นักจิตวิทยาอธิบายพฤติกรรมของโยฮัน ลีเบิร์ต ว่าอย่างไร?

ความคิดแรกที่ผุดขึ้นคือการมองโยฮันเป็นตัวอย่างสุดคลาสสิกของบุคลิกแบบจิตเวชทางสังคมที่ถูกปั้นขึ้นจากทั้งพันธุกรรมและประสบการณ์รุนแรงในวัยเด็ก ในมุมมองนี้ โยฮันคือคนที่มีเสน่ห์ผิวเผินมาก แต่ภายในว่างเปล่าอย่างเป็นระบบ—ไม่เพียงแค่ไร้ความเห็นอกเห็นใจแต่ยังเรียนรู้การแสดงความรู้สึกเพื่อควบคุมผู้อื่น นึกถึงฉากต้นเรื่องที่การตัดสินใจของคนรอบตัวเปลี่ยนเส้นทางชีวิตของเขาได้อย่างรวดเร็ว และอดีตที่ Kinderheim 511 ซึ่งความเจ็บปวดกับการทดลองทางสังคมปลูกฝังความเชื่อว่าโลกไม่มีความหมายให้เขา นิสัยเรียบเย็นเมื่อก่ออาชญากรรมหรือการอ่านคนโดยไม่รู้สึกผิดชอบชั่วดี เป็นสัญญาณชัดเจนของลักษณะประเภทนี้ ว่ากันตามหลักจิตวิทยา บุคลิกแบบนี้มีความสามารถในการวางแผนและจัดการผู้อื่นอย่างมุ่งร้ายโดยไม่สำนึกผิด นั่นอธิบายพฤติกรรมของโยฮันตั้งแต่การใช้คำพูดเล็กๆ น้อยๆ บิดเบือนให้คนทำตาม ไปจนถึงการจุดชนวนหายนะขนาดใหญ่สำหรับกลุ่มคนหนึ่ง ๆ มุมนี้ทำให้ฉันเห็นเขาเป็นภัยที่เกิดจากการผสมผสานระหว่างความผิดปกติส่วนบุคคลกับปัจจัยทางสังคม—อธิบายทั้งความเยือกเย็นและความโหดร้ายได้ครบถ้วน

ความลึกลับและเสน่ห์ของโยฮันทำให้ผมอยากรู้เบื้องหลังการสร้างของเขามาตลอด เราเห็นว่าในการให้สัมภาษณ์หลายครั้ง ผู้เขียนตั้งใจทำให้โยฮันเป็นตัวร้ายที่ ‘ธรรมดา’ มากจนกลายเป็นน่าสะพรึง — หน้าตาดี เรียบร้อย พูดจานุ่มนวล แต่ข้างในมีความว่างเปล่าและความเย็นชาที่ทำให้คนอ่านตั้งคำถามว่าอะไรคือสาเหตุของความชั่วร้ายแบบนั้น ผู้เขียนเล่าถึงแรงบันดาลใจในการใช้ชื่อและลักษณะภายนอกที่ให้ภาพลักษณ์ยุโรปแบบเยือกเย็น เพื่อสร้างคอนทราสต์ระหว่างรูปลักษณ์กับการกระทำ เราเชื่อว่าความคิดเรื่องสภาพแวดล้อมกับการหล่อหลอมจิตใจเป็นแกนสำคัญ เขาทำให้โยฮันมีอดีตที่ถูกทดลองและถูกทิ้งอยู่ในสถาบันนิรนาม เพื่อสะท้อนปัญหาการทำลายเด็กจากระบบนโยบายและการทดลองทางอุดมการณ์ ผู้เขียนไม่ได้ให้คำตอบชัดเจนเสมอไป แต่ตั้งใจปล่อยช่องว่างให้ผู้อ่านตีความว่าโยฮันเป็นผลิตผลของสภาพแวดล้อมหรือพลังบางอย่างที่เกิดจากภายในมากกว่า สไตล์การวาดและการเล่าเรื่องก็มีบทบาท — ใบหน้าเรียบกริบ เส้นผมที่ตกกระทบแสง และมุมมองกล้องที่หมุนไปรอบตัวเขา ทำให้ความนิ่งกลายเป็นเครื่องมือในการหลอกล่อ ผมรู้สึกว่าผลงานนี้ตั้งใจให้โยฮันเป็นเงาสะท้อนของตัวละครรอบข้าง และเป็นช่องว่างที่เราต้องมองเข้าไปมากกว่าหาคำตอบเพียงข้อเดียว

ความน่าสะพรึงของโยฮันไม่ได้เกิดขึ้นเพียงจากการกระทำเพียงครั้งเดียว แต่เริ่มจากช่องว่างในหัวใจและการถูกปั้นแต่งให้เป็นอาวุธ ผมมองว่าแรงขับดันหลักของเขามาจากการถูกพรากความเป็นมนุษย์ตั้งแต่ยังเด็ก ถูกทดสอบ ถูกทิ้งให้ต้องเลือกระหว่างการมีตัวตนหรือการกลายเป็นว่างเปล่า การเติบโตในสภาพแวดล้อมที่ใช้เด็กเป็นเครื่องมือทำให้เขาเรียนรู้วิธีใช้ความสงสารและความกลัวของผู้อื่นเป็นเชือก เฉพาะเจาะจงกว่านั้นคือความสามารถในการอ่านช่องว่างในใจคน แล้วดันพวกเขาให้เติมช่องว่างนั้นด้วยการทำสิ่งเลวร้าย ซึ่งกลายเป็นความบันเทิงและเครื่องมือของเขาไปพร้อมกัน แรงจูงใจอีกด้านหนึ่งที่ฉันเห็นคือความต้องการควบคุมชะตาชีวิตของผู้อื่นจนถึงขั้นตัดสินชะตาตัวเอง เขาไม่ได้โหดร้ายเพียงเพื่ออำนาจ แต่เพราะอยากพิสูจน์ทฤษฎีบางอย่างเกี่ยวกับความเปราะบางของอัตลักษณ์และความว่างเปล่าในคน การกระทำของเขาจึงเหมือนการทดลองที่โหดร้าย: หากดันคนให้สุดพวกเขาจะเผยตัวตนที่แท้จริงออกมา และนั่นคือสิ่งที่โยฮันหาที่สุด — การยืนยันว่าความเป็นมนุษย์สามารถถูกทำลายหรือถูกสร้างเป็น 'มอนสเตอร์' ได้ตามสภาพแวดล้อม ท้ายสุดแล้ว ผมคิดว่าโยฮันเป็นผลลัพธ์ของธรรมชาติผสมกับการเลี้ยงดูที่บิดเบี้ยว เขามีเสน่ห์ ความเฉียบแหลม และความว่างภายในซึ่งรวมกันเป็นแรงผลักให้เขากลายเป็นฆาตกรที่ไม่เพียงต้องการฆ่า แต่ต้องการทำให้คนอื่นกลายเป็นเหมือนเขา นี่เป็นเหตุผลที่การเผชิญหน้ากับเขาไม่เคยจบด้วยการลงโทษทางกายเพียงอย่างเดียว แต่มักจบด้วยคำถามถึงตัวตนของผู้รอดชีวิต ซึ่งยังคงตามหลอกหลอนฉันเสมอ

เป็นแฟนมังงะสายคลาสสิกมาตั้งแต่เด็ก เลยจำได้ดีว่าชื่อของตัวละครอย่าง 'โยฮัน ลีเบิร์ต' จะโผล่มาพร้อมกับชื่อเรื่อง 'Monster' เสมอ หากมองหาเล่มฉบับภาษาไทย แนวทางแรกที่ผมแนะนำคือไปเช็กที่ร้านหนังสือใหญ่ ๆ ของประเทศ เช่นสาขาต่าง ๆ ของนายอินทร์หรือสต็อกของ Asia Books ที่มักเก็บงานแปลคลาสสิกไว้บ้าง รวมถึงร้านที่นำเข้าเล่มภาษาต่างประเทศอย่าง Kinokuniya ซึ่งบางครั้งมีสต็อกเก่าหรือฉบับรีเพรส อีกมุมที่ผมทำอยู่เสมอคือเฝ้าดูตลาดออนไลน์ของผู้ขายรายย่อย ที่มักมีคนปล่อยชุดมังงะเก่า ๆ บนแพลตฟอร์มซื้อขายของไทย คุณควรตรวจสอบปกและหน้าแสดงรายการ ISBN เพื่อให้แน่ใจว่าเป็นฉบับแปลไทย บางครั้งร้านหนังสืออินดี้หรือร้านขายหนังสือมือสองในย่านใกล้มหาวิทยาลัยก็มีชิ้นดีให้ค้นพบ การได้จับเล่มจริงแล้วเห็นการจัดหน้าหรือคำแปลไทยที่คุ้นเคย มันให้ความพึงพอใจแบบคนรักหนังสือจริง ๆ

บรรยากาศรอบๆ แฟนของโยฮันมีความหลากหลายและคึกคักในหลายมุมของอินเทอร์เน็ต ซึ่งฉันมักเจอแฟนฟิคและบทวิเคราะห์ภาษาอังกฤษจำนวนมากบนเว็บที่เน้นงานเขียนอย่าง 'Archive of Our Own' กับ 'FanFiction.net' โดยแฟนๆ จะจับเอาตัวละครจาก 'Monster' มาเขียนใหม่ทั้งแบบเติมช่องว่างในอดีตและสร้างเส้นเรื่องทางเลือกให้โยฮัน กลุ่มเหล่านี้ชอบเล่นกับธีมความเป็นอันตราย ความลวง และเส้นบางๆ ระหว่างผู้ร้ายกับผู้บริสุทธิ์ นอกจากนั้นยังมีบล็อกและหน้าการวิเคราะห์ลึกบน Tumblr ที่แฟนๆ รวมภาพนิ่ง ประเด็นเชิงสัญลักษณ์ และการตีความที่บางครั้งหนักแน่นกว่าฟิคแบบโรแมนซ์ ซึ่งฉันมักจะใช้เป็นแหล่งไอเดียเมื่ออยากเห็นการตีความตัวละครที่ซับซ้อน การตามดูชุมชนเหล่านี้ทำให้รู้สึกว่าตัวละครยังไม่ตายทางความคิด แม้เรื่องจะจบไปแล้วก็ตาม

มีตัวละครหนึ่งที่ทำให้ฉันคุยกับเพื่อนๆ จนตาค้างได้ทุกครั้ง — ชื่อเขาคือ โยฮัน ลีเบิร์ต แต่เขาไม่ได้เป็นผู้แต่งผลงานใดๆ เลย ความจริงคือตัวละครนี้เป็นตัวร้ายหลักในมังงะจิตวิทยาชื่อดัง 'Monster' ซึ่งเขียนโดย Naoki Urasawa และไม่ได้มีผลงานเขียนเอง ฉันชอบบอกว่าการเข้าใจผิดนี้เกิดจากความแข็งแกร่งของคาแรกเตอร์: โยฮันถูกวาดให้มีเสน่ห์เย็นชาและภูมิหลังซับซ้อนจนคนบางคนเผลอคิดว่าเขาเป็นคนสร้างเรื่องราว แต่บทบาทของเขาคือแรงขับเคลื่อนของพล็อตและความมืดที่สะเทือนจิตใจ ไม่ใช่นักเขียน ฉันมักจะหยิบฉากที่โยฮันสบตากับตัวเอกแล้วโลกทั้งใบเปลี่ยนไปมาเล่าให้เพื่อนฟัง เพราะมันสะท้อนถึงพลังของตัวละครที่มากกว่าคำว่า "ตัวร้าย" เท่านั้น

แปลกใจเสมอเวลาที่มีคนถามเรื่องนวนิยายของ 'โยฮัน ลีเบิร์ต' ว่ามีฉบับหนังหรือเปล่า เพราะความจริงแล้วชื่อที่ว่านี้เป็นชื่อตัวละคร ไม่ใช่นักเขียน ฉันมองเรื่องนี้เหมือนเวลาที่เพื่อนๆ สับสนระหว่างนักแสดงกับตัวละครในซีรีส์ — คนหนึ่งคือนักประพันธ์ อีกคนคือตัวละครสมมติ ในมุมมองของคนที่คลุกคลีงานวรรณกรรมและการ์ตูน ฉันคิดว่าแหล่งที่มาที่ถูกต้องคือมังงะเรื่อง 'Monster' ของ 'Naoki Urasawa' ซึ่งเป็นแหล่งกำเนิดของตัวละครโยฮัน ลีเบิร์ต ตัวงานถูกดัดแปลงเป็นอนิเมะทีวีชุดยาวที่ได้รับการยกย่องมาก แต่ไม่เคยมีนวนิยายที่เขียนโดยโยฮันเองหรือหนังฟีเจอร์สเกลใหญ่ที่อ้างอิงว่าเป็นนิยายของเขา ฉะนั้นคำตอบตรงๆ คือ ไม่มีนวนิยายของ 'โยฮัน ลีเบิร์ต' ที่ถูกดัดแปลงเป็นหนัง เพราะเขาไม่ใช่ผู้เขียนงานใดๆ แต่เป็นตัวละครจากผลงานของคนอื่น ซึ่งงานต้นฉบับนั้นมีการดัดแปลงในรูปแบบอื่นแทน

ความเงียบในฉากเปิดของเรื่องทำให้ผมรู้ทันทีว่าโยฮัน ลีเบิร์ตไม่ใช่ตัวร้ายธรรมดาในนิยายสืบสวนทั่วไป โยฮันเป็นตัวละครกลางของ 'Monster' ที่ทั้งเยือกเย็นและดึงดูดคนรอบข้างด้วยเสน่ห์ที่น่าขนลุก ผมเห็นเขาในภาพของผู้ชายหล่อ ผมสีบลอนด์ ใบหน้าที่ไร้การแบกรับความรู้สึก แต่เบื้องหลังคือการวางแผนและการชักจูงที่ละเอียดจนทำลายชีวิตของคนอื่นได้เป็นทอด ๆ ฉากที่สำคัญมากคือช่วงต้นเรื่องเมื่อหมอเท็นมะตัดสินใจช่วยชีวิตเด็กคนหนึ่งแทนผู้บริหารโรงพยาบาล เหตุการณ์นั้นกลายเป็นจุดเริ่มต้นของเครือข่ายการทำลายล้างที่โยฮันขยายไปเรื่อย ๆ รากเหง้าของโยฮันเกี่ยวข้องกับอดีตที่เย็นชาของสถานเลี้ยงเด็กและการทดลองทางจิตใจ ซึ่งช่วยอธิบายความเป็นผู้นำของเขาในการควบคุมผู้อื่นและการสร้างความว่างเปล่าในจิตใจเหยื่อ ความน่ากลัวของเขาไม่ได้มาจากฉากฆ่าโดยตรงเสมอไป แต่จากความสามารถในการเปลี่ยนทิศทางชีวิตคนเป็นเส้นทางที่พังทลายโดยไม่ให้เหยื่อเห็นการฉีกขาดล่วงหน้า ในฐานะแฟนที่ติดตามทั้งมังงะและอนิเมะ ผมรู้สึกว่าตัวละครนี้คือการทดลองทางจริยธรรมสำหรับคนดู—เขาท้าทายให้เราถามว่าความดีและความเลวถูกกำหนดจากการกระทำหรือจากสาเหตุเบื้องหลัง สุดท้ายแล้วโยฮันไม่ได้เป็นแค่คนร้ายที่ต้องจับตัว แต่เป็นสัญลักษณ์ของความเวิ้งว้างในจิตใจมนุษย์และความเปราะบางของความเชื่อมั่นในผู้อื่น เรื่องราวของเขาทิ้งร่องรอยทางความคิดมากกว่าร่องรอยเลือด ผมยังคงคิดถึงภาพคนที่ยิ้มอย่างสงบแต่สามารถล้มบ้านทั้งหลังได้เพียงคำพูดเดียว

เสียงของโยฮันใน 'Monster' เป็นหนึ่งในเสียงที่ผมคิดถึงบ่อยที่สุดเมื่อพูดถึงตัวร้ายที่เยือกเย็นและฉลาดล้ำไปกว่าคำบรรยายได้ โทนเสียงแบบนั้นในเวอร์ชันญี่ปุ่นมาจากการทำงานของ '林原めぐみ' (Megumi Hayashibara) ซึ่งให้ความรู้สึกทั้งนุ่มนวลและเยือกเย็นไปพร้อมกัน ส่วนเวอร์ชันภาษาอังกฤษได้รสสัมผัสที่แตกต่างออกไปด้วยฝีมือของ Steve Blum ที่ดึงความมืดมิดและเนื้อในทางอารมณ์ออกมาในแบบฉบับของเขา ฉากที่โยฮันพูดแบบเรียบ ๆ แต่แฝงความข่มขวัญ เช่น คำพูดกับนีน่าในตอนต่าง ๆ ทำให้เห็นความต่างของสองสไตล์นี้ชัดเจน ในฐานะแฟนที่ชอบจับความละเอียดของการพากย์ ผมชอบการสบตาทางเสียงของ Hayashibara ที่สามารถทำให้ตัวละครดูไม่เฉพาะเป็นผู้ชายหรือผู้หญิง แต่เหมือนตัวตนที่เกินเพศ ในขณะที่ Blum เติมความเย็นชาและลึกซึ้งด้วยโทนน้ำเสียงต่ำ ซึ่งช่วยให้ฉบับภาษาอังกฤษมีความน่ากลัวในแบบต่างไปจากฉบับญี่ปุ่น สิ่งนี้ทำให้การดูซ้ำหลายครั้งน่าสนใจขึ้น เพราะได้เห็นมุมมองใหม่ ๆ ของตัวละครทุกครั้งที่เปลี่ยนเวอร์ชัน

มุมมองแฟนฟิคต่อยันเดเระมักจะสลับซับซ้อนกว่าแค่คำว่า 'รักมากเกินไป' — ฉันมองว่ามันคือการผสมของทฤษฎีทางจิตวิทยาและการเล่าเรื่องที่แฟนฟิคชอบเล่นงานร่วมกัน เพื่อให้ตัวละครดูทั้งน่าสงสารและน่ากลัวพร้อมกัน เริ่มจากมุมจิตวิทยาเชิงพฤติกรรมและความผูกพัน: หลายคนเขียนยันเดเระจากกรอบ 'attachment' ที่บกพร่อง ตัวละครอาจเคยถูกทอดทิ้งหรือได้รับการยืนยันความรักไม่สม่ำเสมอ ทำให้เมื่อเจอคนที่ให้ความใส่ใจครั้งเดียว พวกเขาจะยึดติดจนสุดโต่ง นี่อธิบายเหตุผลที่บางฉากในแฟนฟิคมักเน้นความทรงจำวัยเด็กหรือเหตุการณ์การสูญเสียเป็นจุดเปลี่ยน เช่นฉากแฟลชแบ็คที่ทำให้คนอ่านเข้าใจว่าเหตุผลเบื้องหลังการกระทำรุนแรงไม่ได้เกิดจากความชั่วร้ายล้วน ๆ แต่เกิดจากการกลัวจะสูญเสีย อีกทิศทางหนึ่งคือการใช้ทฤษฎี 'trauma bonding' และ 'folie à deux' ในเชิงคู่รักเลวร้าย แฟนฟิคบางเรื่องตั้งใจให้ความสัมพันธ์เป็นวงวนของการข่มขู่และการปลอบประโลมซึ่งทำให้เหยื่อผูกพันกับผู้กระทำ การเขียนแบบนี้มักเน้นกลไกทางอารมณ์—การทำให้ผู้อ่านรู้สึกทั้งเห็นใจและหวาดกลัวพร้อมกัน นอกจากนี้ยังมีทฤษฎีที่ผสานอาการทางคลินิก เช่น erotomania หรือ borderline-like traits ที่ทำให้ยันเดเระตีความสัญญาณเล็กๆ เป็นคำมั่นสาบานตลอดไป สุดท้ายมีมุมเล่าเรื่องและแฟนด้อม: แฟนฟิคมักยกระดับยันเดเระเป็น 'แฟนตาซีของความเป็นเจ้าของ' ที่ผู้เขียนและผู้อ่านร่วมจินตนาการ—บางคนเอาไปเป็นพล็อตพลังเหนือจริง (possession/curse) เพื่อให้การกระทำรุนแรงดูมีเหตุผลในจักรวาลนั้น หรือใช้มันเป็นกระจกสะท้อนปมภายในของตัวเอก ความหลากหลายของทฤษฎีที่แฟนฟิคเสนอจึงไม่ได้ขัดแย้งกัน แต่เป็นชุดเครื่องมือให้คนเขียนเลือกโทนที่ต้องการ: สงสาร, สยอง, หรือโรแมนติกผิดเพี้ยน ผมมักจะชอบแฟนฟิคที่ยังคงเก็บความเป็นมนุษย์ของยันเดเระไว้—ไม่ใช่แค่ตัวร้ายไร้เหตุผล แต่เป็นคนที่บาดเจ็บจนทำสิ่งที่ร้ายแรง ฝ่ายผู้อ่านเลยได้ทั้งความตื่นเต้นและการตั้งคำถามกับคำว่า 'รัก' ไปพร้อมกัน