หนังสือรามเกียรติ์พิมพ์ครั้งแรกปีไหน

ย้อนมองพัฒนาการของ 'รามเกียรติ์' ในแง่วรรณคดีแล้วผมมองว่าเรื่องนี้ยืนอยู่บนพื้นฐานสองชั้นที่ต่างกันอย่างชัดเจน หนึ่งคือรากจากมหากาพย์สันสกฤตที่เดินทางเข้ามาทางเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และสองคือการปรับประสมให้เป็นรูปแบบไทยจนกลายเป็นวรรณกรรมราชสำนัก การจัดวางเป็นฉบับมาตรฐานในรูปแบบบทละคร บทกลอน และชุดตัวละครที่เราคุ้นเคยส่วนใหญ่เกิดขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น เมื่อกษัตริย์รัชกาลแรกทรงรวบรวมและทรงเรียบเรียงบทกวีชุดใหญ่ให้เป็นมาตรฐานเดียวที่ใช้ในการแสดงและจิตรกรรม ผมคิดว่าสำคัญตรงที่แม้ฉบับมาตรฐานจะเป็นของยุครัตนโกสินทร์ แต่เนื้อหาและการเล่าเรื่องมีร่องรอยในยุคอยุธยาและก่อนหน้านั้นมากมาย เช่น ในงานละครหน้าพระที่และประเพณีการแสดงโขน คำสอนผ่านจิตรกรรมฝาผนัง และวรรณกรรมท้องถิ่นที่ถ่ายทอดเรื่องราวแบบต่าง ๆ กัน ดังนั้นถ้าถามว่าวรรณกรรมไทยยุคไหนปรากฏ 'รามเกียรติ์' อย่างชัดเจนที่สุด คำตอบเชิงเทคนิคคือยุครัตนโกสินทร์เพราะเป็นยุคที่นิพนธ์และตรึงรูปแบบไว้ แต่ถามถึงรากและการแพร่หลายนั้นก็ต้องย้อนไปถึงอยุธยาและการรับอิทธิพลจากเพื่อนบ้านในภูมิภาคด้วยกัน ซึ่งทำให้เรื่องราวมีรสชาติท้องถิ่นที่แตกต่างจากต้นฉบับอย่างน่าสนใจ

ตั้งแต่วินาทีนั้นที่ได้จับปกของ 'นวลนาง' พิมพ์ปี 2538 ฉบับพิมพ์ครั้งแรกกับพิมพ์ซ้ำก็วางอยู่ข้างกันบนโต๊ะอ่านหนังสือของเรา ความแตกต่างที่เห็นได้เด่นชัดสุดในความรู้สึกของคนที่ชอบสัมผัสหนังสือคือคุณภาพวัสดุและการออกแบบปก พิมพ์ครั้งแรกมักมีการใช้กระดาษที่หนาและการพิมพ์ที่ติดแน่นกว่า บ่อยครั้งหน้าปกมีลายเส้นดั้งเดิมของศิลปินต้นฉบับ ขณะที่พิมพ์ซ้ำมักปรับโทนสีให้สว่างขึ้น บางครั้งเปลี่ยนภาพหน้าปกเพื่อดึงสายตารุ่นใหม่ๆ การเปลี่ยนแปลงพวกนี้ส่งผลให้การเปิดดูครั้งแรกต่างกันลิบ นอกจากปกและกระดาษ ยังมีรายละเอียดในเนื้อหาที่สังเกตได้เหมือนกัน เช่น การแก้ไขคำผิดเล็กๆ น้อยๆ การปรับอักขรวิธี หรือการจัดย่อหน้าใหม่ เพื่อให้ข้อความไหลลื่นขึ้น เราพบว่าพิมพ์ซ้ำมักมีบรรณาธิการตรวจคำที่ละเอียดกว่า บางฉบับมีคำนำหรือบทบรรณาธิการใหม่จากผู้เขียนหรือคนใกล้ชิด ซึ่งให้มุมมองเพิ่มขึ้นต่อเรื่องราวเดิม สิ่งที่ชอบส่วนตัวคือความรู้สึกของเวลาเมื่อถือพิมพ์ครั้งแรก—เหมือนได้เป็นส่วนหนึ่งของเหตุการณ์เริ่มต้น แต่พิมพ์ซ้ำก็มีข้อดีคืออ่านง่ายและปรับปรุงจุดบกพร่องที่รบกวนสมาธิ เวลาเลือกซื้อจึงชอบลองเทียบทั้งสองแบบเพื่อจับความต่างเล็กๆ ที่เติมเต็มประสบการณ์การอ่านได้อย่างไม่น่าเชื่อ

ชื่อหนังสือเล่มนี้ยังคงอยู่ในมุมความทรงจำของคนอ่านรุ่นเดียวกับฉัน แต่รายละเอียดเชิงบรรณานุกรมบางอย่างกลับเบลอไปบ้าง ในความทรงจำของฉัน เล่ม 'นวลนาง' ถูกตีพิมพ์ในปี พ.ศ.2538 ซึ่งตรงกับปีค.ศ.1995 แต่การระบุว่าพิมพ์ครั้งแรกโดยสำนักพิมพ์ใดยังไม่ชัดเจนในภาพจำส่วนตัว ฉันมักเจอฉบับที่มีปกและโลโก้สำนักพิมพ์ต่างกันในชุดสะสมของคนรอบตัว นั่นทำให้รู้สึกว่าหนังสือเล่มนี้อาจมีการพิมพ์ใหม่หรือจัดพิมพ์ซ้ำโดยหลายสำนักพิมพ์ช่วงหลัง เมื่อคิดจากประสบการณ์การอ่านและเก็บหนังสือไทยในยุคเดียวกัน มักจะพบว่าหนังสือยอดนิยมที่ตีพิมพ์ในกลางทศวรรษ 90 ถูกพิมพ์ครั้งแรกโดยสำนักพิมพ์ขนาดกลางหรือสำนักพิมพ์ท้องถิ่น แล้วจึงมีการจัดพิมพ์ซ้ำโดยสำนักพิมพ์ที่ใหญ่ขึ้นภายหลัง ฉะนั้นภาพรวมที่ฉันได้คือปีพิมพ์ปฐมฤกษ์คือ พ.ศ.2538 แต่ชื่อสำนักพิมพ์ในฉบับปฐมพิมพ์อาจแตกต่างจากฉบับที่พบทั่วไปในตลาดหนังสือมือสอง ซึ่งก็เป็นเสน่ห์อย่างหนึ่งของการสะสมหนังสือเก่าๆ ที่ทำให้ต้องคอยสังเกตตราประทับและหน้าจารึกภายในเล่มมากขึ้น

แหล่งกำเนิดของ 'รามเกียรติ์' โดยทั่วไปยึดโยงกับมหากาพย์สันสกฤตโบราณที่เรียกว่า 'รามายณะ' ซึ่งมาจากอินเดียยุคโบราณและถูกแต่งขึ้นหลายศตวรรษก่อนคริสตกาลจนถึงสมัยคริสต์ศตวรรษแรกตามการตีความของนักประวัติศาสตร์วรรณคดี ฉันมองว่าสิ่งที่น่าสนใจคือเส้นทางการเดินทางของเรื่องราวนี้ — จากบทกวีภาษาสันสกฤตถูกนำไปแปล ตีความ และปรับให้เข้ากับบริบทท้องถิ่นของแต่ละดินแดน ตราบจนถึงสยามโบราณ เรื่องราวเหล่านั้นถูกดูดซับเข้าเป็นวัฒนธรรมท้องถิ่นจนกลายเป็นสิ่งที่มีเอกลักษณ์ของเราเอง ในแง่ช่วงเวลา นอกจากต้นฉบับอินเดียซึ่งเก่าแก่แล้ว การที่เรื่องราวกลายเป็น 'รามเกียรติ์' แบบไทยในรูปแบบที่เรารู้จักกันมากขึ้นนั้นมีจุดเปลี่ยนสำคัญในช่วงปลายสมัยอยุธยาและได้รับการตรึงให้เป็นรูปแบบมาตรฐานในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ซึ่งทำให้ผมรู้สึกว่าวรรณกรรมสามารถเดินทางข้ามเวลาและพรมแดนได้อย่างน่าทึ่ง

รามเกียรติ์เป็นวรรณคดีที่ไม่มีจำนวนเล่มที่ตายตัว เพราะถูกแบ่งและจัดพิมพ์ต่างกันไปตามแต่ละสำนักพิมพ์ บางสำนักพิมพ์อาจรวมเนื้อหาไว้ในเล่มเดียวแบบย่อ ในขณะที่บางแห่งแบ่งเป็นสิบเล่มโดยขยายความรายละเอียด ตัวอย่างเช่น สำนักพิมพ์บางแห่งจัดทำเป็นชุด 5 เล่ม โดยเล่มแรกว่าด้วยตอนนารายณ์อวตารจนถึงศึกทศกัณฑ์ ส่วนเล่มต่อๆ ไปขยายความศึกย่อยและตอนจบ ขึ้นอยู่กับว่าคุณอยากอ่านแบบไหน แบบย่อหรือแบบฉบับเต็มที่แบ่งเล่มละเอียด สำหรับนักอ่านที่อยากเก็บชุดสมบูรณ์ แนะนำให้ลองศึกษาจากฉบับราชบัณฑิตยสถานที่แบ่งเป็นหลายเล่ม แต่ละเล่มล้วนมีรายละเอียดทางวัฒนธรรมที่น่าสนใจแทรกไว้

หนังสือรามเกียรติ์ฉบับสมบูรณ์นี่เป็นตำราที่น่าหามาเก็บไว้ในห้องสมุดส่วนตัวจริงๆ ตามร้านหนังสือใหญ่ๆ เช่น Kinokuniya, SE-ED หรือ Naiin มักจะมีวางขายอยู่บ่อยครั้ง แถมบางทีก็เจอแบบเซตสวยๆ มาพร้อมเล่มประกอบศิลปะ ลองแวะเวียนไปที่แผนกวรรณกรรมไทยหรือศาสนาในห้างหนังสือดู อาจจะโชคดีเจอฉบับที่สมบูรณ์แบบจริงๆ เพราะบางร้านก็แบ่งขายเป็นเล่มเล็กๆ แยกตอนไปเลย ถ้าอยากได้แบบครบถ้วนอาจต้องสั่งจองหน่อย แต่รับรองว่าไม่ผิดหวังกับความละเอียดของเนื้อหาและภาพประกอบแน่นอน

การเก็บรักษา 'รามเกียรติ์' ฉบับพิมพ์ครั้งแรกเป็นเรื่องที่ซับซ้อนกว่าที่หลายคนคิดไว้ด้านนอก เมื่อมองจากมุมของคนที่ผ่านยุคแผงหนังสือมานาน ความรู้สึกแรกคือคุณค่าทางประวัติศาสตร์และสุนทรียะของชิ้นงานนั้นยากจะเทียบราคาได้ หนังสือพิมพ์ครั้งแรกมักมาพร้อมการจัดพิมพ์และภาพประกอบที่อาจแก้ไขในพิมพ์ถัดไป ทำให้การมีฉบับแรกเป็นเหมือนการจับช่วงเวลาหนึ่งของการสร้างสรรค์ไว้ในมือเดียว ความพยายามรักษาสภาพเป็นสิ่งสำคัญเพราะผิวกระดาษและหมึกเสื่อมง่าย การเก็บต้องคิดทั้งอุณหภูมิ ความชื้น และการป้องกันแสง หากคิดแบบนักสะสมที่มองระยะยาว ฉบับแรกมักมีความต้องการในตลาดสูงกว่าพิมพ์ซ้ำ โดยเฉพาะเมื่อมีลายเซ็นหรือข้อผิดพลาดพิมพ์ที่กลายเป็นเอกลักษณ์ อย่างเช่นกรณีของ 'One Piece' ที่ฉบับพิมพ์ต้นบางเล่มกลายเป็นของหายากและราคาพุ่งขึ้นเมื่อเวลาผ่านไป ด้านอารมณ์ก็ไม่น้อยหน้า เพราะบางครั้งหนังสือเหล่านี้ทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมถึงวัฒนธรรมและเรื่องเล่าพื้นถิ่น การเก็บไว้จึงไม่ใช่แค่การลงทุนทางการเงิน แต่เป็นการเก็บรักษามรดกทางวรรณกรรมและศิลปะไว้ให้คนรุ่นหลังได้สัมผัส หากมีช่องทางเก็บรักษาที่เหมาะสมและใจรักจริง ๆ การเก็บฉบับแรกของ 'รามเกียรติ์' ถือว่าคุ้มค่าในแง่ทั้งคุณค่าและความหมาย

ประเด็นการพิมพ์ครั้งแรกของ 'สามก๊ก' ฉบับพระยาพระคลังนี่น่าสนใจมาก เพราะเป็นจุดเริ่มต้นของวรรณกรรมคลาสสิกที่ทรงอิทธิพลในไทย จากการที่ได้คุยกับนักสะสมหนังสือเก่า เคยได้ข้อมูลว่าหนังสือเล่มนี้น่าจะตีพิมพ์ครั้งแรกสมัยรัชกาลที่ 3 ประมาณปี พ.ศ. 2408 โดยโรงพิมพ์ของหมอบรัดเลย์ แต่ที่แน่ๆคือต้องหลังปี พ.ศ. 2399 ซึ่งเป็นปีที่พระยาพระคลัง (หน) เสียชีวิต ความพิเศษอยู่ที่การนำเสนอเรื่องราวสามก๊กแบบสมบูรณ์เป็นครั้งแรกในไทย ก่อนหน้านี้มีแต่ฉบับเล่าเรื่องย่อหรือบางตอนเท่านั้น ตัวเล่มแรกๆหาได้ยากมาก บางคนบอกว่าหากพบในสภาพดีอาจมีมูลค่าเป็นแสนบาทเลยทีเดียว การพิมพ์สมัยนั้นใช้เทคนิคการเรียงพิมพ์แบบโลหะ ทำให้แต่ละหน้าดูเป็นงานศิลปะไปในตัว

ความตื่นเต้นแรกตอนหาเล่ม 'เพียง หนึ่ง ใจ' ฉบับพิมพ์ครั้งแรกมักมาจากความรู้สึกว่าจะเจอของหายากหรือไม่—และสำหรับผม การเริ่มจากแหล่งทางการคือทางที่ปลอดภัยที่สุด เราแนะนำให้ติดต่อหรือเช็กเว็บไซต์ของสำนักพิมพ์ที่พิมพ์เล่มนั้นโดยตรง เพราะบางครั้งสำนักพิมพ์ยังเก็บสต็อกเล่มพิมพ์ครั้งแรกไว้หรือมีข้อมูลว่าพิมพ์ซ้ำเมื่อไหร่ นอกจากนี้ ร้านหนังสือเครือใหญ่ ๆ อย่าง 'นายอินทร์' และ 'SE-ED' มักจะมีข้อมูลสั่งซื้อหรือสำรองได้ ถ้าเป็นงานหนังสือหรือเทศกาลหนังสือก็มีโอกาสเจอฉบับพิมพ์แรร์ในบูทของผู้จัดจำหน่ายหรือร้านอิสระที่มาร่วมงาน การตรวจเช็กสภาพและยืนยันว่าเป็นพิมพ์ครั้งแรกก็สำคัญมาก มองหาคำว่า 'พิมพ์ครั้งที่ 1' ในหน้าลิขสิทธิ์ ตรวจสอบเลข ISBN และปีพิมพ์ ถ้ามีลายเซ็นผู้เขียนหรือสติ๊กเกอร์พิเศษบนปก นั่นก็ช่วยเพิ่มคุณค่าทางสะสม ถ้าพบเล่มที่น่าสนใจ ผมมักขอดูรูปปกด้านในและหน้าเจ้าของลิขสิทธิ์ก่อนตัดสินใจซื้อ เพราะความแตกต่างเล็ก ๆ น้อย ๆ ระหว่างพิมพ์ครั้งแรกกับพิมพ์ใหม่อาจซ่อนอยู่ในรายละเอียดเล็ก ๆ เหล่านั้น