นิทานหมากับเงา มีต้นกำเนิดจากที่ไหน?

ความเรียบง่ายที่ซ่อนความลึกซึ้งคือเสน่ห์หลักของ 'นิทานหมากับเงา' หลายคนอาจมองว่าเป็นแค่เรื่องสั้นสอนเด็ก แต่จริงๆ แล้วมันสะท้อน人性 (ธรรมชาติมนุษย์) ได้อย่างคมคาย ตัวเอกที่ไล่ตามเงาอันเลือนลางแทนที่จะยอมรับสิ่งที่ตนมีอยู่ตรงหน้า ชวนให้คิดถึงพฤติกรรมโลภมากลาภหายในชีวิตจริง แม้แต่ในยุคดิจิทัลที่คนยัง chase after likes หรือ validation จากสังคม เรื่องนี้เลยยัง resonate ได้ไม่เลิก

บรรยากาศของนิทานพื้นบ้านอย่าง 'ปลาบู่ทอง' มักทำให้ผมจมอยู่กับความอบอุ่นของเรื่องเล่าที่ถูกส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น โดยรากกำเนิดของเรื่องนี้อยู่ในธรรมเนียมปากต่อปากของชุมชนชาวไทยกลางเป็นหลัก ฉันเติบโตในหมู่บ้านที่ผู้เฒ่าผู้แก่เล่านิทานก่อนนอนเสมอ จึงเห็นว่ามีเวอร์ชันย่อยหลากหลายตามพื้นที่ แต่แก่นเรื่อง—ปลาบู่ที่กลายเป็นคนและบทเรียนเรื่องกตัญญูหรือโลภ—แทบไม่เปลี่ยนแปลง ความเป็นไปได้ทางประวัติศาสตร์ชี้ว่าเรื่องราวเหล่านี้ผสมผสานอิทธิพลจากตำนานท้องถิ่นและคติทางศาสนา มีนักวรรณคดีและครูบาอาจารย์ในสมัยรัตนโกสินทร์ที่บันทึกและปรับแต่งนิทานดังกล่าวให้กลายเป็นฉบับพิมพ์เล่มเล็ก ๆ ทำให้เรื่องแพร่หลายและคงรูปไว้ในวรรณกรรมพื้นเมือง ฉันคิดว่าการบันทึกนี้เองช่วยให้ 'ปลาบู่ทอง' เป็นตัวแทนของนิทานไทย จนกลายเป็นข้อเทียบทางวัฒนธรรมเมื่อคนต่างพื้นที่ต้องการเข้าใจรากเหง้าทางวรรณกรรม พอย้อนดูด้านเปรียบเทียบกับนิทานอื่น ๆ เช่นฉากการทดสอบใจหรือการเปลี่ยนรูปลักษณ์ที่คล้ายคลึงกันในวรรณกรรมภูมิภาค ส่วนตัวแล้วรู้สึกว่านี่คือสัญลักษณ์ของการรักษาบาลานซ์ระหว่างความมหัศจรรย์และคติสอนใจ สุดท้ายแล้วการเล่าเรื่องแบบ 'ปลาบู่ทอง' ยังคงทำหน้าที่เหมือนกระจกสะท้อนค่านิยมสังคมในยุคต่าง ๆ ซึ่งเป็นสิ่งที่ผมยังชอบนั่งคิดถึงเสมอ

นิทานต้นฉบับของ 'เจ้าหญิงนิทรา' ไม่ได้มีจุดเริ่มต้นเดียว แต่เป็นเครือญาติของเรื่องเล่าโบราณหลายชั้นที่ไหลผ่านยุโรปตะวันตกมายาวนาน ฉันมักจะนึกถึงต้นฉบับที่นักเขียนสมัยใหม่มักยกขึ้นมาเสมอ คือ 'Sun, Moon, and Talia' ของจัมบาทิสตา บาซิเล (Giambattista Basile) จากศตวรรษที่ 17 ซึ่งปรากฏในคอลเล็กชัน 'Lo cunto de li cunti' เรื่องของบาซิเลมีความมืดและซับซ้อนกว่าฉบับเทพนิยายสำหรับเด็กมาก ในเวอร์ชันนี้เจ้าหญิงไม่ได้ตื่นขึ้นด้วยจุมพิตเพียงอย่างเดียว แต่เรื่องราวมีมิติทางเพศและชะตากรรมที่เชื่อมโยงกับการตั้งครรภ์และการให้กำเนิดลูกแฝด หลังจากนั้น ชาร์ลส์ เปโรต์ (Charles Perrault) ในปี 1697 เขียนเป็นภาษาฝรั่งเศสในชื่อ 'La Belle au bois dormant' ซึ่งเป็นเวอร์ชันที่หลายคนคุ้นเคยมากขึ้น เปโรต์เติมองค์ประกอบของขุนนางและนิทานสอนใจ ส่วนพี่น้องกริมม์เอาไปบันทึกในรูปแบบเยอรมันชื่อ 'Dornröschen' ในศตวรรษที่ 19 ซึ่งมีการปรับให้เหมาะกับท้องถิ่นและตัดรายละเอียดบางอย่างออกโดยรวมแล้ว ต้นกำเนิดที่แท้จริงของนิทานนี้คือการผสมผสานระหว่างเรื่องเล่าในปากต่อปากและการแต่งนิยายของนักเล่าในยุคต่างๆ มากกว่าการมีแหล่งเดียว

ชื่อของบับเบิ้ลบีพาให้ย้อนไปถึงยุคของเล่นและการ์ตูนที่ผสมกันจนกลายเป็นวัฒนธรรมป็อปยุค 80s ในความทรงจำของคนที่โตมากับซีรีส์นั้น บับเบิ้ลบี (หรือที่หลายคนคุ้นว่า 'Bumblebee') ถือกำเนิดมาจากแฟรนไชส์ 'The Transformers' ที่เริ่มจากแถวของเล่นของบริษัท Hasbro/Takara และตามมาด้วยการ์ตูนทีวีชุดแรกซึ่งฉายในปี 1984 ผมจำความตื่นเต้นตอนเห็นหุ่นตัวเล็กสีเหลืองคันนั้นวิ่งไล่คู่ต่อสู้ในหน้าจอทีวีได้ดี เพราะต้นกำเนิดของบับเบิ้ลบีไม่ได้เกิดจากหนังเรื่องเดียว แต่เป็นการผสมผสานระหว่างของเล่น การ์ตูน และคอมิกส์ที่ช่วยปั้นตัวละครให้มีบุคลิกลักษณะเฉพาะ เช่น ความเป็นมิตรและความกล้าหาญแม้รูปร่างจะเล็กกว่าหุ่นอื่น ๆ สุดท้ายบอกได้เลยว่าเมื่อคนพูดถึงต้นกำเนิดของบับเบิ้ลบี ต้องนึกถึงทั้งแหล่งที่มาเชิงพาณิชย์อย่างของเล่นและการประพันธ์เรื่องราวในซีรีส์ 'The Transformers' มากกว่าการอ้างอิงเฉพาะภาพยนตร์เพียงเรื่องเดียว — นี่แหละที่ทำให้ตัวละครนี้ถูกนำไปตีความใหม่ในสื่ออื่น ๆ ต่อมา

ความงุนงงของเจ้าหมาตัวหนึ่งที่เห็นเงาของตัวเองในน้ำแล้วเข้าใจผิดคิดว่าเป็นหมาตัวอื่น มันตะครุบไปที่เงาโดยหวังจะชิงเนื้อชิ้นใหญ่ที่คาบอยู่ แต่แทนที่จะได้อะไรกลับทำเนื้อที่คาบอยู่จริงๆ ตกน้ำไป นิทานเรื่องนี้สอนให้รู้ว่าความโลภอาจทำให้สูญเสียสิ่งที่已有ไปโดยเปล่าประโยชน์ ทุกครั้งที่อ่านเรื่องนี้เหมือนได้เตือนสติตัวเองว่าอย่าให้ความอยากได้มากเกินไปมาบดบังสติสัมปชัญญะ หลายครั้งในชีวิตก็เคยทำตัวเหมือนหมาตัวนั้นที่เห็นแต่ผลประโยชน์ลวงตาแล้วลืมมองสิ่งที่มีอยู่จริงตรงหน้า

ต้นตอของเรื่องเล่าชุดนี้มีร่องรอยชัดเจนในอังกฤษ ฉันมองว่าการระบุประเทศต้นกำเนิดสำหรับนิทานที่ถูกเล่าต่อกันมานานต้องพิจารณาทั้งบันทึกที่เขียนไว้และร่องรอยในวัฒนธรรมปากต่อปาก ในแง่เอกสาร เรื่องราวที่เรารู้จักกันในชื่อ 'Jack and the Beanstalk' ถูกบันทึกโดยนักรวบรวมนิทานชาวอังกฤษในปลายศตวรรษที่ 19 และปรากฏในคอลเลกชันอย่าง 'English Fairy Tales' เวอร์ชันที่โด่งดังทำให้เรื่องนี้ถูกจับจ้องว่าเป็นนิทานพื้นบ้านของอังกฤษ แต่สิ่งที่น่าสนใจกว่านั้นคือรูปแบบตัวละครแจ็คที่เป็นคนชั้นล่าง ใช้ไหวพริบต่อกรกับยักษ์ ซึ่งสอดคล้องกับรูปแบบนิทานพื้นบ้านอังกฤษในชนบทต่าง ๆ ฉันชอบคิดว่าการบันทึกทางการพิมพ์ทำให้เรามองเห็นต้นกำเนิดได้ชัดขึ้น แต่ตัวนิทานเองก็เป็นผลิตผลของการเล่าปากต่อปากที่อาจรับแรงบันดาลใจจากตำนานและความเชื่อของชุมชนต่างๆ ในอังกฤษ การที่เรื่องนี้ถูกนำไปเล่าและดัดแปลงต่อเนื่องทำให้มันกลายเป็นส่วนหนึ่งของมรดกนิทานพื้นบ้านอังกฤษในภาพรวม