ผลงานแปลของเจ้าสุภานุวงศ์ มีฉบับภาษาไทยไหนบ้าง

ชื่อ 'เจ้าสุภานุวงศ์' ถูกนึกถึงในบทบาทของขุนนางผู้หลงใหลในศิลปะและวรรณกรรมของสยามสมัยรัตนโกสินทร์ ตอนที่เริ่มอ่านเกี่ยวกับเขาครั้งแรก ฉันรู้สึกเหมือนได้เปิดตู้เก็บสมบัติเก่า ๆ ที่เต็มไปด้วยบันทึกและบทกลอนที่สะท้อนทั้งรสนิยมของวังและความคิดสมัยใหม่ งานเด่นที่มักถูกหยิบยกคือคอลเล็กชันบทกวีและบันทึกชีวิตในวังซึ่งมีชื่อว่า 'บันทึกวังสุพรรณ' และงานเรียงความสั้น ๆ อย่าง 'จดหมายจากเรือนหลวง' ทั้งสองชิ้นทำให้เห็นภาพชีวิตประจำวันของชนชั้นนำ ทั้งการเมืองเบื้องหลัง การรวมตัวทางสังคม และความรู้สึกต่อนวัตกรรมจากต่างประเทศ ในฐานะผู้อ่านที่ชอบชิมรสประวัติศาสตร์ ฉันชอบวิธีที่ภาษาในผลงานของเขาเล่นกับสำเนียงราชสำนัก—คม มีมารยาท แต่ก็มีความคิดก้าวหน้า ทำให้ผลงานของเขาอ่านเพลินทั้งเชิงสุนทรียะและเชิงข้อมูลประวัติศาสตร์

เราอยากเริ่มจากงานที่เปิดประตูให้คนทั่วไปเข้าถึงโลกของเขาได้ง่ายที่สุด นั่นคือ 'สายลมแห่งความทรงจำ' เพราะงานชิ้นนี้บาลานซ์ระหว่างความโรแมนติกกับปมปริศนาไว้อย่างลงตัว อ่านแล้วไม่ต้องตีความหนัก แต่ก็มีชั้นความหมายให้เก็บไปคิดต่อ เราเป็นคนชอบบทสนทนาที่กระชับและบรรยากาศที่ไม่เยิ่นเย้อ บรรยากาศใน 'สายลมแห่งความทรงจำ' ทำให้ผ่อนคลายและอยากอ่านต่อเรื่อย ๆ ตัวละครหลักมีพัฒนาการชัดเจน—ไม่ใช่การเปลี่ยนแปลงแบบผิดธรรมชาติ แต่ค่อย ๆ เติบโตผ่านเหตุการณ์เล็ก ๆ ที่จับต้องได้ แถมโครงเรื่องมีจุดหักมุมที่ฉลาดพอจะทำให้คนเพิ่งเริ่มติดตามงานของเขารู้สึกว่าได้รับประสบการณ์ครบเครื่อง จะบอกอีกอย่างว่าเล่มนี้ยังเหมาะกับการแนะนำเพื่อนที่ไม่ค่อยอ่านนิยายไทยหนัก ๆ เพราะภาษามันไหลลื่น อ่านสนุกและให้ความอบอุ่นในแบบที่เล่มอื่นของเขาบางครั้งเน้นความซับซ้อนมากกว่า จบแล้วเหลือความอิ่มเอมใจในแบบที่ฟังเพลงโปรดชิล ๆ ยามเย็นได้เลย

บรรยากาศในร้านหนังสือเล็ก ๆ ที่ผมทำงานพาร์ตไทม์ทำให้ผมคุ้นกับการเห็นชื่อ "นิธิ เอียวศรีวงศ์" ปรากฏในคำนำหรือคำอธิบายของหนังสือแปลที่เป็นงานวิชาการ บางเล่มจะระบุชัดว่าเป็นการแปลโดยคณะผู้แปลที่เขาเป็นหนึ่งในนั้น แต่ถ้าวัดเป็นปริมาณเล่มเดี่ยวที่มีชื่อเขาเป็นผู้แปลเพียงคนเดียว จำนวนจะไม่มากนัก ถาอยากได้รายการชื่อเล่มแบบชัดเจน ผมแนะนำให้มองที่หน้าเครดิตหรือคำนำของหนังสือวิชาการเกี่ยวกับประวัติศาสตร์การเมืองและสังคมในช่วงสอง–สามทศวรรษที่ผ่านมา เพราะนั่นคือที่ที่ผลงานแปลของเขามักโผล่ และถ้าจะเก็บเป็นลิสต์ตรง ๆ ผมยินดีจะช่วยแยกประเภทให้เป็นงานแปลเต็มกับงานแปลเชิงบทความให้ดูต่างหาก

แค่เอ่ยชื่อ 'อู๋จิ่นเหยียน' ในวงการซีรีส์จีน คนส่วนใหญ่จะนึกถึงภาพลักษณ์บนจอมากกว่าหน้าหนังสือ ฉันตามผลงานของเธอมาระยะหนึ่งและค่อนข้างแน่ใจว่างานที่มีเวอร์ชันภาษาไทยแบบเป็นที่รู้จักที่สุดคือซีรีส์โทรทัศน์ที่ทำให้เธอโด่งดัง จึงมีซับไทยหรือพากย์ไทยในแพลตฟอร์มต่าง ๆ ทำให้ผู้ชมไทยเข้าถึงตัวละครของเธอได้โดยไม่ยากนัก ในมุมของคนดูที่ชอบสะสม ฉันพบว่าการแปลภาษาไทยที่เป็นรูปเล่มหรือเป็นหนังสือโดยตรงจากเธอแทบไม่มีเลย เพราะอาชีพหลักของเธอคือการแสดงมากกว่าการเขียนหนังสือ ดังนั้นสิ่งที่แฟน ๆ ในไทยมักเจอจะเป็นซับไทยของซีรีส์ บทสัมภาษณ์ที่แปลโดยสื่อบันเทิง หรือคอนเทนต์ย่อย ๆ ในแมกกาซีนและเว็บบล็อกมากกว่าหนังสืออย่างเป็นทางการ สรุปคือถามหาฉบับแปลเป็นเล่มสำหรับงานเขียนของเธอ ช่องทางอย่างซีรีส์ที่มีซับไทยคือทางเลือกหลักที่คนไทยจะได้สัมผัสผลงานของ 'อู๋จิ่นเหยียน' มากที่สุด — นี่คือความรู้สึกของคนเฝ้าดูและสะสมที่ผมอยากแชร์ให้ฟัง

กล่องสีดำที่สกรีนลายเล็กๆ ทำให้มือฉันอยากเปิดมันออกมาดูทันที การ์ดภาพและอาร์ตบุ๊กแบบลิมิเต็ดคือสิ่งที่ฉันให้ความสำคัญมากที่สุดเมื่อพูดถึงของที่ระลึกจากเจ้าสุภานุวงศ์ เพราะมันรวมทั้งงานภาพ งานจัดหน้า และความตั้งใจของศิลปินไว้ในหน้าเดียว ฉันมักเลือกซื้อฉบับที่มีเซ็นหรือหมายเลขซีเรียล เพราะความพิเศษนั้นทำให้การเก็บรักษามีเรื่องราวเพิ่มขึ้นด้วย การใส่ซองกันชื้นและเก็บในกล่องที่ไม่โดนแสงช่วยยืดอายุสีและกระดาษได้ดี อีกอย่างที่ฉันชอบคือโปสเตอร์ขนาดใหญ่ เวลาหยิบมาจัดกรอบแล้วแขวนไว้ มันกลายเป็นจุดดึงสายตาในห้องที่เล่าเรื่องราวของศิลปินได้ทันที ฉันมักเลือกกรอบที่เรียบ ๆ เพื่อให้ภาพเป็นตัวเล่าเรื่อง ไม่ใช่กรอบเอง การมีอาร์ตบุ๊กคู่กับโปสเตอร์สักชิ้นคือการสร้างมุมที่ทำให้บ้านดูอบอุ่นขึ้นโดยไม่ต้องเปลี่ยนของบ่อย ๆ

ชอบสไตล์การเล่าเรื่องของโหวเหวินหยวนมากและติดตามผลงานเขามานาน ซึ่งตอบได้ว่าแวดวงแปลไทยยังไม่แพร่หลายแบบนักเขียนจีนบางคน จากมุมมองแฟนสายเก่า ผมคิดว่าผลงานของโหวเหวินหยวนยังค่อนข้างมีเสน่ห์เฉพาะตัว ทำให้สำนักพิมพ์ไทยต้องพิจารณาตลาดอย่างถี่ถ้วนก่อนจะลงทุนแปลอย่างเป็นทางการ จึงพบว่าเล่มที่ได้รับการแปลเป็นภาษาไทยอย่างเป็นทางการมีไม่มากนัก และส่วนใหญ่จะเป็นผลงานที่มีฐานแฟนในระดับกว้างหรือมีโอกาสขายได้ในเชิงพาณิชย์ ในทางปฏิบัติ ผมเห็นแฟนคอมมูนิตี้ทำงานแปลแบบสมัครใจลงในบล็อกหรือกลุ่มปิดบ้าง ซึ่งช่วยให้คนไทยเข้าถึงงานนั้นได้เร็วขึ้น แต่ก็ต้องระวังเรื่องลิขสิทธิ์และคุณภาพของการแปล หากใครอยากตามอย่างจริงจัง แนะนำติดตามประกาศจากร้านหนังสือใหญ่หรือเว็บไซต์ของสำนักพิมพ์ไทย เพราะถ้ามีการเซ็นสัญญาแปลอย่างเป็นทางการ ข่าวมักจะออกผ่านช่องทางเหล่านั้นก่อนเสมอ

ค่อนข้างน่าเสียดายที่ภาพรวมของงานแปลภาษาอังกฤษเกี่ยวกับผลงานของสมบัติ จันทรวงศ์ยังไม่แพร่หลายเท่าที่ควรและยังไม่มีการเห็นหนังสือแปลเป็นเล่มใหญ่ ๆ ที่เป็นที่รู้จักในวงกว้าง ผมเป็นคนที่ติดตามงานเขียนไทยมานาน แล้วก็มักจะตามหาเวอร์ชันภาษาอังกฤษของนักเขียนที่ชอบด้วยใจ แต่กับสมบัติ พบว่ามีเพียงชิ้นงานแปลสั้น ๆ หรือบทความวิชาการที่หยิบยกไปอภิปรายในบริบทการศึกษามากกว่าเจ้าของงานแปลเชิงพาณิชย์หรือหนังสือรวมเรื่องแปลแบบจัดพิมพ์เป็นเล่ม ส่วนการปรากฏตัวในนิตยสารภาษาอังกฤษหรือคอลเล็กชันเรื่องสั้นข้ามชาติไม่ค่อยเห็นเท่าไร นั่นทำให้คนต่างชาติที่จะเข้าถึงงานเขียนของเขาได้โดยตรงค่อนข้างจำกัด มุมมองส่วนตัวผมคิดว่าสาเหตุมาจากหลายปัจจัย ทั้งปริมาณงานแปลจากภาษาไทยที่มีข้อจำกัดด้านตลาดกับต้นทุนการแปล และการคัดสรรของสำนักพิมพ์ภาษาอังกฤษที่มักให้ความสำคัญกับชื่อที่มีฐานผู้อ่านระดับนานาชาติอยู่แล้ว แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าจะไม่มีเลย — นักแปลอิสระ นักวิชาการ และงานสัมมนาวรรณกรรมบางงานมักจะนำบทความหรือเรื่องสั้นบางตอนมาแปลเพื่ออภิปรายหรือเผยแพร่ในวงจำกัด ผมเองเคยเจอการอ้างอิงงานของเขาในบทความวิชาการและในคอลเล็กชันของมหาวิทยาลัย ซึ่งช่วยให้เห็นแนวคิดและสำนวนของเขาได้บ้างแม้จะไม่ครบถ้วน สรุปคือ หากอยากอ่านงานของสมบัติในภาษาอังกฤษ โอกาสที่เจอฉบับแปลเต็มรูปแบบในท้องตลาดยังน้อย แต่มีความหวังอยู่ในรูปแบบบทความวิชาการ การรวบรวมทางมหาวิทยาลัย หรืองานแปลสั้น ๆ ที่เผยแพร่ในสื่อเฉพาะทาง ซึ่งสำหรับคนอ่านต่างชาติจะต้องพึ่งพาแหล่งเหล่านี้เป็นหลักกว่าการหาหนังสือแปลทั่วไป แต่อย่างน้อยก็ได้เห็นความงามของถ้อยคำบางช่วงและมุมมองที่น่าสนใจของเขาในบริบทภาษาอื่นบ้าง ซึ่งทำให้ผมติดตามด้วยความคาดหวังว่าจะมีการแปลแบบยิ่งใหญ่ขึ้นในอนาคต

บทสัมภาษณ์เจ้าสุภานุวงศ์อ่านแล้วเหมือนเจอแผนที่เล็ก ๆ ของโลกภายในหัวเขา ซึ่งผมรู้สึกว่าแต่ละจุดบนแผนที่นั้นคือเรื่องเล่าที่เกิดจากการเดินทางจริง ๆ ของชีวิต เล่าจากความทรงจำในวัยเด็กที่เต็มไปด้วยเสียงตลาด กลิ่นอาหาร และนิทานท้องถิ่น ผมเห็นภาพว่าแนวคิดการเขียนของเขาเติบโตจากการสังเกตรายละเอียดเล็ก ๆ รอบตัว มากกว่าจะมาจากทฤษฎีทางวรรณกรรม เขาพูดถึงการจดบันทึกภาพและประโยคสั้น ๆ เวลาเจอสิ่งที่ทำให้คอแห้งใจ แล้วค่อยมาประกอบเป็นฉากใหญ่ ซึ่งทำให้สไตล์เขามีทั้งความอบอุ่นและความคมชัดในเวลาเดียวกัน นอกจากนี้ยังมีการอ้างอิงถึงงานวรรณกรรมเก่า เช่น 'พระอภัยมณี' ที่เขาใช้เป็นพื้นหลังเชื่อมความเป็นพื้นบ้านกับเทคนิคการเล่าเรื่องสมัยใหม่ ผมคิดว่านั่นคือหัวใจของแนวคิดเขา: รักษาราก แต่ไม่กลัวจะตัดแต่งรูปทรงให้เข้ากับยุคสมัย ผลลัพธ์เลยเป็นงานที่ทั้งใกล้และแปลกใหม่ในเวลาเดียวกัน

พูดถึงสุนทรภู่แล้วต้องเริ่มจากความยิ่งใหญ่ในฐานะกวีแห่งสยาม: ผลงานของท่านมีหลากหลายทั้งบทละคร กลอน นิราศ และมหากาพย์ที่ผสมทั้งอารมณ์ขัน ความเศร้า และมุมมองชีวิตอย่างลึกซึ้งที่สุด ผลงานที่คนไทยคุ้นเคยมากที่สุดคือมหากาพย์กลอนเรื่อง 'พระอภัยมณี' ซึ่งเป็นงานยาวเล่าเรื่องการผจญภัยของเจ้าชายพระอภัยมณี ทั้งฉากทะเล ปีศาจ หญิงสาว พราน และเพลงไพเราะที่แทรกอยู่ระหว่างบท พออ่านหรือฟังแล้วจะเห็นแนวเล่าเรื่องที่ทั้งเป็นเทพนิยายและสะท้อนสังคมในสมัยนั้น นอกจากมหากาพย์แล้ว สุนทรภู่ยังมีผลงานประเภท 'นิราศ' หรือกวีนิพนธ์บันทึกการเดินทางที่มีความละเมียดละไมของภาษาและภาพพจน์ เช่นบท 'นิราศภูเขาทอง' ที่คนไทยมักยกให้เป็นตัวอย่างของนิราศชั้นเยี่ยม รวมถึงกาพย์กลอนสั้น ๆ และโคลงที่มักแตะเรื่องรัก โลภ โกรธ หลง และข้อคิดชีวิตอีกจำนวนหนึ่ง สรุปประเภทผลงานอย่างคร่าว ๆ จะเห็นเป็นกลุ่มได้ว่า: มหากาพย์อย่าง 'พระอภัยมณี' ซึ่งเป็นงานยาวและเป็นเอกลักษณ์ที่สุด กลุ่มนิราศหรือบทเดินทางที่แฝงทั้งความโหยหาความรักและการไตร่ตรองชีวิต และกลุ่มกาพย์โคลงที่มักแตะธรรมชาติ ขนบประเพณี หรือแม้แต่บทเสภาที่มีจังหวะลื่นไหล เทคนิคการใช้ภาษาและการเล่นคำของสุนทรภู่ทำให้ผลงานอ่านเพลินในภาษาไทย แต่ก็มีความท้าทายในแง่การแปลเพราะจังหวะวรรณคดีและความหมายเชิงสัญลักษณ์ มีการแปลผลงานของสุนทรภู่เป็นภาษาอังกฤษอยู่พอสมควร โดยเฉพาะงานที่ได้รับความสนใจในระดับนานาชาติ เช่น 'พระอภัยมณี' ซึ่งมีทั้งฉบับแปลทั้งแบบย่อและแบบที่พยายามรักษาจังหวะดั้งเดิมไว้ และมักปรากฏในรูปแบบของการแปลเป็นร้อยแก้วหรือการเรียบเรียงใหม่ให้คนอ่านต่างชาติจับเนื้อเรื่องได้ง่ายขึ้น นอกจากนี้ นิราศบางบทและบทคัดสรรที่ได้รับการคัดเลือกมักจะรวมอยู่ในหนังสือรวบรวมวรรณกรรมไทยเป็นภาษาอังกฤษ หรือในงานวิชาการที่แปลและวิเคราะห์ผลงานของท่าน ดังนั้นถ้าอยากสัมผัสสุนทรภู่เป็นภาษาอังกฤษ สามารถหาฉบับแปลในห้องสมุดมหาวิทยาลัย ร้านหนังสือที่มีหมวดภาษาต่างประเทศ หรือในรูปแบบอีบุ๊กและบทคัดย่อที่ตีพิมพ์ในอังกฤษหรืออเมริกาได้บ้าง การแปลสุนทรภู่ไม่ใช่เรื่องง่าย เพราะต้องถ่ายทอดทั้งดนตรีของคำ จังหวะกาพย์ และบริบทวัฒนธรรมบางอย่างที่ฝังลึก การแปลบางฉบับจึงเลือกแปลให้เป็นเรื่องเล่าเพื่อให้ผู้อ่านต่างภาษาติดตามเหตุการณ์ได้ ส่วนฉบับวิชาการจะพยายามใกล้เคียงรูปแบบดั้งเดิมมากกว่า ถ้าต้องแนะนำจุดเริ่มต้นสำหรับคนที่อยากรู้จัก ก็คงแนะนำให้เริ่มจากการอ่านหรือฟัง 'พระอภัยมณี' ในฉบับแปลที่มีคำนำหรือคำอธิบายประกอบ จะช่วยให้เห็นภาพรวมและเสน่ห์ของภาษาสุนทรภู่ได้ชัดเจนขึ้น สุดท้ายแล้วความรู้สึกที่ได้จากการอ่านงานของท่านคือความอิ่มเอมใจในศิลปะการเล่าเรื่องและภาษาไทยที่สวยงาม ซึ่งไม่ว่าจะอ่านฉบับแปลหรือฉบับภาษาไทยก็ให้ความประทับใจแตกต่างกันไปตามประสบการณ์ของผู้อ่านคนหนึ่ง

แฟนพันธุ์แท้วรรณกรรมไทยมักจะเจอคำถามนี้บ่อย ๆ และผมก็เป็นหนึ่งในนั้นที่ชอบขุดเรื่องแบบนี้เอง: โดยรวมแล้ว ผลงานของ 'เสกสรรค์ ประเสริฐกุล' ยังไม่เป็นที่รู้จักในฐานะงานแปลภาษาอังกฤษอย่างกว้างขวาง ผมมองว่ามีสองเหตุผลใหญ่สั้น ๆ ที่อธิบายปรากฏการณ์นี้ได้: ประการแรก แนวทางและบริบทของงานเขาเป็นงานที่ฝังตัวลึกในบริบทสังคมไทย ทำให้การแปลต้องการคนแปลที่เข้าใจบริบทท้องถิ่นอย่างลึกซึ้ง ประการที่สอง ตลาดหนังสือภาษาอังกฤษสำหรับงานแปลจากไทยยังค่อนข้างจำกัดเมื่อเทียบกับภาษาอื่น ๆ แม้จะมีกรณีความสำเร็จอย่าง 'Sightseeing' ของ 'Rattawut Lapcharoensap' ที่พิสูจน์ว่าเป็นไปได้ แต่ก็เป็นข้อยกเว้นมากกว่าจะเป็นกฎ อย่างไรก็ตาม ผมเองเห็นความหวังเล็ก ๆ จากแง่มุมของบทความวิชาการหรือรวมเล่มธีสิสที่แปลตอนสั้น ๆ ไปลงวารสารต่างประเทศเป็นครั้งคราว ซึ่งหมายความว่าอาจมีชิ้นส่วนของงานของเขาในรูปแบบแปลที่หาได้ยาก แต่ยังไม่มีฉบับสมบูรณ์ที่วางจำหน่ายในตลาดใหญ่ ถ้าชอบสไตล์การอ่านเชิงท้องถิ่นและอยากเห็นงานไทยในเวทีสากล สิ่งที่น่าสนใจคือติดตามรายชื่อบรรณาธิการหรือสำนักพิมพ์ที่นำงานไทยขึ้นสู่ภาษาอังกฤษ แล้วเก็บเป็นความหวังว่าผลงานของเขาจะได้โอกาสแบบเดียวกันในอนาคต