หนังเรื่องโรงงานช็อกโกแลต สร้างมาจากนิยายของใคร?

หลายคนคงสงสัยว่าโรงงานช็อกโกแลตในเรื่อง 'วิลลี่ วองก้า' สร้างขึ้นมาจากสถานที่จริงหรือเปล่า คำตอบสั้นๆ คือโรงงานนั้นเป็นผลงานสมมติที่แต่งขึ้นโดยโรวอลด์ ดาห์ล ในหนังสือ 'Charlie and the Chocolate Factory'—มันไม่ได้ชี้เฉพาะว่าอิงจากโรงงานเดียวในโลกความจริง แต่กลับเป็นการผสมผสานไอเดีย ความฝัน และภาพจำจากโรงงานช็อกโกแลตและโรงงานอุตสาหกรรมที่ดาห์ลหรือคนรุ่นเดียวกับเขาเคยได้ยินเห็นมา โรงงานของวองก้าออกแบบมาเพื่อทำหน้าที่เป็นฉากแห่งความมหัศจรรย์และบทเรียนเชิงสังคม มากกว่าจะเป็นแบบจำลองของโรงงานจริงๆ ภาพของเครื่องจักรสุดไฮเทค น้ำช็อกโกแลตไหลเป็นแม่น้ำ และห้องทดลองที่เต็มไปด้วยลูกอมวิเศษ มาจากจินตนาการที่ขยายจนสุดของผู้แต่ง แต่ก็ย่อมมีแรงบันดาลใจจากโลกความจริงอยู่บ้าง เช่น โรงงานช็อกโกแลตขนาดใหญ่อย่างของ 'Cadbury' ในอังกฤษหรือของ 'Hershey' ในสหรัฐอเมริกา ที่ในยุคหนึ่งเป็นสัญลักษณ์ของการผลิตอาหารแบบอุตสาหกรรม มีทั้งโรงงาน สถานที่ทำงานของคนจำนวนมาก และชุมชนรอบๆ ซึ่งภาพเหล่านี้ช่วยหล่อเลี้ยงจินตนาการของผู้เขียนและผู้อ่าน โรงงานจริงมักจะเรียบร้อย มีขั้นตอนการผลิตเป็นระบบ ขณะที่โรงงานของวองก้าเป็นการสอดแทรกแนวคิด ตลก และความประหลาดใจที่ข้ามขอบเขตความเป็นจริงไปไกล พอหนังถูกนำมาสร้างเป็นภาพยนตร์ การออกแบบฉากก็ยิ่งตอกย้ำความเป็นนิยายมากขึ้น รุ่นปี 1971 ของ 'Willy Wonka & the Chocolate Factory' และเวอร์ชันปี 2005 ต่างก็ใช้สตูดิโอและการออกแบบที่เน้นสร้างโลกแฟนตาซี ไม่ได้ถ่ายทำในโรงงานช็อกโกแลตขนาดจริงเพียงแห่งเดียว ฉากภายในที่เราเห็นคือการสร้างขึ้นมาเพื่อตอบโจทย์ภาพและอารมณ์ของเรื่อง นอกจากนี้อุตสาหกรรมของเล่นและขนมเองก็เคยเอาชื่อหรือคอนเซ็ปต์ของวองก้าไปใช้จริง เช่น สินค้าภายใต้แบรนด์ที่อิงชื่อวองก้า หรือสวนสนุกที่จัดกิจกรรมธีมช็อกโกแลต เพื่อมอบประสบการณ์คล้ายกับหนังให้ผู้คนได้สัมผัส ฉันคิดว่าความเก่งของงานชิ้นนี้คือการทำให้โรงงานกลายเป็นสัญลักษณ์มากกว่าจะเป็นสถานที่จริงๆ มันสะท้อนทั้งความโลภ ความไร้เดียงสา ความฝัน และบทเรียนทางศีลธรรมในรูปแบบภาพเคลื่อนไหวของขนมหวาน การไปเยี่ยมชมโรงงานช็อกโกแลตจริงสักแห่งในชีวิตจะให้รายละเอียดเชิงเทคนิคและกลิ่นของช็อกโกแลตที่แตกต่างกัน แต่ไม่มีอะไรจะมาแทนความรู้สึกตื่นเต้นเมื่อเปิดหนังสือแล้วเจอห้องช็อกโกแลตที่ไม่มีในแผนที่โลกได้ — นี่แหละเหตุผลที่ฉันยังคงหลงรักภาพจินตนาการของวองก้าอยู่เสมอ

ไม่เคยคิดเลยว่าจะมีคำถามสั้น ๆ ที่พาฉันย้อนกลับไปถึงหนังสือเล่มเดิมที่อ่านตอนเด็ก ๆ เรื่อง 'หนังช็อกโกแลต' ในหลายเวอร์ชันนั้นดัดแปลงมาจากนิยายของโรอัลด์ ดาห์ล ชื่อ 'Charlie and the Chocolate Factory' ซึ่งเป็นต้นฉบับที่เต็มไปด้วยจินตนาการแปลกประหลาดและบทเรียนแบบขันตลก หนังสือเล่มนี้นำเสนอภาพโรงงานช็อกโกแลตที่มีแม่น้ำช็อกโกแลต เหล่า Oompa-Loompa และเด็กที่ได้รับบทเรียนจากความเกเรของตัวเอง ในฐานะคนที่โตมากับหน้ากระดาษ ผมชอบรายละเอียดเล็ก ๆ ในหนังสือที่ให้จินตนาการวิ่งไกลกว่าฉากในภาพยนตร์หลายฉาก เมื่อมองย้อนกลับ น่าสนใจว่าผลงานของดาห์ลไม่เพียงเป็นเรื่องราวเด็กธรรมดา แต่ยังสอดแทรกความคมคายและอารมณ์มืดเล็ก ๆ ซึ่งหลายฉากถูกปรับเปลี่ยนเมื่อนำไปทำหนัง นั่นคือข้อเท็จจริงหลัก: แหล่งที่มาคือหนังสือของโรอัลด์ ดาห์ล และความต่างระหว่างหนังสือกับภาพยนตร์ก็เป็นส่วนหนึ่งของเสน่ห์ที่ทำให้แต่ละเวอร์ชันมีเอกลักษณ์ของตัวเอง

โรงงานช็อกโกแลตในหนังเวอร์ชันคลาสสิกอย่าง 'Willy Wonka & the Chocolate Factory' ถูกสร้างขึ้นบนสตูดิโอจริงในเยอรมนี ฉันเป็นคนชอบดูเบื้องหลังหนังเก่าๆ อยู่แล้ว เลยชอบความอลังการที่ทีมงานตั้งใจทำชุดจริงบนเพลตฟอร์มเสียง (soundstage) มากกว่าใช้โลเคชันจริง ๆ รายละเอียดคือส่วนใหญ่ฉากภายในทั้งหมด—ห้องช็อกโกแลต แม่น้ำช็อกโกแลต และฉากต่างๆ ของโรงงาน—ถูกถ่ายทำในสตูดิโอของบาวาเรีย (Bavaria Film Studios) ที่เมืองมิวนิก ทีมสร้างเซ็ตสร้างโครงสร้างขนาดใหญ่เพื่อให้กล้องและนักแสดงเคลื่อนไหวได้จริง ซึ่งให้ความรู้สึกเป็นโลกแฟนตาซีที่จับต้องได้ ต่างจากฉากภายนอกที่อาจใช้มุมกล้องหรือภาพวาดฉากเสริม พอคิดย้อนกลับ ฉันชอบความอุตสาหะของการสร้างฉากจริงในยุคนั้น เพราะมันทำให้รายละเอียดการออกแบบ คอสตูม และมุมกล้องเชื่อมโยงกันได้แน่นขึ้น นั่งดูแล้วรู้สึกเหมือนได้เดินเข้าไปในโรงงานจริง ๆ จบด้วยความประทับใจว่าทีมงานสมัยก่อนทำงานหนักเพื่อให้โลกในหนังมีชีวิต

ภาพโรงงานช็อกโกแลตใน 'Willy Wonka & the Chocolate Factory' นั้นมีความพิลึกพิลั่นและงดงามจนแทบอยากกระโดดเข้าไปสำรวจทุกซอกมุม ผมมักคิดว่าบางฉากที่ดูเป็นเวทมนตร์ในหนัง เช่น แม่น้ำช็อกโกแลตร้อน ๆ ที่ไหลเป็นสายนั้น จริง ๆ แล้วอาจจะทำได้ในเชิงวิศวกรรม แต่ไม่ใช่ในแบบที่หนังนำเสนอ ความหนืดและอุณหภูมิของช็อกโกแลตเมื่ออยู่ในปริมาณมากต้องใช้การควบคุมอุณหภูมิอย่างเข้มงวดเพื่อป้องกันการตกตะกอนหรือการเสียรสชาติ ระบบกรองและการหมุนเวียนแบบปิด (closed-loop) รวมกับการพาสเจอร์ไรซ์อาจช่วยทำให้ของเหลวชนิดนี้หมุนเวียนได้ แต่ข้อจำกัดเรื่องสุขอนามัยและกฎหมายของอาหารจะทำให้การเปิดถังขนาดใหญ่ที่มีช็อกโกแลตไหลเป็นสายนอกอาคารแทบเป็นไปไม่ได้ การออกแบบสิ่งที่คล้ายกับ 'ผนังเลียได้' หรือขนมที่ไม่มีวันหมดแบบ 'Everlasting Gobstopper' ก็มีมุมที่เข้าใกล้จริงได้ เช่น เทคโนโลยีการพิมพ์อาหาร 3D การเคลือบด้วยฟิล์มกินได้และการเคลื่อนย้ายกลิ่นด้วยไมโครแคปซูล แต่สิ่งที่หนังทำคือเอาแนวคิดสุดแฟนตาซีมาขยายจนละเลยเรื่องความปลอดภัยและชีววิทยาของการบริโภค เรื่องมวลงาน ความสามารถในการฆ่าเชื้อ และต้นทุนเป็นสิ่งที่โรงงานจริงต้องคำนึงถึงเสมอ สรุปแบบไม่เป็นทางการคือเทคโนโลยีบางอย่างในหนังมีพื้นฐานทางวิทยาศาสตร์จริง แต่การเอาไปทำในชีวิตจริงจะเจอปัญหาด้านความสะอาด ความคุ้มทุน และข้อบังคับด้านอาหารที่ขวางอยู่เยอะ พูดกันตรง ๆ มันยังคงสนุกที่จะฝันถึงโรงงานแบบนั้น แต่การสร้างเวอร์ชันที่ปลอดภัยในโลกจริงต้องย่อส่วนและปรับจินตนาการให้เข้ากับกฎเกณฑ์และวิทยาศาสตร์มากขึ้น

ฉากโรงงานช็อกโกแลตของเวอร์ชันปี 2005 ที่ฉันชอบมากถูกสร้างขึ้นเป็นส่วนใหญ่ภายในสตูดิโอขนาดใหญ่ โดยทีมงานสร้างเซตจริงขึ้นมาแทบทั้งหมดที่ 'Pinewood Studios' ใกล้กรุงลอนดอน ฉากห้องช็อกโกแลตซึ่งเต็มไปด้วยสีสันและรายละเอียดแปลกประหลาดเป็นเซตจริงที่ทำให้การเคลื่อนไหวของนักแสดงเป็นไปอย่างเป็นธรรมชาติ เทคนิคผสมผสานกับงานคอมพิวเตอร์กราฟิกช่วยเติมความแฟนตาซีให้บางฉาก เช่น การไหลของของเหลวและมุมกว้างที่ดูเกินจริง การได้เห็นเบื้องหลังการสร้างเซตทำให้เข้าใจว่าทำไมหน้าจอถึงให้ความรู้สึกหนาแน่นและมีสไตล์แบบทิม เบอร์ตัน ทีมออกแบบใช้วัสดุและการจัดแสงละเอียดมากจนฉากทั้งห้องดูเหมือนโลกที่สร้างขึ้นทั้งใบ ไม่ได้พึ่ง CGI อย่างเดียว ดังนั้นพลังของการแสดงในฉากโรงงานจึงสะดุดตาและจับต้องได้ ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมฉากเหล่านั้นยังตราตรึงแม้เวลาจะผ่านไปแล้วก็ตาม

ใครที่ดูเวอร์ชันร่วมสมัยของทิม เบอร์ตันคงคุ้นกับรายชื่อนี้ดี — นี่คือรายชื่อผู้แสดงหลักจากภาพยนตร์ 'ชาร์ลีกับโรงงานช็อกโกแลต' (2005) ที่ฉันมักพูดถึงเมื่อเล่าให้เพื่อนฟัง: Johnny Depp รับบทเป็น Willy Wonka — คาแรกเตอร์แปลกประหลาดและมีเสน่ห์เฉพาะตัว, Freddie Highmore เป็น Charlie Bucket — เด็กใจดีที่เป็นศูนย์กลางของเรื่อง, David Kelly เล่นเป็น Grandpa Joe ที่เป็นคู่หูการผจญภัยของชาร์ลี, Helena Bonham Carter เป็น Mrs. Bucket, และ Noah Taylor เป็น Mr. Bucket. นอกจากนี้ยังมี Deep Roy ที่รับบท Oompa-Loompas ทั้งหมดแบบเพียงคนเดียวซึ่งน่าทึ่งมาก, Missi Pyle เป็น Mrs. Beauregarde, Christopher Lee ปรากฏในบทเล็กๆ แต่จำได้, AnnaSophia Robb เป็น Violet Beauregarde, Philip Wiegratz เป็น Augustus Gloop, Jordan Fry เป็น Mike Teavee และ Julia Winter เป็น Veruca Salt. การจัดวางตัวละครกับงานออกแบบฉากในฉากเปิดตัวของวอนก้าทำให้หนังเวอร์ชันนี้คมชัดและแปลกใหม่สำหรับฉัน

บอกเลยว่าการเปรียบเทียบระหว่างเวอร์ชันภาพยนตร์คลาสสิกกับบทประพันธ์ดั้งเดิมมักทำให้ฉันยิ้มได้ทุกครั้ง ฉันเติบโตมากับหนังเวอร์ชันปี 1971 และนิยาย 'ชาร์ลีและโรงงานช็อกโกแลต' เป็นสิ่งที่อ่านซ้ำหลายรอบ ความแตกต่างแรกที่กระแทกตาคือโทนของเรื่อง — นิยายของโรอัลด์ ดาห์ลมีความดุดันแบบตลกร้ายและคมคาย บทลงโทษที่เกิดกับเด็กแต่ละคนในเล่มมักสั้น กระแทก และมีความเป็นนิทานเตือนใจอย่างเฉียบคม ขณะที่ภาพยนตร์ปี 1971 คือการยืดความคิดสร้างสรรค์นั้นไปสู่จังหวะเพลงและการแสดงที่นุ่มขึ้น เพลงประกอบอย่าง 'Pure Imagination' และฉากที่นำเสนอความมหัศจรรย์ของโรงงานกลายเป็นภาพจำที่ทำให้เนื้อหาหวานขึ้น แต่ก็แลกมาด้วยการเปลี่ยนแปลงบุคลิกของตัวละครหลักบางตัว ตัวละครของวิลลี่ วองก้าในนิยายถูกเขียนให้เป็นคนลึกลับ มีความเจ้าเล่ห์และบางทีก็ดูน่ากลัว แต่หนังปี 1971 เลือกทำให้เขามีเสน่ห์แบบผสมปนเป ทั้งอบอุ่นและหลอกลวงในเวลาเดียวกัน การเปลี่ยนแปลงบางอย่าง เช่นลักษณะของโอ้มพา-ลุมพา และการเติมบทเพลง ทำให้มุมมองเรื่องจริยธรรมอ่อนลงเมื่อเทียบกับต้นฉบับ อย่างไรก็ตาม ฉากภาพและการแสดงของเด็ก ๆ ที่ละโมบหรือหลงระเริงในหนังถูกขยายให้เป็นภาพจำชัดเจนกว่าหนังสือ นอกจากนี้บทสรุปที่เน้นการส่งมอบโรงงานและการเปิดเผยบททดสอบความซื่อสัตย์ (ฉากที่คนอื่นเสนอโอกาสให้เชือดเฉือนความประพฤติของชาร์ลี) ถูกปรับจังหวะให้เหมาะกับภาพยนตร์ แต่สาระหลักยังคงอยู่ กลับมามองในฐานะคนที่ทั้งอ่านและดูบ่อย ๆ สิ่งที่ทำให้แต่ละเวอร์ชันน่าสนใจคือการเลือกโทนของผู้เล่า: นิยายเลือกจะตบกลับด้วยมุมมองเสียดสี ส่วนหนังปี 1971 เลือกเจือความฝันและเพลงเข้ามา ฉันมักคิดว่าถ้าชอบบทกวีเสียดสีและความคมของดาห์ล ให้ยึดหนังสือ แต่ถ้าอยากลิ้มรสภาพรวมมหัศจรรย์แบบมีเพลงประกอบและเสน่ห์ของนักแสดง หนังจะพาไปถึงนั้นได้ในแบบของมันเอง

บอกตรงๆ การอ่าน 'Charlie and the Chocolate Factory' ให้ความรู้สึกชนิดที่ภาพยนตร์จับไม่ได้ทั้งหมด เพราะน้ำเสียงของโรอัลด์ ดาห์ลในหนังสือเป็นการพูดกับเด็ก ๆ แบบตรงไปตรงมา มีความดาร์กเป็นมุกเย็น ๆ และมีบทลงโทษเชิงนิทานที่ทั้งขำและแสบคันในเวลาเดียวกัน ฉากในหนังสือมักเป็นการบรรยายที่กระชับแต่ชวนให้จินตนาการได้กว้าง เช่น การอธิบายโรงงานว่ามีกลิ่นช็อกโกแลตลอยทั่วหรือการเล่าถึงนิสัยประหลาดของเด็กที่ชอบกินมากเกินไป ซึ่งทำให้ภาพในหัวได้เป็นของตัวเอง ขณะที่ภาพยนตร์โดยเฉพาะ 'Willy Wonka & the Chocolate Factory' (1971) ใช้เพลงอย่าง 'Pure Imagination' และการแสดงของนักแสดงเพื่อเติมเต็มช่องว่างนั้น กลายเป็นประสบการณ์ทางสายตา-หูที่โดดเด่นกว่า อีกจุดที่ต่างอย่างชัดคือการตีความตัวละคร วอนก้ามีความลึกลับและอารมณ์ไม่แน่นอนในหนังสือ แต่หนังมักเลือกตัดสินใจให้คาแรกเตอร์ชัดขึ้นเพื่อสื่อสารผ่านการแสดงและดนตรี สรุปแล้วหนังสือให้ความเป็นอิสระในการจินตนาการและสำรวจแง่มุมมืดของนิทาน ส่วนหนังเปลี่ยนข้อจำกัดนั้นเป็นโชว์ภาพ สี และเพลง ซึ่งให้ความบันเทิงคนละแบบ แต่ก็น่ารักในแบบของมันเอง

คนจำนวนมากยังคงหลงรักเสน่ห์แบบบ้านๆ ของ 'Willy Wonka & the Chocolate Factory' เวอร์ชันปี 1971 มากกว่าฉบับอื่น ๆ เพราะมันให้ความรู้สึกอุ่น ๆ แบบยุคก่อนที่ใครต่อใครจะเน้นเอฟเฟกต์เยอะ ๆ เราเองรู้สึกว่าภาพรวมของหนังเรื่องนี้คือการเล่าเรื่องที่เรียบง่ายแต่เต็มไปด้วยเพลงและมุกตลกที่ยังติดหู เช่น เพลง 'Pure Imagination' ที่ทำให้ฉากโรงงานช็อกโกแลตมีมิติทั้งความฝันและความเศร้าเล็ก ๆ ของตัวละครหลัก ความเป็นมิตรของโทนหนังกับการแสดงของคนเล่นหลักทำให้หลายคนที่เติบโตมากับหนังเรื่องนี้ยังคงหวนคิดถึงมันเสมอ แม้บางคนจะบอกว่ามันล้าสมัยหรือไม่ตรงตามนิยาย แต่ความทรงจำในวัยเด็กและบรรยากาศแบบครอบครัวทำให้ฉบับนี้ได้รับการยกย่องเป็นคลาสสิก การดูซ้ำในคืนฝนตกหรือวันหยุดสั้น ๆ มักเป็นเหตุผลที่ทำให้ผู้คนยังเลือกฉบับนี้ เพราะมันให้อารมณ์อบอุ่นและปลอบประโลม มากกว่าการเน้นความมืดหรือการวิเคราะห์เชิงลึกของตัวละคร