สี่จตุรเทพ ปรากฏในซีรีส์หรือภาพยนตร์ตอนใด

ตลอดหลายปีที่ผ่านมา ผมชอบติดตามงานที่ดัดแปลงตำนานกรีกและหนึ่งในงานที่ทำให้รู้สึกคึกคักคือเรื่องราวจากซีรีส์นิยาย 'Percy Jackson' ซึ่งฉบับภาพยนตร์ 'Percy Jackson & the Olympians: The Lightning Thief' นำโลกของเหล่าเทพมาแสดงไว้บนจอภาพยนตร์อย่างชัดเจน ผมชอบมุมที่งานนี้ดึงเอาเทพเจ้าที่อยู่ในบทบาทรอง ๆ อย่างเฮอร์มีสมาแปลงเป็นตัวละครที่มีผลต่อชะตาของตัวเอก แม้ว่าจังหวะของหนังจะเน้นการผจญภัยของเพอร์ซีย์ แต่การมีเทพเจ้าจากตำนานจริง ๆ ปรากฏในฉากทำให้โลกในหนังรู้สึกมีน้ำหนักและเชื่อมโยงกับตำนานดั้งเดิมได้ดี ช่วงเวลาที่ตัวละครพูดถึงบุตรหลานของเทพหรือสัมผัสกับการแทรกแซงของเทพเจ้า มักทำให้ฉากมีความตึงเครียดและอารมณ์ร่วมมากขึ้น เสียงและการออกแบบคอสตูมอาจไม่ตรงกับภาพจำจากตำนานทุกครั้ง แต่หนังเลือกโทนสมัยใหม่เพื่อให้ถูกใจผู้ชมยุคใหม่ ซึ่งผมคิดว่าทำให้เรื่องราวเข้าถึงได้กว้างขึ้น

ตั้งแต่ที่เริ่มสนใจต้นกำเนิดของสัญลักษณ์ในวัฒนธรรมต่าง ๆ ฉันชอบไล่รอยคำว่า 'จตุรเทพ' กลับไปถึงรากที่ลึกกว่าโลกของนิยายหรือการ์ตูนสมัยใหม่ โดยพื้นฐานแล้วกลุ่มเทพผู้พิทักษ์สี่ทิศหรือที่มักเรียกกันว่า 'Four Heavenly Kings' มีรากมาจากคติพุทธและคัมภีร์โบราณในอินเดีย ก่อนจะแพร่หลายในเอเชียตะวันออกผ่านการแปลและการรับเอาพุทธศาสนาเข้าไปในจีนและประเทศอื่น ๆ เทวรูปหรือภาพวาดของจตุรเทพปรากฏในศิลปะวัดโบราณและบทสวดมนต์ ซึ่งหมายความว่าการปรากฏตัวครั้งแรกของแนวคิดนี้อยู่ในคัมภีร์พุทธโบราณ ไม่ใช่ในงานบันเทิงเชิงสมัยใหม่ การมองเรื่องนี้แบบแฟนผู้หลงใหลทำให้ฉันเห็นความต่อเนื่องของไอเดียเดียวกันในงานสร้างสรรค์ยุคหลัง: นักเขียนและผู้สร้างมักยืมสัญลักษณ์จตุรเทพไปใช้เพื่อแทนกลุ่มผู้ทรงอำนาจสี่คน ทั้งในรูปแบบเทพเจ้าหรือกองกำลังพิเศษ แต่น้ำหนักเชิงต้นกำเนิดยังคงเป็นคัมภีร์ศาสนาที่สืบทอดมาเป็นเวลายาวนาน สรุปคือ ถาคแรกที่ควรยกให้เป็นจุดกำเนิดของ 'ตัวละคร 4 จตุรเทพ' อย่างแท้จริงคือแวดวงคัมภีร์และตำนานพุทธโบราณ ซึ่งต่อมาแผ่ขยายเป็นแนวคิดที่เห็นได้ในงานศิลปะ งานประติมากรรม และเรื่องเล่าต่าง ๆ ทั่วภูมิภาค

เราเป็นคนที่ชอบพล็อตแปลกๆ ผสมความเชื่อโบราณกับไซไฟ ฉะนั้นเมื่อพูดถึงโอซิริส ฉันจะนึกถึงการตีความที่กลายร่างเป็นสิ่งที่ไม่ใช่เทพดั้งเดิมอย่างเห็นได้ชัดที่สุดในซีรีส์ 'Stargate SG-1' — นี่คือเวอร์ชันที่เอาชื่อและบางองค์ประกอบของตำนานมาเล่นเป็นตัวร้ายในบริบทของโลกอนาคต ตัวละครที่ใช้ชื่อโอซิริสถูกวางให้เป็นสิ่งมีชีวิตที่อาศัยร่างโฮสต์ ใช้กำลังและเทคโนโลยีเหนือมนุษย์เพื่อควบคุมผู้อื่น ซึ่งให้ภาพสะท้อนที่แสบและขมเกี่ยวกับการใช้ความเชื่อเพื่อปกครองคน มุมมองนี้ทำให้ฉันชอบการดูมากกว่าแค่เรื่องราวเทวดาหรือตำนาน เพราะมันตั้งคำถามว่าอะไรคือ ‘‘เทพ’’ เมื่อเทคโนโลยีและอำนาจมารวมกัน การได้ดู 'Stargate SG-1' ทำให้ฉันชอบฉากที่ใช้สัญลักษณ์อียิปต์คลุกเคล้ากับการเมืองระหว่างดวงดาวแล้วรู้สึกว่าโอซิริสอาจถูกตีความได้หลายแบบ—เป็นผู้พิพากษาหลังความตายในตำนาน หรือเป็นเจ้าอำนาจเงาผลาญในเวอร์ชันไซไฟ การเปรียบเทียบระหว่างเวอร์ชันในซีรีส์กับตำนานดั้งเดิมช่วยให้เห็นความยืดหยุ่นของตำนานนั้นๆ เวลาที่ผู้สร้างต้องการเล่าเรื่องแนวคอนฟลิกต์ระหว่างอำนาจเก่าและอำนาจใหม่ ถ้าต้องแนะนำว่าจะเริ่มจากไหน ฉันมักบอกเพื่อนให้เริ่มจาก 'Stargate SG-1' ก่อนเพื่อรู้สึกถึงการนำชื่อเทพไปใช้ในบริบทแปลกตา แล้วค่อยย้ายไปดูหนังผจญภัยที่ใช้บรรยากาศอียิปต์โบราณเป็นแรงบันดาลใจเพื่อเติมอารมณ์ เช่น หนังที่เน้นภาพวิชวลของสุสาน พีระมิด และพิธีกรรมแบบมโหฬาร จะได้เห็นเสน่ห์ของตำนานโอซิริสทั้งสองด้าน: ด้านที่เป็นเรื่องเชิงศาสนาและด้านที่ถูกดัดแปลงมาเป็นเครื่องมือเล่าเรื่องเชิงบันเทิง สุดท้ายแล้วการดูทั้งสองแบบช่วยให้เข้าใจว่าทำไมชื่อโอซิริสยังคงเป็นแหล่งแรงบันดาลใจที่ไม่สิ้นสุด

เปิดเรื่องของ '4 จตุรเทพ' เป็นทางเข้าที่ดีที่สุดถาคุณอยากเข้าใจภูมิหลังของตัวละครและโทนของซีรีส์โดยรวม ก่อนจะกระโดดไปที่ตอนเด่น ๆ ผมมักจะแนะนำให้เริ่มจากตอนแรก เพราะมันมักตั้งค่าโลกและให้เหตุผลว่าทำไมตัวละครถึงทำแบบนั้น การดูตอนแรกช่วยให้ผูกโยงกับจังหวะการเล่าและตลบแตลงเล็ก ๆ ที่จะกลับมาตลอดทั้งเรื่อง เหมือนที่เห็นใน 'Game of Thrones' ตอนเปิดที่วางโครงเรื่องใหญ่และให้จุดยึดทางอารมณ์ ในมุมมองของคนที่ชอบวิเคราะห์ตัวละคร ฉันมองว่าการเริ่มจากตอนที่เน้นให้แต่ละคนมีฉากเดี่ยว ๆ ก็เป็นไอเดียดี เพราะจะได้รู้จังหวะภายในของแต่ละคนก่อนที่เรื่องจะผนวกกันเป็นภาพรวม ช่วงที่เน้นคนใดคนหนึ่งมักมีมุกเล็ก ๆ หรือเบื้องหลังที่ไม่ถูกเล่าเมื่อดูเป็นตอนต่อเนื่อง ทำให้ความสัมพันธ์ของกลุ่มชัดเจนขึ้นเมื่อมาถึงตอนที่ทุกคนโคจรมาเจอกัน ถ้าคุณมองเป็นการลองรสชาติ ผมแนะนำให้ดูตอนแรกให้จบแล้วเลือกตอนที่คนดูพูดถึงมากที่สุดเป็นตัวต่อไป เพราะมักเป็นตอนที่ทั้งบู๊ ผูกปม และมีจุดเปลี่ยนสำคัญในเวลาเดียวกัน การเริ่มแบบนี้ทำให้ทั้งความต่อเนื่องและความตื่นเต้นไม่ขาดช่วง และยังมีมุมมองให้พูดคุยกันในกลุ่มเพื่อนหลังดูเสร็จอีกด้วย

เราโตมากับการ์ตูนและเกมที่มีทีมปกป้องโลกเป็นแกนเรื่อง จึงสังเกตว่า motif ของ 'ห้าเทพผู้พิทักษ์' ปรากฏในหลายผลงานที่คนคุ้นเคยกันดี หนึ่งในตัวอย่างที่ชัดเจนคือ 'Sailor Moon' แก๊งเซเลอร์อินเนอร์โดยเฉพาะในช่วงต้นเรื่องมักถูกมองว่าเป็นห้าผู้พิทักษ์ (Sailor Moon, Mercury, Mars, Jupiter, Venus) ที่รับหน้าที่ปกป้องความรักและความยุติธรรม การที่แต่ละคนมีพลังและบุคลิกชัดเจนทำให้การเป็นทีมห้าคนมีความสมดุลทั้งเรื่องบทบาทและการเล่าเรื่อง อีกผลงานที่ชัดมากคือเกม 'Final Fantasy X' ในฐานะผู้เล่นจะได้เห็นคำว่า 'Guardians' ถูกใช้อย่างตรงไปตรงมา — พวกเขาคือกลุ่มคนรอบข้างที่คอยปกป้องสาวสาวผู้ประกอบพิธี (Yuna) โดยสมาชิกหลักมักถูกมองว่าเป็นทีมห้าคนที่แบกรับความหวังของเมืองทั้งเมือง ส่วนถ้าจะข้ามมาสู่ฝั่งฮอลลีวูด ทีมที่ตั้งใจจะปกป้องจักรวาลอย่างครบเครื่องก็คือแก๊งจาก 'Guardians of the Galaxy' ซึ่งในฉบับหนังนั้นตัวเอกหลักห้าคนสร้างความหมายของการเป็นผู้พิทักษ์ในมิติที่ต่างออกไปจากสไตล์เมจิกหรือพิธีกรรมของญี่ปุ่น สุดท้ายยกตัวอย่างจากมังงะ/อนิเมะญี่ปุ่นอีกชุดหนึ่งคือ 'Naruto' — ตำแหน่ง 'Five Kage' ในโลกนินจาถือเป็นผู้นำและผู้พิทักษ์หมู่บ้านของตน แม้ว่าจะไม่ใช่ทีมเดียวกัน แต่แนวคิดเรื่องห้าผู้คุมความสงบก็ชัดเจน รวมๆ แล้วสิ่งที่ทำให้ 'ห้าเทพผู้พิทักษ์' น่าสนใจคือการบาลานซ์บทบาทระหว่างแต่ละคน กับความรู้สึกร่วมมือที่เกิดขึ้นเมื่อสมาชิกหลายคนต้องรับภาระใหญ่ร่วมกัน — แบบนี้แหละที่ผมมักจะชอบเห็นในทีมต่อสู้หรือทีมปกป้องโลกต่างๆ

ตลกดีที่ตัวละครจากการ์ตูนของ Charles Addams กลายเป็นตัวละครคงที่บนหน้าจอหลายยุคหลายสมัย ในเวอร์ชันคลาสสิกผมมักจะนึกถึงต้นกำเนิดก่อนเลย — วิกฤตของครอบครัวแปลกประหลาดที่ปรากฏในงานการ์ตูนต้นฉบับซึ่งปูพื้นให้พักสลีย์เป็นเด็กฉลาดเฉลียวและชอบความซน จากนั้นก็มีเวอร์ชันทีวีดั้งเดิมที่หลายคนรู้จักกันดี นั่นคือ 'The Addams Family' (1964) ซึ่งนำเสนอภาพครอบครัวในแบบเบาสมองแต่ยังคงความมืดมนแบบขำ ๆ ของต้นฉบับ ผมชอบความเรียบง่ายของการนำเสนอในซีรีส์นี้ เพราะมันทำให้พักสลีย์เป็นเด็กขี้เล่นที่มีเสน่ห์แบบแปลก ๆ และฉากตลกมักมาจากความสัมพันธ์พี่น้องกับเว็นสเดย์ที่ทั้งทะเลาะทั้งร่วมมือกันในฉากต่าง ๆ ซึ่งกลายเป็นต้นแบบให้เวอร์ชันต่อๆ มา

ยกตัวอย่างจากการ์ตูนอย่าง 'Naruto' ช่วยให้เห็นภาพได้ชัดว่ากลุ่มสี่จตุรเทพมักถูกตั้งบทเป็นเสาหลักหรือจุดเปลี่ยนในเส้นทางของตัวเอก สำหรับผมกลุ่มแบบนี้ทำหน้าที่สองอย่างพร้อมกัน: เป็นพลังเก่าแก่ที่ทดสอบความเชื่อและศรัทธา และเป็นกระจกที่สะท้อนว่าตัวเอกเติบโตแค่ไหน ความสัมพันธ์ระหว่างสี่จตุรเทพกับตัวละครหลักจึงไม่ใช่แค่การเป็นศัตรูหรือมิตรชัดเจนเสมอไป บางคนเป็นครูที่โหดร้ายแต่สอนบทเรียนสำคัญ บางคนเป็นคู่แข่งที่ทำให้ตัวเอกต้องพลิกวิธีคิด บางครั้งหนึ่งในสี่อาจหันมาร่วมมือ ทำให้ความสัมพันธ์เปลี่ยนเป็นพันธมิตรมากกว่าการขัดแย้งตรงไปตรงมา การที่ตัวเอกต้องเผชิญหรือเข้าใจสี่คนนี้จึงกลายเป็นเส้นแบ่งก่อน-หลังของการเติบโต สรุปคือมองเห็นการใช้งานสี่จตุรเทพเป็นเครื่องมือเล่าเรื่อง: พวกเขาเป็นเหมือนปริศนาที่ตัวเอกต้องแก้ พวกเขาทำหน้าที่เป็นบันไดและบางครั้งก็เป็นกำแพง แต่ไม่ว่าจะบทไหน สิ่งที่ผมชอบคือวิธีที่แต่ละคนทำให้ตัวเอกเผยด้านลึกและตัดสินใจอย่างชัดเจนก่อนจะก้าวไปอีกขั้น

เราเคยหัวเราะกับการเล่นมุกเซ็นเซอร์ในซีรีส์ของฝรั่งมานาน และถ้าพูดถึงตอนที่ 'คำค้นเซ็นเซอร์' ถูกใช้เป็นแกนหลักของพล็อต ชื่อที่เด้งขึ้นมาในหัวทันทีคือตอน 'It Hits the Fan' ของ 'South Park' (ซีซัน 5 ตอน 1) ในตอนนั้นประเด็นคือการนับจำนวนครั้งที่คำหยาบคำหนึ่งถูกใช้ในรายการ ทำให้ตัวละครและชาวเมืองต่างพากันเฮโลไปกับคำ ๆ นั้นจนกลายเป็นเรื่องตลกเสียดสีสังคม การเซ็นเซอร์ในที่นี่กลายเป็นมุกหลักที่ทำให้ประเด็นการพูดจาในที่สาธารณะถูกเปิดขึ้นมาให้ขบคิดมากกว่าจะเป็นแค่การห้ามพูดธรรมดา ๆ มุมที่ชอบคือการที่ผู้สร้างใช้การเซ็นเซอร์เป็นเครื่องมือเชิงเล่าเรื่อง ไม่ได้เซ็นเซอร์เพียงเพื่อหลีกเลี่ยงคำหยาบ แต่กลับสะท้อนว่าการควบคุมคำพูดส่งผลต่อพฤติกรรมและความหมายของมันอย่างไร ตอนนี้จึงเป็นตัวอย่างชั้นดีของการที่ 'คำค้นเซ็นเซอร์' ปรากฏเป็นจุดศูนย์กลางของตอน มากกว่าจะเป็นแค่ฉากสั้น ๆ ที่มีเสียงบีบกั้น เหมาะกับคนที่อยากเห็นการสะท้อนสังคมผ่านมุกตลกและการเล่นคำ

ชื่อของสี่เทพผู้พิทักษ์ที่มาจากคัมภีร์พุทธศาสนาเป็นภาพจำหนึ่งที่ถูกนำไปปรับใช้ในงานนิยายและซีรีส์จีนบ่อย ๆ ฉันมองว่าต้นแบบเชิงประวัติศาสตร์ที่ชัดเจนที่สุดคือ 'Four Heavenly Kings' หรือที่เรียกในจีนว่า 四大天王 ซึ่งปรากฏชัดในนิยายคลาสสิกอย่าง 'Journey to the West' และงานดัดแปลงต่าง ๆ ในฉบับดั้งเดิมสี่องค์นั้นมีชื่อและหน้าที่ค่อนข้างชัดเจน: 持國天王 (Dhṛtarāṣṭra) คุ้มครองทิศตะวันออก, 增長天王 (Virūḍhaka) คุ้มครองทิศใต้, 廣目天王 (Virūpākṣa) คุ้มครองทิศตะวันตก, และ 多聞天王 (Vaiśravaṇa หรือ Kubera) คุ้มครองทิศเหนือ ทั้งสี่มักถูกวาดให้เป็นพลพรรคผู้พิทักษ์ของวังสวรรค์ มีอาวุธและสัญลักษณ์ของตนเอง เมื่อมาอยู่ในฉบับนิยายสมัยใหม่หรือซีรีส์ ผู้สร้างมักรักษาโครงหลักไว้แต่ปรับบุคลิกหรือรูปลักษณ์ให้ทันสมัย บางครั้งให้บทพูดเยอะขึ้นหรือเปลี่ยนบทบาทให้เกี่ยวข้องกับตัวเอกมากขึ้น แต่ชื่อและทิศทั้งสี่ยังคงเป็นแกนกลางที่แฟน ๆ ส่วนใหญ่รู้จักได้เสมอ

พูดแบบคนชอบอ่านเชิงประวัติศาสตร์ศาสนาเลยก็คือ เรื่องของ 'พระพุทธเจ้า 5 พระองค์' มักถูกตีความสองทางใหญ่ ๆ: หนึ่งคือชุดของพระพุทธเจ้าที่ปรากฏในคัมภีร์พุทธโบราณ (พระกกุสันธะ กัณฑกุมาร กถาพัสโพ เป็นต้น) และอีกแบบคือกลุ่มพระพุทธรูปด้านจิตตานุภาพที่เรียกว่า 'Five Dhyani Buddhas' ในพุทธศิลป์มหายาน/วัชรยาน ซึ่งทั้งสองแบบเกือบจะไม่ถูกนำเสนอพร้อมกันในงานภาพยนตร์เชิงเนื้อเรื่องยาวทั่วไป ผมสังเกตได้ว่าภาพยนตร์ที่เกี่ยวกับวัชรยานหรือลัทธิทิเบตมักมีภาพพุทธศิลป์ห้าพระพุทธเจ้าเป็นฉากประกอบ ตัวอย่างที่ชัดคือ 'Kundun' ที่แสดงพิธีกรรมและงานศิลป์ทิเบตอย่างชัดเจน ทำให้ผู้ชมเห็นรูปเคารพบูชาหลายแบบตามตำรา อีกเรื่องอย่าง 'Little Buddha' ก็ใส่สัญลักษณ์และรูปเคารพที่สะท้อนพุทธศิลป์หลากหลายสำนัก ส่วนหนังที่จับชีวิตพระพุทธเจ้าโดยตรงหรือละครโทรทัศน์พุทธประวัติมักเล่าเรื่องพระสิทธัตถะเป็นหลัก มักไม่ยกห้าพระองค์มาเป็นตัวละครแยกตั้งแต่ต้นจนจบ สรุปแล้ว คนดูที่คาดหวังจะเห็นห้าพระพุทธเจ้าในรูปแบบตัวละครพร้อมบทสนทนา อาจจะหายาก แต่ถ้าหวังเห็นงานศิลป์หรือสัญลักษณ์ของห้าพระพุทธเจ้าก็มีให้เห็นในหนังที่เน้นศาสนาและพิธีกรรมของสายมหายาน/วัชรยาน อย่างที่ผมเล่าไว้ข้างต้น — นี่เป็นมุมที่ผมรู้สึกว่าน่าสนใจเพราะมันชวนให้มองศิลปะทางศาสนาเป็นตัวบอกเรื่องราวมากกว่าจะเป็นตัวละครเดียว