ผีดิบ ปรากฏในการ์ตูนหรืออนิเมะญี่ปุ่นเรื่องไหน

การได้เห็นปลาในบทบาทที่เหมือน 'ผีดิบ' มักทำให้ฉากรู้สึกแปลกและขมขื่นไปพร้อมกัน ในฐานะแฟนตำนานกับผีสางเก่า ๆ ผมนิยมเอาเรื่องราวจาก 'GeGeGe no Kitaro' มาเป็นต้นแบบ เพราะซีรีส์นี้ชอบหยิบเอาผีจากน้ำมาเล่นในรูปแบบต่าง ๆ: บางตอนปลาเป็นเหยื่อที่กลับมาหาคนทำร้าย บางตอนปลาเป็นผู้ถูกสาปและกลายเป็นภัยรบกวนชาวประมง การนำปลาเปล่าไร้วิญญาณมาเป็นตัวละครจึงไม่ใช่แค่หวังผลระทึก แต่มักใช้เป็นกระจกสะท้อนความผิดหวังของมนุษย์ต่อธรรมชาติ การแสดงบทบาทของปลาแบบนั้นใน 'GeGeGe no Kitaro' มีความหลากหลาย ทั้งเป็นศัตรูเฉพาะตอน ใช้สร้างบรรยากาศชวนขนลุก และบางครั้งก็กลายเป็นตัวละครที่น่าเวทนาซึ่งให้บทเรียนเกี่ยวกับการเคารพสิ่งมีชีวิตในทะเล เรื่องแบบนี้ทำให้ฉากที่เกี่ยวกับน้ำมักมีมิติทางอารมณ์มากกว่าฉากอสูรกายธรรมดา โดยรวมแล้วฉันรู้สึกว่าสิ่งที่ทำให้ปลาในฐานะผีดิบมีเสน่ห์คือการผสมผสานระหว่างความไม่คุ้นเคยของสัตว์น้ำกับแรงปรารถนาของมนุษย์ที่มักทำให้ธรรมชาติพลิกผัน เป็นภาพที่ยังคงติดตาแม้จะเป็นเพียงตอนสั้น ๆ ก็ตาม

ต้นกำเนิดของผีดิบในมังงะญี่ปุ่นต้องย้อนไปที่รากทางความเชื่อพื้นบ้านและศาสนาสลับซับซ้อนของญี่ปุ่นเอง ก่อนอื่นมีแนวคิดเรื่อง 'yūrei' (ผีวิญญาณ) และ 'onryō' (วิญญาณแก้แค้น) ที่ฝังรากลึกตั้งแต่ยุคเฮอันจนถึงละครโนและคาบูกิ โครงเรื่องแบบวิญญาณผูกพันความแค้น ถูกเล่าในนิทานเก่าเช่น 'Yotsuya Kaidan' ซึ่งกลายเป็นแม่แบบของภาพลักษณ์ผีญี่ปุ่น — เสื้อคลุมขาว ผมยาวดำ และท่าทางหลอน ๆ ประสบการณ์ส่วนตัวทำให้ฉันเห็นว่ามังงะหลายเรื่องหยิบยืมสัญลักษณ์เหล่านี้ไปใช้โดยเปลี่ยนรายละเอียดให้ทันสมัย บางเรื่องเล่นกับแนวคิด 'jikininki' หรือผีที่กินศพซึ่งมาจากความคิดทางพุทธเกี่ยวกับมลทินและผลของกรรม ส่วนเรื่องที่เล่าเป็นเชิงโรคระบาดหรือซอมบี้ที่เดินได้ในแบบตะวันตก มักจะผสมกับภาพลักษณ์ของ 'shikabane' (ศพ) และความกลัวเกี่ยวกับการไม่ฝังหรือไม่ได้รับพิธีกรรมอย่างถูกต้อง ตัวอย่างในงานมังงะสมัยใหม่ที่ฉันชอบคือการเอาโครงเรื่องคลาสสิกมาเบื้องหลังความสยอง เช่น 'Tomie' ที่สะท้อน onryō ผ่านการเกิดใหม่ไม่รู้จบ และ 'Uzumaki' ที่ใช้คำสาปแบบเมืองเพื่อสร้างบรรยากาศค่อย ๆ ท่วมท้น ความน่าสนใจอยู่ตรงที่ผู้สร้างมักผสมภาพลักษณ์ดั้งเดิมกับปมร่วมสมัย จึงได้ผลงานที่ทั้งคุ้นเคยและแปลกใหม่ในเวลาเดียวกัน

ตรงไปตรงมา ผีพม่าซึ่งก็คือบรรดานัตหรือวิญญาณพื้นถิ่นของเมียนมาร์ ไม่ค่อยถูกหยิบมาเป็นตัวละครหลักในมังงะหรืออนิเมะญี่ปุ่นที่เป็นที่รู้จักทั่วไปนัก ฉันมองว่าเหตุผลหนึ่งคือญี่ปุ่นมีคติและภูมิทัศน์ทางวัฒนธรรมเรื่องผี-ภูตที่เข้มแข็งของตัวเอง ทำให้ผู้สร้างมักเลือกหยิบตำนานท้องถิ่นของญี่ปุ่นอย่างยากุโมะ (yokai) มาเล่าเป็นหลัก งานที่ติดกับคำว่า ‘‘พม่า’’ และถูกผลิตโดยญี่ปุ่นชิ้นที่ชัดเจนที่สุดคือ 'ビルマの竪琴' (The Burmese Harp) ซึ่งเป็นนิยายและหนังคลาสสิกที่พูดถึงพม่าในบริบทสงครามโลกครั้งที่สอง โดยเน้นเรื่องมนุษยธรรมและศาสนาแทนการนำผีพม่ามาเป็นตัวร้ายแบบหนังผีสมัยใหม่ ฉันคิดว่านี่แสดงให้เห็นว่าการนำเสนอพม่าในงานญี่ปุ่นมักเป็นไปในแนวภาพรวมทางประวัติศาสตร์หรือวัฒนธรรม มากกว่าจะหยิบเอาผีพื้นบ้านมาเป็นพล็อตหลัก ถ้าสนใจการเห็นนัยของวิญญาณพม่าในงานญี่ปุ่น ต้องมองแบบกว้างขึ้น: เจอในงานที่เล่าเรื่องต่างชาติหรือเอเชียตะวันออกเฉียงใต้โดยตรงมากกว่า ไม่ค่อยมีซีรีส์ดังที่กล่าวถึง ‘‘ผีพม่า’’ โดยตรง แต่จะเห็นการยืมแนวคิดเรื่องวิญญาณจากต่างวัฒนธรรมมาใช้เป็นแรงบันดาลใจแทน ซึ่งในมุมหนึ่งก็ทำให้การค้นหาเรื่องราวแบบนี้ต้องไล่ดูงานที่เกี่ยวข้องกับพม่าโดยตรงมากกว่างานแฟนตาซีทั่วไป

เราเป็นคนชอบสังเกตรูปแบบการปรากฏตัวของผีในมังงะและอนิเมะญี่ปุ่นแล้วพบว่ามันไม่ได้มีจำนวนตายตัว แต่มีแนวโน้มชัดเจนว่าผีโผล่บ่อยในงานที่อ้างอิงจากประเพณีหรือยอไคของญี่ปุ่น บางเรื่องผีเป็นตัวละครหลัก ตัวอย่างอย่าง 'Natsume Yūjin-chō' ให้ผี (หรือยอไค) ปรากฏเป็นแกนขับเคลื่อนของเรื่องเกือบทุกบท ทำให้การปรากฏดูถี่เพราะแต่ละตอนมีเคสใหม่ ส่วน 'GeGeGe no Kitarō' ก็แทบไม่มีช่วงไหนที่ปราศจากผี เพราะงานคลาสสิกชุดนี้ออกแบบมาเพื่อโชว์ภูตผีแบบสารพัดรูปแบบ ความถี่จึงขึ้นกับโครงเรื่อง: ถ้าเป็นซีรีส์ยาวที่เน้นยอไค ผีจะโผล่เป็นประจำ แต่ถ้าเป็นซีรีส์ที่มีธีมอื่น เช่นคอเมดีหรือโรแมนซ์ ผีอาจโผล่เป็นตอนพิเศษเพียงไม่กี่ครั้งเท่านั้น ฉะนั้นจะตอบเป็นตัวเลขเดียวคงทำไม่ได้ แต่พูดได้ว่าผีถือเป็นองค์ประกอบมาตรฐานของวงการญี่ปุ่น—บางเรื่องมีแทบทุกตอน บางเรื่องมีเป็นตอนพิเศษ แล้วแต่คอนเซ็ปต์ของผู้สร้างและรากวัฒนธรรมที่ถูกนำมาใช้

พูดถึงชื่อตัวละคร 'จ๊ะเอ๋' แล้วฉันมักจะคิดถึงคำว่าเกมซ่อนหาในรายการเด็กมากกว่าจะเป็นชื่อตัวละครประจำเรื่องหนึ่งเรื่องเลย ในแวดวงอนิเมะญี่ปุ่นชื่อจริง ๆ ว่า 'จ๊ะเอ๋' แทบจะไม่ค่อยมี — นักเขียนญี่ปุ่นมักตั้งชื่อตัวละครเป็นภาษาญี่ปุ่นหรือโรมาจิ แต่สำหรับรายการเด็กฝั่งตะวันตกที่เข้ามาฉายในไทย คำว่า 'จ๊ะเอ๋' มักถูกใช้เป็นคำแปลเวลาตัวละครเล่นเกมปิดหน้าเปิดหน้า ตัวอย่างที่เห็นชัดคือในรายการอย่าง 'Peppa Pig' หรือ 'Dora the Explorer' และในซีรีส์ลูกวัยเตาะแตะแบบ 'Mickey Mouse Clubhouse' ฉากเล่นซ่อนหา/จ๊ะเอ๋โผล่มาเป็นระยะ ฉันชอบว่าคำสั้น ๆ อย่างนี้พอแปลมาเป็นไทยแล้วให้ความรู้สึกคุ้นเคยกับเด็ก ๆ ทันที เพราะมันเป็นทั้งคำเรียกและกิจกรรมที่ทำให้ตัวละครดูน่ารัก ภาพรวมเลยคือถาคอนเทนต์เด็กจะเห็นคำว่า 'จ๊ะเอ๋' โผล่บ่อยในซับไตเติลหรือพากย์ไทย แต่ถามว่ามีตัวละครหลักชื่อจริงว่า 'จ๊ะเอ๋' ในอนิเมะยักษ์ใหญ่ของญี่ปุ่นไหม คำตอบสั้น ๆ คือไม่ค่อยเจอ — ส่วนใหญ่จะเป็นชื่อตัวละครไทยหรือชื่อเล่นในงานสร้างสรรค์ท้องถิ่น ความรู้สึกของฉันคือมันเป็นคำที่ทำหน้าที่มากกว่าจะเป็นชื่อเฉพาะ และนั่นทำให้มันกระจายตัวอยู่ในสื่อเด็กหลากหลายแนวอย่างน่าสนใจ

วันหนึ่งที่นั่งดูซ้ำฉากเก่า ๆ แล้วสะดุดกับมิโระกุ นิสัยแกซุกซนแต่ก็เป็นพระที่กินข้าวเก่งใน 'Inuyasha' ฉากที่ชอบคือเวลาทีมต้องพักค้างคืนตามโรงเตี๊ยม เขามักจะนั่งหิ้วหม้อข้าวหรือหยิบข้าวปั้นมากินแบบไม่ต้องพิธีรีตอง ใบหน้าเรียบ ๆ แต่กินอย่างเอร็ดอร่อย ทำให้ความขัดแย้งระหว่างบทบาทพระกับความเป็นคนธรรมดาดูมีเสน่ห์ขึ้นมา ผมชอบมุมที่เรื่องนี้ใช้ฉากกินข้าวเพื่อเบรกความตึงเครียดจากการต่อสู้หรือเรื่องเศร้า มันทำให้ตัวละครดูเป็นมนุษย์มากขึ้นและยังสื่อถึงมิตรภาพระหว่างกลุ่มนักเดินทางอย่างตรงไปตรงมา การเห็นพระหยิบตะเกียบแล้วก้มกินข้าวอย่างสบายใจ สร้างภาพจำที่อบอุ่นและขำ ๆ ในเวลาเดียวกัน เหมือนเป็นการยืนยันว่าทุกคนต้องกิน ต้องพัก และการแชร์มื้ออาหารเล็ก ๆ ทำให้ความสัมพันธ์แน่นแฟ้นขึ้นโดยไม่ต้องพูดมาก

ภาพวาดใน 'I Am a Hero' ให้ความรู้สึกสมจริงจนแทบหายใจตามตัวละครได้เลย ฉากซอมบี้ที่ออกแบบมาอย่างละเอียด ทั้งรอยยับของเสื้อผ้า เงาแสงบนใบหน้า และการจัดมุมกล้องที่ดูเหมือนภาพยนตร์ ทำให้ฉากวิ่งหนีหรือการต่อสู้มีน้ำหนักทางอารมณ์มากกว่ามังงะแนวเดียวกันหลายเรื่อง ในฐานะแฟนการ์ตูนที่ชอบงานวาดละเอียด ผมประทับใจกับการใช้โทนเส้นและการเกลี่ยเงาของ 'I Am a Hero' ซึ่งช่วยสะท้อนความกลัวและความสับสนของตัวเอกได้ดี งานชุดรวมเล่มมีการตีพิมพ์หลายครั้งและมักหาซื้อได้ตามร้านหนังสือใหญ่หรือร้านออนไลน์ ทำให้สะดวกสำหรับคนอยากเริ่มสะสมหรืออ่านยกชุด โดยรวมแล้วถาชอบบรรยากาศซอมบี้สายดาร์กและงานวาดวิชวลเข้มข้น เล่มนี้คือหนึ่งในตัวเลือกที่ควรมีติดบ้าน

มีการ์ตูนผีดิบไม่กี่เรื่องที่ตีแผ่ความเจ็บปวดของมนุษย์ได้ขนาดนี้ โดยเฉพาะเมื่อภาพน่ารักหรือสไตล์ศิลป์ตรงข้ามกับความโหดร้ายของเนื้อเรื่อง ทำให้ความรู้สึกพังทลายยิ่งกว่าเดิม การ์ตูนเรื่อง 'Gakkougurashi!' เป็นตัวอย่างคลาสสิกที่ทำให้ฉันสะเทือนใจจนต้องหยุดคิดไว้หลายวัน ตัวเรื่องเล่าแบบสลับมุมมอง—โลกภายนอกเต็มไปด้วยซอมบี้ แต่ตัวเอกกลับสร้างโลกเสมือนในโรงเรียนเพื่อปกป้องตัวเอง การที่เห็นเด็ก ๆ พยายามยึดโยงกับกิจวัตรปกติ ทั้งการทำอาหาร จัดห้อง และเล่นเกม กลายเป็นการสะท้อนถึงการปกป้องความหวังในสถานการณ์สิ้นหวัง ส่วนฉากเปิดเผยความจริงทีละน้อยนั้นมันทรมาน เพราะความสดใสของงานศิลป์ชนกับเนื้อหาอันมืดมน ทำให้ความเศร้าติดค้างในใจนานกว่าที่คิด อีกเรื่องที่อ่านแล้วเหนื่อยใจคือ 'I Am a Hero' ซึ่งหนักแน่นและสมจริงกว่ามาตรฐานซอมบี้ทั่วไป ตัวเอกเป็นคนธรรมดาที่มีปัญหาทางใจและประสบการณ์ชีวิตที่ไม่ได้เรียบง่าย เหตุการณ์ไม่หวือหวาแต่ค่อย ๆ ทับถม และการที่ผู้คนสูญเสียความเป็นมนุษย์ในรูปแบบต่าง ๆ ทำให้รู้สึกว่าโศกนาฏกรรมไม่ได้เกิดจากศัตรูเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากความแตกหักของสังคม ฉันมักจะหยุดอ่านแล้วคิดถึงชะตากรรมของตัวละครนานหลังจากวางหนังสือไป ความโหดร้ายในเรื่องไม่ใช่แค่เลือดและซอมบี้ แต่คือการสูญเสียความไว้วางใจและการยอมจำนนต่อความกลัว ถาต้องเลือกจริง ๆ แนะนำให้เริ่มจาก 'Gakkougurashi!' หากอยากเจอพล็อตช็อกที่ซ่อนความเศร้าไว้ใต้ความน่ารัก แล้วค่อยต่อด้วย 'I Am a Hero' เพื่อรับรู้มุมมองซอมบี้ในโลกที่ดูเหมือนจริงทั้งอารมณ์และสภาพสังคม เตือนเอาไว้หน่อยว่าเนื้อหาเข้มข้น และบางตอนอาจกระทบจิตใจได้มาก ควรเตรียมตัวก่อนลงไปในโลกของเรื่องพวกนี้ แล้วหามุมสงบสักมุมไว้อ่านต่อ จะได้ไม่รู้สึกว่าถูกทิ้งไว้กับความเงียบหลังจบเรื่อง

ชื่อ 'ฟิวซาเรียม' ฟังดูเหมือนชื่อที่ดึงมาจากโลกวิทยาศาสตร์มากกว่าจะเป็นตัวละครอนิเมะ และความจริงแล้วคำนี้มักหมายถึงเชื้อรากลุ่ม Fusarium ไม่ใช่ตัวละครในงานบันเทิงที่มีชื่อเสียง ฉันค่อนข้างชอบดูผลงานที่หยิบเอาธรรมชาติหรือสิ่งมีชีวิตแปลก ๆ มาเล่นเป็นคอนเซ็ปต์ แต่เท่าที่จำได้ไม่มีอนิเมะดังเรื่องไหนที่ตั้งชื่อตัวละครหลักว่า 'ฟิวซาเรียม' แบบชัดเจน หากมีการอ้างถึง มักจะมาในบริบทของการพูดถึงเชื้อรา ความเป็นพิษ หรือฉากวิทยาศาสตร์มากกว่า เช่นงานที่ถ่ายทอดบรรยากาศลึกลับของสิ่งมีชีวิต อย่าง 'Mushishi' จะใช้แนวคิดสิ่งมีชีวิตเหนือธรรมชาติเป็นตัวขับเคลื่อนเรื่องราว แม้จะไม่ใช่เชื้อราวิทยาศาสตร์ตรง ๆ แต่วิธีเล่าให้ความรู้สึกใกล้เคียงกับการเอาชื่อเชื้อโรคจริงมาดัดแปลง เมื่อฉันคิดถึงงานอนิเมะที่มีธีมเกี่ยวกับความเป็นพิษหรือป่าอันตราย 'Nausicaä of the Valley of the Wind' ก็มาในหัว เพราะการออกแบบสิ่งแวดล้อมและชีวภาพที่เป็นอันตรายให้ความรู้สึกคล้ายฉากที่อาจมีเชื้อราโผล่เข้ามาเป็นองค์ประกอบ แต่โดยรวมแล้ว ถ้าอยากเจอ 'ฟิวซาเรียม' ในความหมายทางชีวภาพ คงต้องไปดูเอกสารวิชาการหรืองานรณรงค์ด้านการเกษตร มากกว่าไล่หาในอนิเมะสักเรื่องเดียว

ฉันสังเกตว่าคำว่า 'ผีดิบ' ในความหมายแบบซอมบี้ตายแล้วลุกขึ้นมาเดินกินคน ไม่ค่อยปรากฏชัดในวรรณกรรมไทยดั้งเดิมเหมือนกับวัฒนธรรมตะวันตก แต่แนวคิดเกี่ยวกับศพที่กลับมามีชีวิตหรือวิญญาณที่ครอบงำร่างยังพบได้ผ่านผีพื้นบ้านหลายแบบ เช่น ปอบ เปรต หรือผีกระสือ ซึ่งวรรณกรรมพื้นบ้าน บทละครพื้นบ้าน และนิทานพื้นเมืองมักเล่าเรื่องเหล่านี้เพื่อสะท้อนความกลัวและคติความเชื่อของชุมชน เรื่องเล่าพวกนี้จะให้ภาพของศพหรือสิ่งที่ใกล้เคียงกับ 'ผีดิบ' ในมิติของความน่ากลัวและการกลับมาทำร้ายคนเป็นมากกว่าจะเป็นซอมบี้ตามนิยามสมัยใหม่ ฉันยังเห็นว่าพอเข้าสู่ยุคสมัยใหม่ แนวคิดซอมบี้เริ่มถูกนำเข้ามาในวรรณกรรมไทยผ่านหลายทาง หนึ่งคือการแปลผลงานต่างประเทศที่มีธีมซอมบี้ เช่นนิยายและนิยายวิทยาศาสตร์รวมถึงภาพยนตร์ที่ได้รับความนิยม จนทำให้แนวคิดนี้แพร่หลายขึ้น อีกช่องทางคือการที่นักเขียนร่วมสมัยหยิบแนวคิดซอมบี้มาผสมกับความเชื่อท้องถิ่น ผลที่ได้มักเป็นนิยายสยองขวัญ เรื่องสั้น หรือนิยายออนไลน์ที่เอาความเชื่อพื้นบ้านมาใส่กรอบซอมบี้ เช่น การผสมผสานคุณลักษณะของปอบหรือผีบ้านกับลักษณะของซอมบี้ ทำให้ผลงานเหล่านั้นมีรสชาติที่เป็นไทยมากขึ้นและสร้างความตื่นเต้นให้กับผู้อ่าน ฉันมักเจอผลงานที่แตะเรื่องผีดิบในรูปแบบของเรื่องสั้นหรือรวมเล่มสยองขวัญจากนักเขียนไทยร่วมสมัย ซึ่งมักตีพิมพ์เป็นรวมเรื่องสั้นในนิตยสารสยองขวัญหรือเผยแพร่ในแพลตฟอร์มออนไลน์ นอกจากนี้การ์ตูนและนิยายแฟนตาซีไทยหลายเรื่องก็นำแนวคิดการแพร่กระจายของโรคหรือการคืนชีพมาสร้างเรื่องราว เช่นการผสมผสานธีมไสยศาสตร์ไทยกับภัยพิบัติที่ทำให้คนกลายเป็นสิ่งที่เหมือนซอมบี้ ฉันเห็นด้วยว่าเทรนด์นิยายออนไลน์บนเว็บไซต์ต่างๆ ก็เป็นแหล่งที่ดีในการค้นพบเรื่องราวซอมบี้สไตล์ไทย เพราะนักเขียนมักกล้าทดลองไอเดียที่ไม่ค่อยพบในแผงหนังสือทั่วไป ฉันชอบมุมที่นักเขียนไทยเอาลักษณะท้องถิ่นมาเล่าผ่านผีดิบ เพราะมันให้ความสดใหม่และทำให้เรื่องไม่ใช่แค่ลอกแบบจากตะวันตก การใส่องค์ประกอบความเชื่อ เช่น พิธีกรรม การใช้ของขับไล่ผี หรือความสัมพันธ์ในชุมชน ทำให้ผีดิบในวรรณกรรมไทยมีมิติ ทั้งในแง่วิถีชีวิตและคติสอนใจ สุดท้ายแล้วฉันรู้สึกว่าการตามหาเรื่องผีดิบในวรรณกรรมไทยเป็นการได้เห็นพัฒนาการของวรรณกรรมสยองขวัญไทยเอง — จากผีพื้นบ้านแบบดั้งเดิม ไปสู่การตีความใหม่ที่ผสมผสานองค์ความรู้สมัยใหม่ ซึ่งเป็นสิ่งที่ทำให้ฉันตื่นเต้นทุกครั้งที่เจอผลงานแบบนี้