ตำแหน่งสนม เปลี่ยนบทบาทอย่างไรเมื่อสังคมสมัยใหม่?

มุมมองหนึ่งที่อยากเล่าให้ฟังคือบทบาทของตำแหน่งสนมในสังคมสมัยใหม่ไม่ได้หายไปพร้อมกับประวัติศาสตร์ แต่ถูกปรับรูปแบบและความหมายอย่างค่อยเป็นค่อยไป ในอดีตตำแหน่งสนมมักถูกมองว่าเป็นส่วนหนึ่งของระบบอำนาจและการเมืองในราชสำนักหรือครอบครัวใหญ่ ทั้งในเอเชีย ยุโรป หรือโลกอิสลาม บทบาทนั้นควบคุมโดยกฎเกณฑ์ทางสังคม ความสัมพันธ์เชิงอำนาจ และกฎหมายที่อนุญาตให้ชายมีภรรยาหลายคนหรือสนมได้ แต่ในยุคปัจจุบันเมื่อแนวคิดเรื่องสิทธิสตรี กฎหมายเรื่องความเท่าเทียม และค่านิยมแบบโมโนกะมีมีอิทธิพลมากขึ้น ตำแหน่งสนมในรูปแบบดั้งเดิมจึงถูกลดบทบาทลงหรือแปรสภาพเป็นรูปแบบอื่นแทน

ในฐานะคนที่ติดตามทั้งประวัติศาสตร์และงานสร้างสรรค์ ผมเห็นว่าการเปลี่ยนบทบาทของสนมในสังคมสมัยใหม่มีหลายมิติ ด้านหนึ่งคือการเปลี่ยนจากความเป็นทรัพย์สินหรือเครื่องมือทางการเมือง ไปเป็นเรื่องของความสัมพันธ์เชิงอำนาจที่ซับซ้อน เช่น บทบาทของผู้หญิงที่อยู่ใกล้ผู้มีอำนาจอาจไม่ได้เป็นแค่ 'สนม' แต่กลายเป็นที่ปรึกษา นักจัดการอารมณ์ หรือผู้สร้างอิทธิพลเบื้องหลังฉาก ตัวอย่างในงานวรรณกรรมและซีรีส์หลายเรื่อง เช่น 'Game of Thrones' ที่ตัวละครหญิงจำนวนมากใช้ช่องทางความสัมพันธ์เพื่อสร้างอำนาจทางการเมือง แสดงให้เห็นว่าสถานะอาจเปลี่ยนจากความอ่อนแอเป็นการใช้ความสัมพันธ์เพื่อเรียกร้องอำนาจและความอยู่รอด

อีกมุมคือการแปรความสัมพันธ์เชิงเพศในสังคมสมัยใหม่เป็นรูปแบบอื่น ๆ ที่ใกล้เคียงกับแนวคิดเรื่องสนม เช่น ความสัมพันธ์แบบมีข้อผูกมัดที่ไม่ใช่การแต่งงานอย่างเป็นทางการ ความสัมพันธ์แบบทรานแซกชันนัล (transactional relationships) หรือแม้แต่การเป็น 'เมียน้อย' ในบริบทที่เปลี่ยนไป โลกออนไลน์ยังสร้างพื้นที่ใหม่ให้ความสัมพันธ์เชิงอำนาจเกิดขึ้นในรูปแบบของสปอนเซอร์หรือแฟนมีเดีย ผู้หญิงหลายคนเลือกเป็นพาร์ทเนอร์เชิงเศรษฐกิจโดยมีอำนาจต่อรองสูงกว่าเดิม เหล่านี้คือลักษณะที่คล้ายคลึงแต่ไม่เหมือนกับบทบาทสนมในอดีต เพราะมีการเลือกและความยินยอมมากขึ้น รวมทั้งการมีช่องทางทางกฎหมายและสังคมที่คุ้มครองสิทธิมนุษยชน

การมองตำแหน่งสนมผ่านสื่อร่วมสมัยยังช่วยให้เราเข้าใจความแตกต่างระหว่างการยอมจำนนและการจัดการอำนาจอย่างชาญฉลาด ผลงานอย่าง 'Memoirs of a Geisha' หรือแม้แต่สื่อสมัยใหม่อย่าง 'The Handmaid's Tale' ชี้ให้เห็นว่าบทบาทของผู้หญิงที่ถูกกำหนดโดยระบบมักถูกโอบอุ้มด้วยความเจ็บปวด แต่ก็มีการต่อต้านและสร้างพื้นที่ของความเป็นตัวตนใหม่ ๆ ในความเป็นจริง การปฏิรูปกฎหมาย การศึกษา และการเปลี่ยนค่านิยมทางเพศ ทำให้การเป็นสนมแบบดั้งเดิมไปไม่รอด แต่แนวคิดเรื่องความสัมพันธ์เชิงอำนาจกลับแฝงตัวอยู่ในสภาพแวดล้อมใหม่ ๆ เสมอ

ท้ายที่สุด ฉันเชื่อว่าการเปลี่ยนบทบาทของสนมในสังคมสมัยใหม่เป็นกรณีศึกษาที่ดีในการดูว่าอำนาจถูกถ่ายทอด ปรับตัว หรือถูกท้าทายอย่างไร เราควรสนใจทั้งมิติทางประวัติศาสตร์และปัจจุบัน เพื่อไม่ให้มุมมองเรื่องเพศและความสัมพันธ์ถูกลดทอนจนมองข้ามการต่อสู้เพื่อสิทธิและศักดิ์ศรีของผู้คน ความคิดเห็นส่วนตัวคือเรื่องนี้เป็นพื้นที่ที่ชวนคิดและยังคงมีความสำคัญในการเข้าใจสังคมร่วมสมัย