หนังสือ จดหมายเหตุลาลูแบร์ เล่าเรื่องอะไรบ้าง

นี่คือเรื่องราวที่ทำให้ฉันยิ้มแบบอ่อนหวานทุกครั้งที่เปิดอ่าน ถึงแม้หน้าตาของตัวเอกจะเป็นตุ๊กตาหมีแปลกๆ ก็ตาม เราอ่าน 'จดหมายเหตุ ลา ลู แบร์' เหมือนอ่านกล่องจดหมายเก่าๆ ที่มีทั้งจารึกความหลังและคำปลอบโยนในตัวเดียวกัน เรื่องเล่าแบ่งเป็นฉบับจดหมายหรือบันทึกของตัวละครหลัก—หมีแปลกชื่อลา ลู—ที่เขียนถึงคนที่จากไปและถึงดวงจันทร์เป็นผู้ฟัง คอนเซ็ปต์ทำให้ทุกตอนรู้สึกเหมือนบทเพลงช้าๆ ที่ค่อยๆ คลี่คลายความหมายของความเหงา การค้นหา และการยอมรับ โครงเรื่องไม่ได้ยึดติดกับพล็อตแอ็กชัน แต่น้ำหนักจะอยู่ที่ความสัมพันธ์ระหว่างลา ลู กับเด็กผู้หญิงคนหนึ่งที่เคยช่วยเย็บแผลให้ แล้วก็กับชุมชนเล็กๆ ที่มีตำนานพื้นบ้านสอดแทรก มีฉากที่ฉันชอบเป็นพิเศษคือเทศกาลโคมไฟกลางทะเลสาบ—ตรงนั้นความทรงจำเก่าๆ ถูกปล่อยลอยไปพร้อมแสงไฟ และรายละเอียดเล็กๆ เช่นกลิ่นแป้งขนมปังอบหรือเสียงจักรเย็บผ้าทำให้โลกนั้นมีเนื้อสัมผัส ถ้าต้องเทียบสไตล์ เล็กๆ น้อยๆ มันชวนให้นึกถึงบรรยากาศอบอุ่นแบบ 'My Neighbor Totoro' แต่บทสนทนาแฝงความคิดถึงและการรับรู้ความสูญเสียลึกกว่า ตอนจบไม่ได้เลือกทางง่ายๆ แต่ยังคงความอบอุ่นในแบบที่ทำให้ฉันยิ้มทั้งน้ำตา นี่เป็นงานที่ถ้าใครอยากอ่านเรื่องของการเติบโตแบบนุ่มนวลและเต็มไปด้วยสัญลักษณ์ ถือว่าเป็นการเดินทางที่คุ้มค่า

เราเพิ่งดำน้ำลงไปในชั้นของ 'ลา ลูแบร์' แล้วรู้สึกเหมือนเปิดกล่องสมบัติที่เต็มไปด้วยจดหมาย วารสาร และภาพสเก็ตช์จากคนหลากช่วงเวลา คอลเลกชันหลักใน 'ลา ลูแบร์' ประกอบด้วยบันทึกการเดินเรือของชาวประมงที่เล่าถึงปรากฏการณ์ดวงจันทร์แปลก ๆ จดหมายรักที่ค่อย ๆ เผยมุมมืดของชุมชน บันทึกการทดลองทางวิทยาศาสตร์ที่เชื่อมโยงกับการแปรสภาพของสัตว์ และบันทึกคำให้การจากผู้เฒ่าผู้แก่ที่เล่าถึงตำนานพื้นบ้าน บางชิ้นเป็นแผนที่เก่าที่มีรอยหมึกบรรยายเส้นทางลับ สเก็ตช์สิ่งมีชีวิตที่ไม่มีในพจนานุกรมทางชีววิทยา และภาพถ่ายกระจกที่จับแสงจันทร์เป็นลักษณะผิดปกติ สิ่งที่ผมชอบเป็นการผสมผสานโทนระหว่างความจริงจังและเรื่องเล่าพื้นบ้าน—เหมือนช็อตซีนใน 'Fullmetal Alchemist' ที่บอกเล่าอดีตผ่านวัตถุและเอกสาร การอ่านแต่ละชิ้นทำให้ฉันรู้สึกว่าเราไม่ได้ดูแค่ข้อมูล แต่กำลังประกอบชิ้นส่วนของเหตุการณ์หนึ่งขึ้นมาใหม่ เอกสารบางฉบับเขียนด้วยลายมือสั่นคลอน แต่ตรงนั้นเองที่ให้ชีวิตกับชุมชนในบันทึก ช่วยให้ภาพรวมของ 'ลา ลูแบร์' ไม่ใช่แค่คดีวิทยาศาสตร์ แต่เป็นมรดกทางอารมณ์ของเมืองหนึ่งที่ถูกพระจันทร์กำกับไว้

ชื่อ 'ลาลูแบร์' อาจฟังดูเป็นชื่อแปลก ๆ แต่ถ้าบอกว่าเป็นการทับศัพท์จากภาษาฝรั่งเศส คุณจะเริ่มนึกภาพค่ายทูตยุคบารอกกับเรือใบขึ้นฝั่งอยุธยาได้ชัดขึ้นมากเลย ผมพูดถึงซิเมง เดอ ลาลูแบร์ (Simon de La Loubère)—ชายชาวฝรั่งเศสที่ถูกส่งมาเป็นหนึ่งในคณะทูตของพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 ไปยังกรุงสยามในปี ค.ศ. 1687 เขากลับมาเขียนบันทึกการเดินทางและการสังเกตสังคมสยามในเล่มที่โด่งดังในชื่อฝรั่งเศสว่า 'Du Royaume de Siam' ซึ่งหลายภาษาก็แปลกันไปต่าง ๆ รวมทั้งที่คนไทยรู้จักกันในนาม 'จดหมายเหตุลาลูแบร์' เล่มนี้ไม่ได้เป็นแค่บันทึกทริปธรรมดา แต่เป็นการรวบรวมความรู้ด้านการปกครอง ศาสนา ประเพณี วิถีชีวิตในวังและนอกวัง รวมถึงรายละเอียดที่คนยุโรปสมัยนั้นอยากรู้ เช่น ธรรมเนียมการถวาย การจัดแบ่งชนชั้น และภาพรวมการเมืองของอาณาจักรอยุธยา การอ่านบันทึกของเขาทำให้ฉันรู้สึกเหมือนยืนมองเมืองจากมุมมองคนนอกที่พยายามตีความสิ่งที่เห็นด้วยกรอบความคิดของตนเอง—บางช่วงชัดเจนว่ามีมุมมองแบบยุโรปศตวรรษที่ 17 แต่ในเวลาเดียวกันก็มีพยานหลักฐานเชิงรายละเอียดที่หายากมาก เช่น การบรรยายพิธีกรรมต่าง ๆ หรือการสังเกตระบบราชการที่ช่วยให้นักประวัติศาสตร์รุ่นหลังสามารถเทียบเคียงข้อมูลได้ อีกเหตุผลที่เล่มนี้ยังคงถูกพูดถึงคือมันสะท้อนทั้งความอยากรู้อยากเห็น การแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรม และความไม่เข้าใจบางอย่างไปพร้อมกัน ทำให้เป็นแหล่งข้อมูลที่น่าสนใจและต้องอ่านด้วยสายตาที่วิจารณ์ไปด้วย ถ้าจะบอกความประทับใจส่วนตัว ฉันมักหยิบ 'Du Royaume de Siam' มาอ่านเวลาต้องการเห็นภาพอดีตอย่างละเอียด มันเหมือนแผนที่ที่มีทั้งจุดชัดและจุดหมอก ซึ่งทำให้การอ่านมีชีวิตมากกว่าการอ่านเอกสารทางการแห้ง ๆ และนั่นแหละคือเสน่ห์ของบันทึกชนิดนี้

เป็นบันทึกการเดินทางของราชทูตฝรั่งเศสที่เข้ามาในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชนะ แค่เปิดอ่านก็สัมผัสได้ถึงความพิศวงของชาวยุโรปที่พบเห็นวัฒนธรรมสยามครั้งแรก รายละเอียดในเล่มนี่น่าสนใจมากๆ เขาเขียนถึงทั้งสถาปัตยกรรมไทยที่งดงาม อย่างวัดพระศรีรัตนศาสดารามที่ทำให้เขาตื่นตะลึง ไปจนถึงเรื่องชีวิตประจำวันของคนสมัยนั้น อย่างการแต่งตัว อาหารการกิน หรือแม้แต่ระบบศักดินาที่ซับซ้อน บางตอนก็มีอารมณ์ขันนิดๆ เวลาเขาพยายามอธิบายสิ่งที่ตัวเองไม่เข้าใจเกี่ยวกับสังคมไทย

แอบตื่นเต้นมากเมื่อได้คิดถึงสินค้าจากจดหมายเหตุ 'ลา ลู แบร์' เพราะมันให้ความรู้สึกเหมือนเปิดสมุดบันทึกความฝันที่มีภาพประกอบละเอียดและความทรงจำซ่อนอยู่ ฉันชอบเริ่มจากงานพิมพ์คุณภาพสูงอย่าง 'ชุดภาพลิโธกราฟท์จากจดหมายเหตุ' ที่มักพิมพ์บนกระดาษหนาและลงสีด้วยโทนสีที่คงความอบอุ่นของงานต้นฉบับ พกกลับมาวางกรอบติดผนังแล้วบรรยากาศห้องเปลี่ยนไปเลย อีกชิ้นที่ฉันมักจะแนะนำคือ 'กล่องบ็อกซ์เซ็ตจัดเก็บฉบับลงเบอร์' ซึ่งมักประกอบด้วยสมุดสเก็ต ภาพประกอบขนาดโปสการ์ด และใบรับรองความเป็นต้นฉบับ ของพวกนี้เหมาะกับคนที่อยากเก็บงานอย่างระมัดระวังและรู้สึกว่ามันมีคุณค่าทางประวัติศาสตร์ ส่วนสายฟังเพลงน่าจะหลงรัก 'แผ่นไวนิลซาวด์แทร็ก' ที่ให้มู้ดเสียงเหมือนเดินผ่านทางเดินในนิทาน ฉันมักคิดถึงการดูแลของสะสมเหล่านี้ด้วยการเก็บในซองกันกรด แยกชั้นด้วยฟิล์มใส และใช้กรอบกระจกตัดแสง UV เพื่อให้สีไม่ซีดเร็ว การแลกเปลี่ยนกับคนที่เข้าใจงานศิลป์จากจดหมายเหตุนี้ยังทำให้ได้มุมมองใหม่ ๆ ในการตีความภาพ และการซื้อชิ้นพิเศษสักชิ้นก็ให้ความสุขแบบเรียบง่ายที่คงอยู่ได้นานจริง ๆ

แฟนประวัติศาสตร์และคนรักบันทึกการเดินทางมักจะสนุกกับการตามรอยงานชิ้นนี้ เพราะ 'จดหมายเหตุ ลา ลูแบร์' จริง ๆ แล้วมีหลายฉบับที่น่าสนใจ ทั้งฉบับต้นฉบับในภาษาฝรั่งเศสและฉบับแปลที่ปรากฏขึ้นในเวลาต่อมา ซึ่งแต่ละฉบับก็จะมีลักษณะพิเศษต่างกันไปตามเจตนาของบรรณาธิการและผู้แปล ต้นฉบับดั้งเดิมคืองานของ Simon de la Loubère ที่บันทึกการเดินทางและการสังเกตสังคม สถาบันการปกครอง และวัฒนธรรมของสยามในปลายศตวรรษที่ 17 ซึ่งงานนี้ถูกพิมพ์ในภาษาฝรั่งเศสก่อน แล้วมีการแปลเป็นภาษาอื่น ๆ ตามมา ทำให้ตอนนี้เรามีทั้งฉบับแปลภาษาอังกฤษและฉบับแปลภาษาไทยที่หมุนเวียนอยู่ในวงการหนังสือ โดยทั่วไปฉบับแปลหรือฉบับพิมพ์ซ้ำมักแบ่งออกเป็นกลุ่มใหญ่ ๆ คือ ฉบับพิมพ์ซ้ำแบบไม่เปลี่ยนแปลงซึ่งรักษาข้อความต้นฉบับ, ฉบับที่มีการจัดทำเชิงวิชาการเพิ่มเติมเช่นเพิ่มหมายเหตุอธิบาย แผนที่ บรรณานุกรม และดรรชนี และฉบับสรุปหรือฉบับสำหรับผู้อ่านทั่วไปที่มักจะคัดเฉพาะส่วนที่น่าสนใจพร้อมภาพประกอบ ฉบับที่ได้ความนิยมในหมู่นักวิชาการมักเป็นฉบับที่มีคำอธิบายประกอบและบรรณานุกรมเสริม เพราะงานนี้มีคำศัพท์และแนวคิดที่ต้องการการอธิบายตามบริบทประวัติศาสตร์ เช่นระบบการปกครอง ความสัมพันธ์กับชาติตะวันตก และรายละเอียดพิธีกรรมต่าง ๆ ฉบับพิเศษบางเล่มจะรวมเอกสารประกอบ เช่นทะเบียนการเดินทาง แผนที่โบราณ ภาพประกอบจากผู้ร่วมคณะทูต หรือบทความเปรียบเทียบกับบันทึกของนักเดินทางคนอื่น ๆ ซึ่งช่วยให้ผู้อ่านเห็นภาพรวมได้ชัดเจนขึ้น ส่วนฉบับภาษาไทยบางเวอร์ชันจะมีคอมเมนต์จากนักประวัติศาสตร์ไทยที่ชี้ให้เห็นความแตกต่างเชิงวัฒนธรรมหรือแก้ไขความเข้าใจผิดที่เกิดจากการแปลตรง ๆ ถ้าตั้งใจจะอ่านเพื่อความบันเทิงและภาพรวม แนะนำฉบับแปลที่เรียบเรียงและมีภาพประกอบ ส่วนถ้าต้องการใช้เป็นแหล่งอ้างอิงเชิงวิชาการให้มองหาฉบับวิชาการที่มีบรรณานุกรม ข้อสังเกตเปรียบเทียบ และโน้ตประกอบ เพราะสิ่งเหล่านี้ช่วยให้เข้าใจบริบทมากกว่าเพียงอ่านข้อความหลักเท่านั้น สุดท้ายแล้วฉันมักชอบฉบับที่รวมหลายมุมมองไว้ด้วยกัน—ต้นฉบับภาษาฝรั่งเศสควบคู่กับคำแปลและบทวิจารณ์สมัยใหม่ เพราะมันให้ทั้งกลิ่นอายของยุคเก่าและความเข้าใจเชิงลึกในยุคปัจจุบัน ซึ่งอ่านแล้วทำให้รู้สึกเหมือนได้ยืนดูโลกผ่านสายตาของคนในสมัยที่ต่างออกไปอย่างน่าทึ่ง

ความลับที่ซ่อนอยู่ใน 'จดหมายเหตุลาลูแบร์' ทำให้หัวใจของแฟนๆ ที่ชอบตีความเต้นแรงเสมอ มุมมองแรกที่ฉันมักจะยกขึ้นมาเป็นทฤษฎีคลาสสิกคือการที่ตัวเรื่องเล่นกับความจริงและนิรนัยแบบเลเยอร์: บางคนบอกว่าตัวบันทึกเองไม่ใช่พยานที่เชื่อถือได้ โดยในรายละเอียดยิบย่อยจะมีเบาะแสว่าเหตุการณ์บางอย่างถูกตัดทอนหรือเรียบเรียงใหม่เพื่อประโยชน์ของผู้บันทึก นี่ทำให้ฉันอยากอ่านซ้ำแล้วซ้ำอีกเพื่อค้นหาช่องว่างของความจริง และเชื่อมโยงประโยคที่ดูธรรมดาให้เป็นเครือข่ายความหมายอีกชั้นหนึ่ง อีกทฤษฎีที่ฉันอินมากคือการแปลความหมายของวัตถุสำคัญภายในเรื่อง ไม่ว่าจะเป็นจดหมาย ลายมือ หรือแผนที่เล็กๆ ที่ถูกทิ้งไว้เบื้องหลัง แฟนๆ บางกลุ่มพูดถึงรหัสซ่อนในลายมือที่นำไปสู่แผนเนื้อเรื่องย่อยที่ถูกลบออกจากฉบับตีพิมพ์ ซึ่งมุมมองนี้ทำให้ฉันเริ่มมองตัวละครรองในมุมที่ต่างไป และอยากลองจับคู่ช็อตภาพนิ่งกับบรรทัดที่ดูจะไม่มีความหมาย นอกจากนี้ยังมีการเปรียบเทียบเชิงโครงเรื่องกับงานที่มีสไตล์ใกล้เคียงอย่าง 'Serial Experiments Lain' ในด้านการเล่นกับความเป็นจริงและสื่อกลางของความทรงจำ ผลลัพธ์คือความรู้สึกว่าทุกบรรทัดใน 'จดหมายเหตุลาลูแบร์' อาจเป็นจิ๊กซอว์ชิ้นหนึ่งของปริศนาขนาดใหญ่ และนั่นแหละคือเสน่ห์ที่ทำให้ฉันยังไม่เบื่อที่จะตั้งคำถามต่อไป

ย้อนกลับไปในศตวรรษที่สิบเจ็ด ฉันเคยหลงใหลกับบันทึกการเดินทางของคนยุโรปที่มาเยือนกรุงศรีอยุธยา และชื่อที่ผมเจอบ่อยก็คือซิมง เดอ ลา ลูแบร์ (Simon de La Loubère) ผู้เขียนจดหมายเหตุฉบับที่คนไทยมักเรียกสั้นๆ ว่า ‘จดหมายเหตุ ลา ลูแบร์’ ซึ่งในฝรั่งเศสตีพิมพ์ภายใต้ชื่อต้นฉบับว่า 'Du Royaume de Siam' งานชิ้นนี้เกิดขึ้นจากการที่เขาเดินทางมาเป็นทูตในคณะทูตของพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 ไปยังกรุงศรีอยุธยาในปี ค.ศ. 1687 เนื้อหาในจดหมายเหตุของลา ลูแบร์เต็มไปด้วยบรรยายเหตุการณ์ในราชสำนักของสมเด็จพระนารายณ์ ความประทับใจต่อพิธีกรรม วัฒนธรรมการปกครอง และรายละเอียดที่เขาเห็นกับตา รวมทั้งข้อมูลเชิงภูมิปัญญาและกฎระเบียบต่างๆ ที่ได้รับจากคนในราชสำนักและผู้แปลที่เดินทางไปด้วย งานชิ้นนี้จึงไม่ได้เป็นแค่บันทึกการทูตเท่านั้น แต่มันกลายเป็นแหล่งข้อมูลสำคัญของยุโรปเกี่ยวกับสยามในยุคนั้น ซึ่งยังถูกอ้างถึงบ่อยครั้งโดยนักประวัติศาสตร์ต่อมา

จดหมายเหตุลาลูแบร์ถือเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ชิ้นสำคัญที่บันทึกภาพสังคมสยามในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช โดยเอกสารนี้เขียนโดยซีมง เดอ ลาลูแบร์ ราชทูตฝรั่งเศสที่เดินทางมาเจริญสัมพันธไมตรีกับสยามปี 2230 เนื้อหาส่วนใหญ่สะท้อนมุมมองของชาวยุโรปที่พบเห็นวัฒนธรรมไทยซึ่งแตกต่างอย่างสิ้นเชิง ตั้งแต่ระบบศักดินา การปกครองแบบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ ไปจนถึงประเพณีการแต่งกายและวิถีชีวิตของสามัญชน ที่น่าสนใจคือเขาบันทึกสถาปัตยกรรมอยุธยาอย่างละเอียด รวมทั้งวัดพระศรีสรรเพชญ์ซึ่งถูกเปรียบว่า 'งดงามไม่แพ้มหาวิหารในยุโรป' ประเด็นที่มักถูกอ้างถึงคือการวิพากษ์ระบบไพร่ที่ลาลูแบร์มองว่าเป็น 'การกดขี่โดยรัฐ' แต่ในแง่กลับกัน เขาก็ชื่นชมความเจริญทางการค้าของสยาม โดยเฉพาะตลาดน้ำที่มีสินค้าจากทั่วโลกมาสนนราคากันอย่างคึกคัก ความขัดแย้งในมุมมองนี้เองที่ทำให้จดหมายเหตุฉบับเต็มมีความลุ่มลึกกว่าหนังสือท่องเที่ยวทั่วไป

พอได้อ่าน 'ลา ลูแบร์' แล้ว ความรู้สึกแรกคือมันยืนอยู่บนเส้นบาง ๆ ระหว่างงานจดหมายเหตุกับนิยายประวัติศาสตร์ เพราะภาพรวมของเหตุการณ์สำคัญในเรื่อง มักจะตรงกับกรอบเหตุการณ์จริงที่เกิดขึ้นในช่วงเวลานั้น ไม่ว่าจะเป็นภูมิรัฐศาสตร์ กระแสความคิดทางสังคม หรือเหตุการณ์ทางการเมืองที่เป็นแกนกลางของเรื่อง แต่รายละเอียดปลีกย่อยอย่างบทสนทนา ความสัมพันธ์ส่วนตัว และมุมมองเชิงอารมณ์ กลับถูกแต่งเติมเพื่อขับเคลื่อนพล็อตและสร้างปมให้คนอ่านผูกพันกับตัวละครมากขึ้น นั่นทำให้ระดับความสมจริงโดยรวมอาจอยู่ในเกณฑ์ดี แต่ไม่ถึงกับเป็นเอกสารประวัติศาสตร์แบบไม่มีการปรุงแต่ง การอิงประวัติศาสตร์ของงานชิ้นนี้มักจะแข็งแรงในแง่ของภาพรวม: ฉากเมืองท่า ระบบชนชั้น การแต่งกายบางยุค และเหตุการณ์ใหญ่ ๆ ที่มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์ชัดเจนจะถูกนำเสนออย่างระมัดระวัง นักเขียนมักใช้แหล่งข้อมูลจริงเป็นแรงบันดาลใจให้ฉากมีน้ำหนักทางประวัติศาสตร์ แต่เมื่อเข้าสู่พื้นที่ทางอารมณ์ของตัวละคร มักจะใช้เทคนิคที่เห็นได้บ่อยในนิยายประวัติศาสตร์ เช่น ตัวละครผสม (composite characters) การย่อหรือขยายเส้นเวลาเพื่อให้เรื่องราวไหลลื่น และการสร้างฉากที่มีเสน่ห์ขึ้นเพื่อเสริมอารมณ์ ซึ่งเป็นวิธีที่มักพบในงานอย่าง 'Wolf Hall' หรือซีรีส์ที่เน้นบรรยากาศและตัวละครมากกว่าการไล่เรียงข้อเท็จจริงทุกรายการ ผลลัพธ์คือผู้อ่านจะได้บรรยากาศและความรู้สึกของยุคสมัย แต่ต้องระวังเรื่องรายละเอียดเชิงข้อเท็จจริงเล็ก ๆ เช่น วันที่แน่นอนของเหตุการณ์ย่อยที่อาจถูกย้ายตำแหน่ง หรือบทสนทนาที่ฟังดูทันสมัยกว่าช่วงเวลานั้น กลยุทธ์ที่เห็นได้ชัดคือการยึดแกนเหตุการณ์จริงแล้วซ้อนทับด้วยเรื่องเล่าที่สร้างความผูกพัน จึงเหมาะสำหรับคนที่อยากรู้ภาพรวมทางประวัติศาสตร์พร้อมได้อรรถรสจากการอ่าน แต่ไม่ควรยึดเป็นข้อมูลวิชาการแบบตายตัว ถ้ามีความสนใจเชิงลึก การเทียบกับงานวิชาการหรือบันทึกจริงที่เกี่ยวข้องจะช่วยเติมช่องว่างของความจริง อย่างไรก็ตามในฐานะคนที่ชอบงานประวัติศาสตร์ผสมวรรณกรรม มักจะชื่นชมวิธีเล่าเรื่องของ 'ลา ลูแบร์' ที่ทำให้ยุคสมัยมีชีวิต มีรายละเอียดเล็ก ๆ อย่างอาหารในตลาดหรือเสียงเครื่องมือในช่างฝีมือที่ทำให้ภาพสมจริงขึ้น แม้จะมีจุดที่แต่งเติมเพื่อดึงอารมณ์ แต่โดยรวมแล้วถือเป็นผลงานที่ให้อารมณ์และบริบทประวัติศาสตร์ได้อย่างน่าพอใจ และทำให้ผมอยากค้นคว้าต่อไปว่าพื้นฐานไหนเป็นข้อเท็จจริงและส่วนไหนเป็นการแต่งเติมเพื่อศิลปะการเล่าเรื่อง