเด็นเสรีภาพทางการแสดงออกและการเซนเซอร์ ซึ่งต่างจากงานแบบที่คนคุ้นเคยกับนิยายเชิงพาณิชย์ ตัวอย่างเช่นหนังหรือบทความที่พูดถึงประเด็นการเซนเซอร์อย่างภาพยนตร์ 'Censor' มักถูกพูดถึงในเชิงวิเคราะห์มากกว่าจะมีการแปลเป็นเล่มเดียวกัน ความรู้สึกส่วนตัวคือ แม้จะไม่มีฉบับแปลทางการที่กระจ่างชัด แต่งานประเภทนี้มักมีคนในวงวิชาการหรือชุมชนออนไลน์นำเสนอเป็นบทสรุป ความเห็น หรือแปลไม่เป็นทางการในบางครั้ง ซึ่งให้มุมมองที่มีประโยชน์ถ้าคุณอยากเข้าใจเนื้อหาโดยเร็วๆ แล้วเก็บฉบับเต็มไว้ในกรณีที่มีการแปลอย่างเป็นทางการภายหลัง

เคยสงสัยไหมว่าชื่อ 'สู่ภูผามหาสมุทร' ในภาษาไทยอาจหมายถึงงานโบราณที่คนต่างชาติมักรู้จักกันในชื่อ 'The Classic of Mountains and Seas' หรือ 'Shan Hai Jing' — งานรวมตำนานและภูมิศาสตร์จีนโบราณที่มีการแปลเป็นภาษาอังกฤษหลายฉบับแตกต่างกันไป ข้อสังเกตสำคัญคือชื่อภาษาไทยบางครั้งเป็นการตีความหรือดัดแปลงมากกว่าการถอดคำตรงๆ ทำให้เมื่อถามว่าฉบับแปลภาษาอังกฤษแปลโดยสำนักพิมพ์ไหน คำตอบที่ถูกต้องมักขึ้นอยู่กับว่าหมายถึงฉบับไหน เพราะมีทั้งฉบับแปลฉบับสมบูรณ์ ฉบับคัดเลือก และฉบับที่แปลเฉพาะเรื่องราวหรือสิ่งมีชีวิตบางส่วนของต้นฉบับ

พูดกันตรงๆ ฉบับภาษาอังกฤษที่คนทั่วไปมักเห็นบ่อยคือชื่อ 'The Classic of Mountains and Seas' ซึ่งหนึ่งในผู้แปลที่โดดเด่นและมีการตีพิมพ์อย่างแพร่หลายคือ Anne Birrell ซึ่งฉบับของเธอมักจะอยู่ในสายพิมพ์ที่เน้นให้ผู้อ่านทั่วไปเข้าถึงได้ (เช่นสำนักพิมพ์ต่างประเทศที่จัดพิมพ์หนังสือคลาสสิกทางวัฒนธรรม) ขณะเดียวกันก็มีนักแปลและนักวิชาการที่แปลหรือคัดเลือกบางส่วนของ 'Shan Hai Jing' ไปตีพิมพ์ในรูปแบบหนังสือความรู้ หรือหนังสือภาพประกอบ เช่นงานของ Richard E. Strassberg ที่รวบรวมและแปลเรื่องแปลกใน 'Shan Hai Jing' ในรูปแบบที่เน้นสิ่งมีชีวิตและตำนาน ซึ่งฉบับที่เกี่ยวข้องมักจะอยู่กับสำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยหรือสำนักพิมพ์เชิงวิชาการที่ให้คำอธิบายเชิงลึกและบรรณานุกรมประกอบ

ถ้าต้องเลือกแนะนำสำหรับคนอ่านทั่วไปที่อยากสัมผัสต้นฉบับในรูปแบบภาษาอังกฤษแบบอ่านง่ายและมีคำอธิบายไม่หนักมาก ฉบับแปลที่พบได้บ่อยจากสำนักพิมพ์ที่จัดพิมพ์หนังสือคลาสสิกจะตอบโจทย์ได้ดี ส่วนผู้ที่มองหาฉบับเชิงวิชาการหรือคัดสรรเรื่องราวเฉพาะด้าน เช่นสิ่งมีชีวิตประหลาด แผนที่โบราณ หรือคำอธิบายเชิงเทียบวรรณกรรม การมองหาฉบับจากสำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยหรือคอลเล็กชันของนักวิชาการเฉพาะทางจะให้ข้อมูลเชิงลึกมากกว่ากัน ทั้งหมดนี้ทำให้การระบุสำนักพิมพ์เพียงแห่งเดียวตอบค่อนข้างยาก เพราะผลงานชิ้นนี้ถูกตีความและแปลออกมาหลายแนวหลายรูปแบบ

ในมุมของคนที่หลงใหลเรื่องเล่าโบราณ ผมมองว่าการเลือกฉบับภาษาอังกฤษขึ้นกับว่าต้องการอ่านแบบเพลินหรือแบบลงลึก ถา้อยากได้ความงามของตำนานและการเล่าเรื่องแบบอ่านง่าย ให้มองหาฉบับแปลทั่วไปที่ใช้ชื่อว่า 'The Classic of Mountains and Seas' แต่ถ้าอยากได้ข้อมูลเชิงลึกกับคำอธิบายประกอบเยอะๆ ฉบับจากสำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยหรือผลงานคัดเลือกของนักวิชาการอย่าง Richard E. Strassberg จะเหมาะกว่า — นี่คือความรู้สึกหลังจากจมอยู่กับตำนานเหล่านี้มานาน รู้สึกว่าทุกฉบับมีเสน่ห์ต่างกันและควรได้ลองอ่านเปรียบเทียบกันเอง

เรื่อง 'ตำราพรมชาติ' เป็นหัวข้อที่ผมติดตามมาเป็นพักใหญ่และผมต้องตรงไปตรงมาว่า ไม่มีฉบับแปลไทยที่ได้รับการโปรโมตอย่างกว้างขวางจากสำนักพิมพ์ใหญ่ในตลาดทั่วไป เมื่อมองจากแวดวงนักอ่านและกลุ่มสะสม หนังสือแนวนี้มักอยู่ในโซนเฉพาะ กลายเป็นงานที่มักจะถูกแปลเป็นไทยในรูปแบบของบทความวิชาการหรือการแปลโดยผู้แปลอิสระมากกว่าการตีพิมพ์เชิงพาณิชย์ หากใครสนใจฉบับพิมพ์จริง เวอร์ชันนำเข้าจากภาษาต้นฉบับหรือฉบับภาษาอังกฤษอาจเป็นทางเลือกที่หาได้ง่ายกว่า ผมมักเปรียบเทียบกับงานที่คนรู้จักดีอย่าง 'Harry Potter' ที่มีการแปลไทยอย่างเป็นทางการและวางตลาดกว้าง แต่สำหรับ 'ตำราพรมชาติ' นั้น ดูเหมือนจะยังไม่มีการนำเข้าในระดับเดียวกัน ซึ่งหมายความว่าถ้าอยากได้สำเนาไทยจริงจัง อาจต้องมองหาแหล่งเฉพาะทางหรือสนใจเวอร์ชันภาษาอื่นแทน แต่ความแปลกใหม่ของหนังสือแบบนี้ก็น่าตื่นเต้นดีที่ได้ค้นหาข้อมูลด้วยตัวเอง

หนึ่งในความสุขของการตามหาเล่มหายากคือการได้เจอรายละเอียดเล็ก ๆ ที่คนอื่นอาจมองข้ามไป ผมมักจะคิดถึง 'เทวดาเดินดิน' เป็นหนังสือที่ถ้ามีฉบับแปลภาษาอังกฤษ วางขายจริง ๆ คงจะมีคนอยากได้มากทีเดียว ผมแนะนำให้เริ่มจากร้านหนังสือระหว่างประเทศและตลาดหนังสือมือสองออนไลน์เป็นอันดับแรก — เช่นหน้าเพจของ Kinokuniya สาขาต่างประเทศ หรือหน้า Marketplace ของ Amazon ที่มักมีผู้ขายนำเข้าเล่มจากไทยมาลงขาย ประกอบกับเว็บไซต์มือสองอย่าง AbeBooks และ eBay ที่ดีสำหรับหาฉบับแปลหรือต้นฉบับที่หายาก ในบางกรณี ร้านหนังสือเฉพาะทางในเมืองใหญ่ก็อาจสั่งนำเข้าให้ถ้ามีการร้องขอเยอะ ถ้าหากไม่พบฉบับแปลอย่างเป็นทางการ ตัวเลือกที่ผมมองว่าน่าสนใจก็คือการติดต่อสำนักพิมพ์ต้นฉบับเพื่อสอบถามเรื่องลิขสิทธิ์หรือการแปล เพราะบางครั้งหนังสือท้องถิ่นจะได้รับการแปลเมื่อมีผู้จัดจำหน่ายต่างประเทศสนใจ วันหนึ่งถ้าได้อ่านฉบับแปลจริง ๆ คงได้เปรียบเทียบสำนวนกับงานอื่น ๆ ที่เคยชอบ เช่น 'Noragami' แล้วหัวเราะกับคำแปลที่เลือกมุมมองแตกต่างกันไป

แปลกใจเหมือนกันที่หัวข้อแบบนี้ยังเป็นเรื่องที่คนไทยสงสัยเยอะอยู่ — 'ผมไม่ได้ชื่อคำผาน' ในแง่ชื่อภาษาไทยเป็นการถ่ายทอดชื่อผลงานจากภาษาจีน '我不是潘金莲' ซึ่งมีชื่อสากลที่คนคุ้นกันคือ 'I Am Not Madame Bovary' (ภาพยนตร์ดัดแปลงจากนิยายเรื่องนี้) ผมมักเล่าให้เพื่อนฟังว่า ในตลาดหนังสือไทยไม่ได้มีสำเนาฉบับแปลภาษาไทยที่แพร่หลายจนเจอได้ตามร้านหนังสือทั่วไปเหมือนนิยายจีนบางเรื่อง นักอ่านไทยที่อยากอ่านงานชิ้นนี้มักเล่มไปหาฉบับภาษาอังกฤษหรืออ่านต้นฉบับภาษาจีนมากกว่า แต่ถ้าใครตามหาจริงๆ ห้องสมุดมหาวิทยาลัยหรือร้านหนังสือมือสองที่นำเข้าหนังสือต่างประเทศอาจมีฉบับภาษาอังกฤษให้ยืมหรือซื้อได้ ส่วนคนที่สนใจตัวบทและบริบทสังคมจีนในงานชิ้นนี้ ผมมองว่าการดูภาพยนตร์ 'I Am Not Madame Bovary' ช่วยให้เข้าใจโทนเรื่องได้ดี เป็นทางเลือกที่เข้าถึงง่าย และทำให้เห็นว่าจิตวิทยาตัวละครถูกนำเสนออย่างไรในมุมภาพยนตร์ ก่อนจะตัดสินใจหาฉบับแปลหรืออ่านต้นฉบับต่อไป

บอกเลยว่าเรื่องของการแปลหนังสือต่างประเทศมักจะมีความสับสนอยู่บ้างเมื่อคนถามถึงฉบับภาษาไทยของ 'ศาสดาพักร้อน' เพราะชื่อเรื่องเองอาจถูกแปลต่างกันไปตามผู้จัดพิมพ์และชุมชนอ่าน ผมมองในมุมคนสะสมที่ชอบเก็บเล่มจริง: จากที่ติดตามแผงนำเข้า ร้านหนังสือต่างประเทศอย่าง Kinokuniya มักจะมีฉบับภาษาอังกฤษหรือภาษาต้นฉบับเข้ามาเป็นหลัก แต่สำหรับฉบับแปลภาษาไทยที่ออกเป็นเล่มโดยสำนักพิมพ์ใหญ่ในไทย หากตั้งชื่อเดียวกับที่แฟนคอมมูนิตี้เรียก ผมยังไม่เห็นการตีพิมพ์อย่างเป็นทางการในตลาดกว้างๆ ถ้าคุณอยากได้แบบเป็นเล่มจริง ๆ ผมมักจะแนะให้เฝ้าดูประกาศจากร้านนำเข้าและงานหนังสือใหญ่ ๆ เพราะถ้ามีสำนักพิมพ์ไทยทำลิขสิทธิ์ จะมีการโปรโมตชัดเจน แต่ถ้าไม่มี ก็ยังพอมีทางเลือกอื่น ๆ ที่ผมใช้จัดการคอลเล็กชันส่วนตัวได้ตามความสะดวก

พูดตามจริง เรื่องของ 'มหาสงครามหุบเขาแห่งสายลม' ดูเหมือนจะยังไม่มีฉบับแปลภาษาไทยที่วางขายอย่างเป็นทางการตามร้านหนังสือใหญ่ๆ ที่ฉันตามอยู่ (ทั้งหน้าร้านและออนไลน์) ความเป็นแฟนแปลกๆ ของฉันทำให้คอยสังเกตงานแปลจากสำนักพิมพ์และงานลิขสิทธิ์ต่างประเทศอยู่บ่อยครั้ง ฉันเลยเห็นความต่างชัดเจนระหว่างผลงานที่มีลิขสิทธิ์ไทยจริงจังกับงานที่มีแต่แฟนแปล: งานที่ออกเป็นเล่มอย่างเป็นทางการมักมี ISBN ปกเรียบ คุณภาพการพิมพ์ดี และข้อความโปรโมตจากสำนักพิมพ์ หากเห็นแค่ไฟล์ PDF หรือภาพสแกนตามเว็บบอร์ดมากกว่าจะพบเห็นตามร้านหนังสือ นั่นมักบ่งบอกว่าเป็นแฟนแปลมากกว่า ถ้าอยากติดตามต่อ ฉันมักเฝ้าดูประกาศจากเพจสำนักพิมพ์ใหญ่หรือร้านหนังสือออนไลน์เป็นหลัก เพราะถ้ามีลิขสิทธิ์ไทยจริง ๆ เค้าจะโปรโมต ถ้าชอบแนวนี้แบบฉัน รอติดตามข่าวอย่างใจเย็นกว่า และถ้ามีข่าวลือเรื่องลิขสิทธิ์ไทย ค่อยพิจารณาซัพพอร์ตงานแปลอย่างเป็นทางการเมื่อมันออกจริง

พูดถึง 'สู่ป่าแห่งแสงหิ่งห้อย' แล้วภาพป่าเงียบๆ กับแสงหิ่งห้อยลอยไหวในความคิดก็ชัดเจนขึ้นมาทันที ฉันเคยถือเล่มนี้ในมือแล้วรู้สึกว่าการแปลไทยรักษาความอ่อนโยนและความงดงามของต้นฉบับเอาไว้ได้ดีมาก สิ่งที่ฉันอยากย้ำคือเวอร์ชันภาษาไทยของหนังสือเล่มนี้วางจำหน่ายโดย 'สำนักพิมพ์บงกช' ซึ่งเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ที่นำงานของ Yuki Midorikawa มาเผยแพร่ให้แฟนชาวไทยได้อ่านกัน การที่ฉันได้อ่าน 'สู่ป่าแห่งแสงหิ่งห้อย' ฉบับแปล ทำให้เห็นความตั้งใจของบก. ในการเลือกฟอนต์และการวางหน้าให้อ่านรื่นไหล ไม่ใช่แค่แปลประโยค แต่ยังพยายามรักษาบรรยากาศของภาพและช่องว่างที่ผู้เขียนตั้งใจไว้ คนที่เคยชมภาพยนตร์สั้นหรืออนิเมะอาจรู้สึกคุ้นเคย แต่หนังสือเล่มนี้มีเสน่ห์แบบของมันเอง และการที่ 'สำนักพิมพ์บงกช' นำมาออกก็ทำให้คนทั่วไปหาซื้อได้ง่ายในร้านหนังสือหลัก ๆ สุดท้ายฉันอยากบอกว่าแม้จะเป็นเล่มบาง ๆ แต่การจัดพิมพ์และการแปลไทยของ 'สำนักพิมพ์บงกช' ช่วยให้ประสบการณ์อ่านยังคงอบอุ่นและทรงพลัง เหมาะสำหรับอ่านในคืนเงียบ ๆ หรือให้เป็นของขวัญเล็ก ๆ แก่คนที่ชอบเรื่องเล่าเรียบง่ายแต่กินใจ