หนังสือสุริยวงศ์ ฉบับแรกพิมพ์เมื่อไหร่

ตั้งแต่เห็นชื่อ 'รัตติกาล' บนปกครั้งแรกก็อยากรู้ว่าฉบับแรกพิมพ์เมื่อไหร่และหน้าตาเป็นแบบไหน การหาวันที่พิมพ์ครั้งแรกของหนังสือบางเล่มมักต้องดูที่หน้ารายละเอียดพิมพ์ (colophon) ข้างในเล่ม ซึ่งจะระบุปีที่พิมพ์ครั้งแรก ผู้พิมพ์ และเลข ISBN ถ้าเจอฉบับจริงในมือก็จะเห็นข้อมูลตรงนั้นชัดเจน ในกรณีของ 'รัตติกาล' ถ้ามีสำนักพิมพ์เด่น ๆ ที่รับผิดชอบ ฉบับแรกมักจะยังมีแถบปกหรือคำนำที่บอกปีพิมพ์ไว้ ถ้าต้องการซื้อฉบับพิมพ์แรกหรือฉบับเก่า ร้านหนังสือใหญ่ที่มีแผนกหนังสือเก่าและออนไลน์ช็อปของห้างมักมีสำรองไว้บ้าง บางครั้งร้านหนังสือเฉพาะทาง หรือแผงหนังสือเก่ารอบงานมหกรรมหนังสือก็เป็นแหล่งดีสำหรับฉบับครุ่น ๆ โดยรวมแล้วมองหาหน้ารายละเอียดในเล่มจะช่วยยืนยันปีพิมพ์ที่แท้จริง และถ้าอยากได้สภาพดี ให้ตั้งงบสำหรับสำรวจเล่มมือสองที่ออกมาหายาก

นี่คือชื่อหนังสือเล่มแรกที่มักถูกนึกถึงเมื่อพูดถึงเสนีวงศ์ ณ อยุธยา: 'คนละฟากฟ้า' เล่มนี้เปิดโลกให้เราเห็นน้ำเสียงเฉพาะตัวของเขาอย่างชัดเจน อ่านครั้งแรกแล้วรู้สึกว่าภาษาที่เขาใช้ไม่หวือหวาแต่มีจังหวะ เหมือนคนเล่าเรื่องข้างถนน ผมชอบตอนที่บรรยายบรรยากาศเมืองในยามค่ำซึ่งแทรกด้วยอารมณ์ขมอมหวาน เป็นฉากที่ทำให้เข้าใจว่าทำไมงานเขียนของเขาถึงโดดเด่นเรื่องความใกล้ชิดกับคนธรรมดา มุมมองส่วนตัวคือหนังสือเล่มนี้เหมือนการชวนคุยมากกว่าสอนอะไร เหมาะกับคนที่อยากสัมผัสสำนวนและวิธีมองโลกของเขา ก่อนจะลองผลงานอื่น ๆ ของเสนีวงศ์ เล่มนี้เป็นจุดเริ่มต้นที่ดีและยังคงทิ้งร่องรอยความอบอุ่นไว้ในความทรงจำ

ใครจะคิดว่าการพิมพ์หนังสือในภาษาไทยมีหลายชั้นให้ถกเถียงกัน ผมมักเล่าเรื่องนี้ให้เพื่อนฟังแบบแบ่งประเด็นเสมอ — ถ้านับแบบกว้างที่สุด การพิมพ์แบบแท่นไม้และการขีดเขียนบนใบลานมีมาเป็นร้อยปีแล้ว แต่ถ้าหมายถึงการพิมพ์ด้วยเครื่องแบบตะวันตกที่ใช้ตัวพิมพ์เคลื่อนที่ (movable type) เรื่องราวจะชัดเจนขึ้นมาก ผมมองว่าเหตุการณ์สำคัญจริง ๆ เกิดขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2378 (ค.ศ. 1835) เมื่อดร.แดน บีช แบรดลีย์ นักมิชชันนารีอเมริกัน นำแท่นพิมพ์สไตล์ยุโรปเข้ามาในกรุงเทพและเริ่มพิมพ์เอกสารเป็นภาษาไทย เขาจัดพิมพ์ทั้งตำราแพทย์ สิ่งพิมพ์เพื่อเผยแพร่ความรู้ และในเวลาต่อมาได้ทำหนังสือพิมพ์ชื่อ 'The Bangkok Recorder' ซึ่งช่วยจุดประกายการพิมพ์และการอ่านแบบสาธารณะในสยาม มุมมองนี้ไม่ได้ลดคุณค่าของงานพิมพ์แบบดั้งเดิม แต่การมาของแบรดลีย์เป็นจุดเปลี่ยนที่ทำให้การพิมพ์ภาษาไทยแพร่หลายขึ้นจริง ๆ และนั่นจึงมักถูกนับเป็นคำตอบที่ถูกยอมรับเมื่อมีคนถามว่า "หนังสือเล่มแรกของไทย" ถูกพิมพ์เมื่อไหร่และโดยใคร

แปลกใจเสมอที่นิทานสั้นๆ อย่าง 'กระต่ายกับเต่า' กลายเป็นเรื่องที่ถูกพิมพ์ซ้ำแล้วซ้ำเล่าในหลายยุคหลายภาษา จังหวะของเรื่องมันเรียบง่ายแต่น่าจดจำจนแทบจะไม่มีต้นฉบับเดียวที่เราจะชี้ชัดได้ว่าเป็น 'ฉบับแรก' ในความหมายของโลกตะวันตก เรื่องนี้มาจากชุดนิทานที่รู้จักกันในชื่อ 'เอโซป' ซึ่งมีต้นกำเนิดเป็นปากต่อปากตั้งแต่สมัยกรีกโบราณ และถูกบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรครั้งแรกๆ ในภาษากรีกและละตินโดยนักเล่าและนักประพันธ์ต่างๆ ในสมัยโบราณต่อเนื่องมาเป็นศตวรรษ หลักฐานเก่าแก่ที่เก็บไว้ในคัมภีร์และคอลเล็กชันโบราณทำให้เห็นว่าพล็อตพื้นฐานของการแข่งขันระหว่างผู้ชมคนหนึ่งที่เร็วและผู้ชมอีกคนที่ช้าปรากฏอยู่ในบันทึกตั้งแต่ก่อนคริสตกาลหรือราวศตวรรษแรกหลังคริสตกาล เมื่อพูดถึงการพิมพ์แบบที่เป็นหนังสือจริงๆ การตีพิมพ์คอลเล็กชันนิทานของเอโซปเริ่มเกิดขึ้นหลังการประดิษฐ์การพิมพ์ด้วยแท่นในยุโรป ช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 15–16 เป็นต้นมา มีฉบับต่างๆ ปรากฏในหลายภาษา แต่ละฉบับมักมีผู้แปลหรือผู้เรียบเรียงต่างกัน ทำให้อาจารย์หรือสำนักพิมพ์หลายแห่งอ้างว่าของตนเป็นฉบับแรกในภาษาของตนได้อย่างถูกต้องในระดับท้องถิ่น ดังนั้นการตอบว่าฉบับแรกวางขายเมื่อไหร่จึงต้องระบุให้ชัดว่าหมายถึงฉบับภาษาไหนหรือในภูมิภาคใด หากหมายถึงฉบับดั้งเดิมของนิทานในรูปแบบลายลักษณ์อักษร ฉบับเขียนที่เก่าแก่สุดคงย้อนไปได้หลายร้อยปี แต่ถ้าหมายถึงฉบับพิมพ์เป็นหนังสือเล่มแรกของคอลเล็กชันเอโซปที่แพร่หลาย ก็ต้องมองไปยังงานพิมพ์ในยุคเรอเนสซองซ์ ส่วนในบริบทภาษาไทย เรื่องราวของ 'กระต่ายกับเต่า' ถูกแปลและตีพิมพ์หลายครั้งในรูปแบบหนังสือเด็ก หนังสือเรียน และหนังสือรวมเรื่องสั้น ตั้งแต่ช่วงปลายสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ที่มีการนำหนังสือตะวันตกเข้ามาจัดพิมพ์ในไทยเป็นต้นมา แต่การจะชี้ชัดว่าฉบับภาษาไทยฉบับแรกออกวางขายเมื่อไหร่ก็ต้องระบุชื่อผู้แปลหรือสำนักพิมพ์ที่ชัดเจน เพราะมีหลายกรณีที่เรื่องนี้ปรากฏเป็นส่วนหนึ่งของหนังสือรวมเรื่องมาก่อนจะมีการทำเป็นหนังสือภาพแยกเล่ม นับเป็นเสน่ห์ของนิทานคลาสสิกที่มันเดินทางไปได้ทุกยุคทุกภาษา และยังให้บทเรียนเล็กๆ ที่ใช้ได้จริงอยู่เสมอ

เคยสะสมฉบับแปลที่ลงชื่อ 'เจ้าสุภานุวงศ์' อยู่หลายเล่มจนชั้นหนังสือเริ่มแออัด แต่พอคิดย้อนกลับรู้สึกตลกกับตัวเองที่เลือกเก็บทุกรายละเอียดไว้ หนึ่งในฉบับที่ติดตาฉันมากที่สุดคือฉบับแปลของ 'มังกรหยก' ซึ่งออกมาเป็นชุดรวมเล่มภาษาไทย แตกต่างกันทั้งปกและคำอธิบายประกอบในแต่ละพิมพ์ ทำให้การอ่านซ้ำรู้สึกไม่ซ้ำกันเลย ช่วงที่อ่านฉบับนี้ฉันสนใจการเลือกใช้คำและโทนการแปลของเจ้าสุภานุวงศ์ที่พยายามรักษาบทสนทนาอันคมคายในต้นฉบับ อีกฉบับที่จดจำได้ดีคือเวอร์ชันย่อหรือฉบับตัดตอนที่มีคำนำแปลและโน้ตอธิบายวัฒนธรรมเสริม ทำให้ผู้อ่านใหม่เข้าถึงได้ง่ายขึ้น รวมๆ แล้วถ้าจะนับฉบับภาษาไทยของผลงานที่ลงชื่อแปลโดยเจ้าสุภานุวงศ์ มักจะมีทั้งฉบับรวมเล่มขนาดมาตรฐาน ฉบับย่อที่มีคอมเมนต์ และฉบับตีพิมพ์ซ้ำที่ปรับปรุงคำแปล ถึงไม่สามารถเทียบกับต้นฉบับได้เป๊ะ ๆ แต่การเลือกคำและการถ่ายทอดบรรยากาศทำให้หนังสือเหล่านั้นยังคงมีเสน่ห์สำหรับนักอ่านไทย

หลังจากที่เห็นปกหนังสือ 'สนธยา' ในร้านหนังสือครั้งแรก ความอยากรู้ของนักอ่านหนุ่มก็พุ่งขึ้นมาทันที — แล้วมันวางขายเมื่อไหร่กันแน่? หนังสือ 'สนธยา' (ฉบับภาษาอังกฤษ 'Twilight') ถูกตีพิมพ์วางขายครั้งแรกในสหรัฐอเมริกาวันที่ 5 ตุลาคม ค.ศ. 2005 โดยสำนักพิมพ์ Little, Brown and Company นี่เป็นวันที่หลายคนที่ชื่นชอบเรื่องราวความรักเหนือธรรมชาติและการชนกันของโลกมนุษย์กับแดนมืดเริ่มต้นเข้าสู่จักรวาลของเอ็ดเวิร์ดและเบลล่า ในฐานะคนที่โตมากับนิยายวัยรุ่น เจอวันที่วางจำหน่ายจริงแล้วมันให้ความรู้สึกเหมือนได้เห็นจุดเริ่มต้นของกระแสใหญ่เล่มหนึ่งในยุคของเรา งานตีพิมพ์ปี 2005 นั้นมาพร้อมกับปฏิกิริยาหลากหลาย — บางคนอาจมองว่าเป็นนิยายรักธรรมดา แต่ในขณะเดียวกันมันก็เป็นจุดชนวนให้เกิดแฟนฟิค แฟนอาร์ต และชุมชนออนไลน์ขนาดใหญ่ที่มักจะจับคู่ตัวละคร วิเคราะห์ฉาก แล้วก็ผลักดันให้หนังสือเล่มต่อ ๆ ไปกลายเป็นหัวข้อที่คนรอคอย เมื่อย้อนกลับไปดูบริบทของสื่อในตอนนั้น จะเห็นการเปลี่ยนแปลงทั้งในแง่ของการตลาดหนังสือและวิธีที่คนอ่านเชื่อมต่อกัน การวางขายครั้งแรกของ 'สนธยา' ไม่ได้เป็นแค่เหตุการณ์ด้านวรรณกรรมอย่างเดียว แต่ยังสะท้อนถึงการเปลี่ยนผ่านของวงการนิยายวัยรุ่นในสมัยนั้นด้วย การรู้วันที่ 5 ตุลาคม ค.ศ. 2005 ทำให้ฉันมองเห็นภาพรวมว่าทำไมมันถึงเติบโตเป็นปรากฏการณ์ ที่สำคัญคือการอ่านมันตอนที่มันเพิ่งออกมาทำให้ความตื่นเต้นยังสดใหม่และมีเอกลักษณ์ — ความรู้สึกแบบนั้นหาได้ยากสำหรับหนังสือที่มาเป็นกระแสหลังจากเวลาผ่านไปมากแล้ว

นี่เป็นหนังสือที่ฉันหยิบอ่านบ่อยจนมุมกระดาษเริ่มเปียกจากการยิ้มอยู่คนเดียวบนรถเมล์ 'สุคนธา' ถูกตีพิมพ์ในรูปแบบต่าง ๆ ตามรอบของความนิยมและการเรียบเรียงใหม่ ๆ ของผู้แต่ง ดังที่ฉันเห็นมา มีฉบับปกอ่อนที่เป็นเวอร์ชันมาตรฐาน ซึ่งมักเป็นฉบับพิมพ์ครั้งแรกหรือพิมพ์ซ้ำเพื่อวางจำหน่ายทั่วไป ฉบับปกแข็งมักจะออกในกรณีพิเศษ — เช่น ฉลองครบรอบหรือรวมงานสำคัญของผู้แต่งไว้ด้วยกัน — ทำให้หน้ากระดาษและการเข้าเล่มเรียบร้อยกว่า เหมาะกับคนที่อยากเก็บรักษาเป็นสมบัติ นอกจากนี้ยังมีฉบับพ็อกเก็ตบุ๊กที่เน้นความประหยัดและการพกพา ที่ฉันเคยเห็นวางขายในงานหนังสือกับร้านหนังสือขนาดเล็ก และยุคหลัง ๆ มักมีทั้งรูปแบบอิเล็กทรอนิกส์หรือ e-book ที่สะดวกเวลาต้องการอ่านทันที ฉบับเสียงหรือ audiobook ก็เริ่มมีผู้ผลิตขึ้นมาบ้างสำหรับคนที่ชอบฟัง ข้อสังเกตง่าย ๆ คือดูรายละเอียดสำนักพิมพ์บนหน้าปกหรือหน้ารายละเอียดต้นเล่มเพื่อยืนยันว่าฉบับที่อยู่ในมือนั้นเป็นฉบับไหน เพราะแต่ละสำนักพิมพ์อาจมีการเรียบเรียงหรือเพิ่มคำนำไม่เหมือนกัน ส่วนสำนักพิมพ์ที่จัดพิมพ์จริง ๆ มักเป็นทั้งสำนักพิมพ์หลักและสำนักพิมพ์ย่อยที่ขอสิทธิ์ตีพิมพ์ในรอบใหม่ ๆ ถ้ามีความอยากได้ฉบับใดเป็นพิเศษ การตรวจดู ISBN และปีพิมพ์ช่วยให้เข้าใจได้ชัดเจนขึ้น ฉันเองมักเลือกฉบับที่มีบทนำใหม่จากผู้เขียนหรือบทสัมภาษณ์พิเศษ เพราะมันเพิ่มมุมมองและความอบอุ่นให้กับเรื่องราวที่คุ้นเคยได้อย่างไม่น่าเชื่อ

ข้อมูลเรื่องนี้ค่อนข้างกระจัดกระจาย แต่ผมขอสรุปตามสิ่งที่ผมเชื่อว่าน่าจะเป็นแนวทางการตรวจสอบให้เข้าใจง่าย ๆ ผมไม่พบบันทึกสาธารณะที่ยืนยันวันพิมพ์แรกและสำนักพิมพ์ของ 'ก้านกล้วย ภาค 1' อย่างชัดเจนในความทรงจำรวมถึงแค็ตตาล็อกออนไลน์ทั่วไป รายละเอียดแบบนี้มักจะปรากฏบนหน้าปกหรือหน้าบันทึกของหนังสือ (colophon) ดังนั้นถ้ามีเล่มต้นฉบับหรือภาพปกฉบับเก่า การดูข้อมูลบนปกหรือหน้าบันทึกจะเป็นวิธีที่ตรงที่สุด ในฐานะแฟนหนังสือ ผมมักจะสังเกตว่าเล่มที่เก่าและถูกพูดถึงในชุมชนมักมีการบันทึกโดยร้านหนังสือเก่า หรือรายการขายมือสองที่ระบุปีพิมพ์และสำนักพิมพ์ไว้ชัดเจน ถ้าต้องการข้อมูลแน่นอน แนะนำดูปกต้นฉบับหรือสอบถามจากร้านหนังสือเก่าหรือห้องสมุดที่เก็บหนังสือเล่มนั้นไว้ ผลลัพธ์จะชัดเจนกว่าแหล่งข้อมูลที่กระจัดกระจายทั่วไป

มีหลายทางที่ฉันชอบไปหาหนังสือฉบับพิมพ์แรกของ 'รักครั้งสุดท้าย' ที่ทำให้รู้สึกเหมือนตามล่าสมบัติเล็ก ๆ ในโลกหนังสือ การเริ่มจากช่องทางตรงของสำนักพิมพ์เป็นตัวเลือกแรกที่ไม่ควรพลาด เพราะบางครั้งสำนักพิมพ์ยังเก็บสำเนาพิมพ์แรกหรือมีข้อมูลว่ามีการพิมพ์ครั้งพิเศษไว้ หากโชคดีจะได้เล่มที่สภาพดีและครบองค์ประกอบแบบต้นฉบับ ต่อมาฉันมักแวะงานมหกรรมหนังสือหรือบูทงานเซ็นหนังสือ ซึ่งโอกาสเจอฉบับพิมพ์แรกสูงกว่าที่คิด ทั้งจากร้านที่เอามาขายและนักอ่านที่นำมาขายต่อ งานแบบนี้ยังได้เห็นปกเก่าหรือบันทึกประกอบจากผู้เขียน ทำให้การได้มาของเล่มนั้นมีคุณค่าทางใจมากขึ้นเสมอ