ใครเป็นผู้นำฝ่ายข้าศึกในเหตุการณ์เสียกรุงครั้งที่ 1

ในความทรงจำของคนที่ชอบเล่าเรื่องยุคเก่า ผมมองภาพการเสียกรุงครั้งที่สอง (พ.ศ.2310 / ค.ศ.1767) เป็นเหตุการณ์ที่ถูกขับเคลื่อนจากความทะเยอทะยานของราชอาณาจักรพม่าใต้เชื้อสายราชวงศ์คองบอง ซึ่งมีพระมหากษัตริย์เป็นผู้ออกคำสั่งหลัก ชื่อของผู้นำฝ่ายข้าศึกที่มักถูกอ้างถึงคือพระเจ้าหสินบูชิน (Hsinbyushin) ซึ่งเป็นกษัตริย์ผู้ส่งกองทัพบุกกรุงอยุธยาในรอบนั้น ผมชอบอ่านบันทึกจากทั้งฝ่ายไทยและพม่า จึงเห็นว่าการล้อมกรุงและการยกกำลังครั้งนี้ไม่ใช่งานของนายพลคนเดียว แต่เป็นการวางแผนและสั่งการจากศูนย์กลางของกรุงอังวะ ที่พระเจ้าหสินบูชินเป็นผู้ผลักดันเชิงนโยบาย ขณะเดียวกันก็มีแม่ทัพภาคสนามสำคัญอย่าง 'เนเมียวทิฮาพาเต' และ 'มหานาวรธา' ที่นำกองกำลังลงปฏิบัติการจริง ๆ การรวมอำนาจทั้งทางการเมืองและการทหารของฝั่งพม่า ทำให้แผนการล้อมและตัดเสบียงสำเร็จ และท้ายที่สุดกรุงอยุธยาถูกเผา ทำให้ราชวงศ์อยุธยาล่มสลายตามมาด้วยความสูญเสียอย่างมาก สิ่งที่ยังคงจับใจผมคือมิติของการตัดสินใจจากผู้นำ คือเมื่อกษัตริย์มีเป้าหมายขยายอำนาจและสั่งการอย่างเด็ดขาด ผลลัพธ์ก็จะหนักหน่วงต่อประชาชนและศิลปวัฒนธรรมของอีกฝั่ง การเสียกรุงครั้งนี้จึงไม่ใช่แค่การรบ แต่เป็นการเปลี่ยนแปลงทางประวัติศาสตร์ที่สะเทือนทั้งภูมิภาค

ตลอดเวลาที่ติดตามเรื่องราวการล่มสลายของกรุงศรีอยุธยา ผมมักจะสนใจตัวบทบาทผู้นำมากกว่าสงครามโดยรวม ในมุมมองผม เหตุการณ์เสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่ 1 ในปี พ.ศ.2310 (ค.ศ.1767) ถูกขับเคลื่อนจากการตัดสินใจของราชวงศ์มอญ-พม่า โดยพระมหากษัตริย์ของพม่าในขณะนั้นคือพระเจ้า 'ฮินซ์บิยูซิน' (Hsinbyushin) เป็นผู้สั่งการภาพรวม แต่กองทัพที่ลงปฏิบัติการจริงนำโดยแม่ทัพภาคสนามสองนายที่ถูกบันทึกไว้บ่อยครั้ง ได้แก่ เนเมียวทิฮาพัดเต (Nemyo Thihapate) และมหาเนวราช (Maha Nawrahta) ฉันมองว่าเรื่องนี้ไม่ใช่แค่การเอาชนะทางการทหารเท่านั้น แต่ยังเป็นการวางแผนเชิงยุทธวิธี ผสมกับปัจจัยทางการเมืองและเศรษฐกิจที่ทำให้กรุงอยุธยาถูกตัดขาดจนต้องพังพาบ การสังเกตชื่อแม่ทัพทั้งสองและบทบาทของพระราชาต่อการบีบให้กรุงต้องยอมจำนน ทำให้เห็นภาพการรุกที่เป็นระบบและไม่ใช่แค่การโจมตีฉาบฉวย ผลสุดท้ายคือความสูญเสียทางวัฒนธรรมและสถาปัตยกรรมที่ยังทิ้งร่องรอยให้เราหยุดคิดจนถึงทุกวันนี้

การรุกรานครั้งใหญ่โดยอาณาจักรตองอูในครึ่งหลังของศตวรรษที่ 16 มักถูกตีความว่าเป็น 'การเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่ 1' ในเชิงเหตุการณ์สำคัญระหว่างไทยกับพม่า ซึ่งผู้นำฝ่ายไทยในช่วงนั้นคือพระมหากษัตริย์แห่งอยุธยา คือสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ (มะหะจักรพรรดิ) ผู้เป็นศูนย์รวมทั้งอำนาจและความหวังของบ้านเมือง แม้ตำแหน่งผู้นำทางการทหารจะถูกแบ่งออกเป็นหลายคนตามหัวเมือง แต่การตัดสินใจเชิงนโยบายและการเป็นแกนกลางของการต่อต้านยังตกอยู่ที่พระองค์ ในมุมมองของคนที่ศึกษาประวัติศาสตร์เชิงรัฐศาสตร์ ผมมองว่าการนำของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิไม่ได้หมายความว่าทุกสนามรบจะมีผู้นำเดียวกัน เพราะระบบการป้องกันของอยุธยาเป็นเครือข่ายของเจ้าพระยา ขุนนาง และเจ้าเมืองท้องถิ่น ซึ่งบางคนอย่างพระมหาธรรมราชา (ผู้ครองพิษณุโลกในยุคนั้น) มีบทบาทซับซ้อนจนบางครั้งกลายเป็นฝ่ายที่ต้องประสานกับฝ่ายพม่าแทน การที่อยุธยาต้องยอมรับการเป็นเมืองขึ้นของพระเจ้าบุเรงนอง (หรือที่รู้จักในชื่อ Bayinnaung) แสดงให้เห็นถึงความเปราะบางของความเป็นเอกภาพทางการเมืองมากกว่าความบกพร่องของผู้นำเพียงคนเดียว

ในบันทึกประวัติศาสตร์ของเหตุการณ์ครั้งนั้น ผมมองว่าภาพรวมต้องเริ่มจากคนที่เป็นผู้ตัดสินใจสูงสุดก่อน คือพระมหากษัตริย์พม่าแห่งราชวงศ์คองบวร ซึ่งก็คือพระเจ้าหสินพุชฺชิน (Hsinbyushin) ผู้เป็นผู้ออกคำสั่งส่งกองทัพใหญ่เข้ามารุกรานสยาม ในสนามรบจริง ๆ ผมเชื่อว่าการนำทัพลงมือของฝ่ายพม่าตกเป็นของแม่ทัพระดับสูงสองคนที่มีบทบาทเด่น คือเนเมียวถิฮาปาเต๊ะ (Nemyo Thihapate) กับมหาเนวรทา (Maha Nawrahta) ทั้งสองรับผิดชอบพลพรรคแยกย้ายกันตีปิดล้อมและทำลายป้อมปราการรอบเมือง การทำงานร่วมกันระหว่างกองทัพส่วนหน้าและการสนับสนุนจากกองกำลังอื่น ๆ ภายใต้คำสั่งของพระราชาเป็นสิ่งที่ผมคิดว่าเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้กรุงศรีอยุธยาล่มสลายในปี ค.ศ.1767 อ่านภาพรวมแบบนี้แล้วผมมักนึกถึงความซับซ้อนของสงครามสมัยนั้น ไม่ได้เป็นแค่เรื่องความกล้าหาญของกองทัพฝ่ายเดียวแต่ยังมีเรื่องการวางแผนของผู้นำสูงสุดและการแบ่งหน้าที่ของแม่ทัพซึ่งทำให้เหตุการณ์จบลงอย่างรวดเร็วและรุนแรง

ภาพซากปรักหักพังของ 'กรุงศรีอยุธยา' ทำให้ฉันนึกถึงภาพเหตุการณ์ที่ไม่ได้เกิดจากสาเหตุเดียว แต่เป็นการรวมตัวของปัญหาทั้งระยะสั้นและระยะยาวจนระเบิดออกมาในช่วงปลายรัชกาลนั้น ฉากหลักที่ชัดเจนคือการรุกรานจากฝ่ายเหนือ—กองทัพพม่าที่มีการรวมอำนาจและความตั้งใจจะขยายอาณาจักรเข้ามาในดินแดนสุภาพของเรา พวกเขาเข้ามาพร้อมยุทธวิธีการล้อมเมือง การตัดเส้นทางขนส่ง และความโหดเหี้ยมในการปล้นสะดม ซึ่งทำให้เมืองใหญ่ที่พึ่งพาเส้นทางน้ำและการค้าขายล่มสลายได้เร็ว อีกด้านหนึ่งฉันมองเห็นปัญหาภายในที่เป็นเชื้อเพลิงให้เหตุการณ์ลุกลาม: ราชสำนักมีการทะเลาะเรื่องสืบราชสมบัติ ขุนนางต่างแข็งข้อกัน ระบบบริหารและการเก็บภาษีไม่ยืดหยุ่น พ่วงด้วยปัญหาความยากจนในชนชั้นรากหญ้า ทำให้กำลังคนและทรัพยากรไม่พอจะรับมือการล้อมใหญ่ ผลลัพธ์คือเมืองซึ่งเคยยิ่งใหญ่ถูกทลายด้วยแรงกดทั้งจากภายนอกและความเปราะบางจากภายใน — ภาพนี้ยังคงทำให้ฉันคิดถึงความเปราะบางของอารยธรรมที่ไม่ได้ปรับตัวทันเวลา

ความเสียหายครั้งใหญ่ที่เกิดขึ้นในการเสียกรุงครั้งที่ 1 เกิดขึ้นภายในเกาะกรุงศรีอยุธยาเป็นหลัก—พื้นที่ใจกลางเมืองเก่าที่ปัจจุบันคืออุทยานประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา ซึ่งเป็นจุดรวมของพระราชวัง วัดวาอาราม และย่านสำคัญต่างๆ ที่ถูกเผาทำลาย บรรยากาศในแผนที่ประวัติศาสตร์และซากอิฐที่เรายังเห็นอยู่ทุกวันนี้คือหลักฐานชัดเจนว่าพื้นที่ภายในคูน้ำและคันดินของเมืองเก่าถูกตีแตก ถูกเผา และถูกชิงทรัพย์ไปโดยฝ่ายที่ยกทัพเข้ายึดเมือง การทำลายไม่ได้จำกัดแค่ส่วนหนึ่งส่วนใด แต่ลุกลามไปยังศูนย์กลางศาสนาและอำนาจรัฐของอยุธยาในสมัยนั้น ผมมักจะพูดถึงชื่อสถานที่ที่โดนหนักอย่างเช่น วัดพระศรีสรรเพชญ์หรือที่คนเรียกสั้นๆ ว่า ‘วัดพระศรี’ ซึ่งเป็นวัดราชฐานสำคัญใกล้พระราชวัง วัดมหาธาตุที่มีซากปรักหักพังของพระปรางค์และเศียรพระพุทธรูปฝังอยู่ในรากต้นไม้ รวมถึงวัดราชบูรณะที่ต่อมามีการขุดพบโบราณวัตถุสำคัญหลายชิ้น สถานที่เหล่านี้เป็นเป้าหมายหลักเพราะเป็นคลังสมบัติและศูนย์รวมทางศาสนา นอกจากวัดแล้ว พระราชวังหลวงและอาคารราชการภายในคูเมืองก็ถูกเผาเสียหายอย่างหนัก หนังสือ จารึกและเอกสารราชการถูกเผาจนสูญหาย ทำให้ความรู้ทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมของสยามยุคก่อนถูกตัดตอนอย่างรุนแรง มุมมองอีกด้านที่ผมคิดว่าน่าสนใจคือการที่ของมีค่าหลายชิ้นถูกย้ายออกไปยังเมืองหลวงของฝ่ายผู้ชนะในพม่า ช่วยลดความสมบูรณ์ของแหล่งโบราณคดีในประเทศไปมาก เหตุการณ์นั้นทำให้ชุมชนศิลปวัฒนธรรมกระจัดกระจาย ผู้คนต้องอพยพและชีวิตต้องเริ่มต้นใหม่ หลายวัดที่เคยรุ่งเรืองกลายเป็นซาก ก่อให้เกิดภาพที่ทั้งเศร้าและน่าหลงใหลเมื่อเดินชมซากปรักหักพังในปัจจุบัน การเดินผ่านกำแพงเก่าและพระปรางค์ที่ยังคงรูปทรงอยู่บ้างทำให้ผมคิดถึงความเปลี่ยนแปลงและความยืดหยุ่นของชุมชนมนุษย์ วันนี้ซากสถานที่สำคัญจากเสียกรุงครั้งที่ 1 ถูกจัดเก็บและอนุรักษ์ไว้ในพื้นที่อุทยานประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา ซึ่งเป็นมรดกโลกที่ช่วยให้คนรุ่นหลังได้เห็นหลักฐานการทำลายและการฟื้นฟู ไปเยือนแล้วผมยังรู้สึกถึงความหนักแน่นของอดีตและความหวังที่เกิดขึ้นจากการฟื้นฟูสถานที่เหล่านี้ การมายืนตรงนั้นทำให้ผมคิดถึงความสำคัญของการรักษามรดกและการเรียนรู้จากเหตุการณ์ในอดีตอย่างไม่ลืมเลือน

เป็นภาพที่จับต้องได้เมื่อเดินผ่านซากปรักหักพังของเมืองเก่า หลักฐานทางโบราณคดีที่สนับสนุนเหตุการณ์ 'เสียกรุงครั้งที่ 1' ชัดเจนทั้งในรูปของชั้นเถ้าถ่าน ชั้นซากปรักหักพัง และโครงสร้างที่พังทลายอย่างฉับพลัน ซึ่งสอดคล้องกับรายงานทางประวัติศาสตร์เกี่ยวกับการถูกเผาและทำลายของเมืองหลวงในช่วงกลางศตวรรษที่ 18 หลักฐานชั้นสถานะทางธรณีวิทยา (stratigraphy) แสดงให้เห็นการสะสมของเถ้าและเศษไม้ที่ไหม้เกรียมอย่างหนาแน่น ตรงบริเวณวัดและเขตพระราชฐาน ซึ่งเป็นสัญญาณของเหตุการณ์ไฟไหม้ขนาดใหญ่ที่เกิดขึ้นรวดเดียว ทำให้การอยู่อาศัยและกิจกรรมการค้าในพื้นที่หยุดชะงักทันที ของชิ้นส่วนทางวัตถุที่ขุดพบยังช่วยยืนยันรายละเอียดของการสู้รบและการถูกปล้น เช่น เหตุพบลูกกระสุนตะกั่ว เศษปืนใหญ่ เศษโลหะที่คาดว่าเป็นชิ้นส่วนอาวุธ รวมถึงโครงกระดูกหรือโครงกระดูกที่พบในบริเวณที่คาดว่าเป็นหลุมศพหมู่ บางแห่งพบภาชนะเครื่องถ้วยแตกกระจัดกระจาย เสื้อผ้าและเครื่องประดับที่ถูกทิ้งไว้กลางบ้านเรือน ซึ่งบ่งชี้ว่าผู้คนหนีอย่างรวดเร็วและไม่สามารถย้ายสิ่งของทั้งหมดไปได้ นอกจากนี้ยังมีการพบกองเงินหรือทรัพย์สินถูกฝังหรือซ่อนในตำแหน่งที่แสดงถึงการถูกทิ้งอย่างฉุกละหุก ซึ่งทั้งหมดนี้เป็นสัญญาณของเหตุการณ์ความรุนแรงและการล่มสลายของชุมชนเมือง การพบเครื่องถ้วยจีนและสินค้านำเข้าสภาพแตกหักในชั้นเถ้ายังบอกได้ว่าการค้าขาดสะดุดในช่วงเวลานั้น โบราณวัตถุเหล่านี้เมื่อนำมาวิเคราะห์ทางโบราณคดีและประเมินด้วยการหาอายุด้วยวิธีสัมบูรณ์ (เช่น การกำหนดอายุด้วยคาร์บอน-14 กับวัสดุอินทรีย์ที่พบในชั้นเถ้า) มักตรงกับครึ่งหลังของศตวรรษที่ 18 ซึ่งสอดคล้องกับวันที่ที่การรุกล้ำและการล่มสลายของเมืองถูกบันทึกไว้ในพงศาวดารของไทยและบันทึกของชาวต่างชาติ ในบางพื้นที่ยังพบร่องรอยผนังเมืองที่ถูกทำลายและหลักฐานการปะทะที่ชัดเจน เช่น รอยกระสุนบนกำแพงหรือซากคันดัก ซึ่งเสริมความน่าเชื่อถือให้กับภาพการรบที่เขียนไว้ในแหล่งประวัติศาสตร์ มุมมองส่วนตัวแล้ว การยืนดูชั้นเถ้าและเศษซากเหล่านั้นทำให้เห็นภาพของความวุ่นวายและความสูญเสียอย่างจับต้องได้ มากกว่าการอ่านตัวเลขหรือบันทึกเพียงอย่างเดียว โบราณวัตถุทุกชิ้นเป็นพยานเงียบที่เล่าเรื่องชีวิตคนธรรมดา ค้าขาย สงคราม และการพลัดพราก ฉะนั้นเมื่อนำหลักฐานเชิงกายภาพเหล่านี้มาประกอบกับบันทึกทางประวัติศาสตร์ ภาพเหตุการณ์ 'เสียกรุงครั้งที่ 1' จึงชัดเจนขึ้นในทั้งมิติของสาเหตุ ผลกระทบต่อสังคม และความรู้สึกของผู้คนในยุคนั้น

บอกตรงๆว่าฉันมองเหตุการณ์นี้เป็นจุดเปลี่ยนที่หนักหน่วงในประวัติศาสตร์ไทยเลยนะ เหตุการณ์ที่เรียกว่า 'เสียกรุงครั้งที่ 2' เกิดขึ้นเมื่อวันที่ 7 เมษายน พ.ศ. 2310 (ค.ศ. 1767) ที่กรุงศรีอยุธยา เมืองหลวงเก่าในตอนกลางของสยาม ถูกกองทัพพม่าในสมัยราชวงศ์คองบาว์ (ภายใต้การนำของกองทัพที่ได้รับคำสั่งจากพระเจ้าสือล่วง) ยึดและเผาทำลายจนสลายกลายเป็นซากปรักหักพัง ข้อมูลที่ฉันคุ้นมักบอกว่าการล้อมเมืองและการปะทะกันเป็นไปอย่างโหดร้าย ชาวเมืองจำนวนมากถูกฆ่าหรือจับไปเป็นเชลย และทรัพย์สมบัติทางศิลปวัฒนธรรมหลายอย่างสูญหายไป ภาพของพระราชวัง วัด และหอสมุดที่ถูกเผาทำลายยังอยู่ในหัวฉันเสมอ ความเสียหายทางวัตถุทำให้ราชอาณาจักรอยุธยาซึ่งดำรงมายาวนานเห็นได้ชัดว่าถูกทำลายจนไม่อาจกลับมาเหมือนเดิมได้ทันที ผลก็คือเกิดสุญญากาศทางอำนาจ—ผู้คนหนี กระจัดกระจาย และผู้ที่เหลือต้องรวมตัวกันใหม่ โดยมีผู้นำคนใหม่ ๆ ก้าวขึ้นมา หนึ่งในนั้นคือผู้ที่ต่อมากลายเป็นผู้รวบรวมแผ่นดินและย้ายศูนย์กลางอำนาจไปยังฝั่งธนบุรี ในฐานะแฟนประวัติศาสตร์ ฉันทั้งเศร้าและหลงใหลในรายละเอียดของเหตุการณ์นี้ สถานที่ที่เคยเป็นศูนย์กลางอำนาจของชาติถูกแปรสภาพเป็นซากและความทรงจำ แต่จากเศษเสี้ยวเหล่านั้นเองก็เกิดการสร้างใหม่ ซึ่งนำไปสู่ยุคสมัยใหม่ของชาติไทย — นี่คือเหตุผลที่ซากปรักหักพังของอยุธยาและเรื่องเล่ารอบ ๆ การเสียกรุงครั้งที่ 2 ยังคงพูดกับฉันได้อยู่เสมอ

สาเหตุหลักที่ผมมองเห็นว่าทำให้เกิดเหตุการณ์เสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่ 1 คือการรวมตัวของปัจจัยทางการเมืองภายในที่อ่อนแอผสานกับแรงกดดันจากอาณาจักรเพื่อนบ้านที่เข้มแข็ง ผสานอำนาจของพม่าในยุคของผู้นำผู้มีวิสัยทัศน์ส่งผลให้เกิดการขยายอาณาจักรอย่างรวดเร็ว ฝ่ายพม่ามีระบบการระดมกำลังและการบริหารที่เป็นระเบียบมากขึ้น เมื่อนำกองกำลังที่เข้มแข็งมาบวกกับการวางแผนเชิงยุทธศาสตร์ ผลกระทบต่อกรุงศรีอยุธยาจึงหนักหน่วงขึ้น ในขณะเดียวกัน ราชอาณาจักรอยุธยากำลังเผชิญปัญหาการแบ่งกลุ่มภายใน ระบบศักดินาและความสัมพันธ์กับนครรัฐบริวารเริ่มสั่นคลอน ทำให้การเกณฑ์กำลังและการรักษาความเป็นหนึ่งเดียวของรัฐทำได้ไม่เต็มที่ ผมยังเห็นว่าอีกปัจจัยหนึ่งสำคัญคือการสูญเสียพันธมิตรและการควบคุมเหนือหัวเมืองชายขอบ เมื่อเมืองขึ้นหรือหัวเมืองสำคัญถูกบีบหรือยึดโดยฝ่ายตรงข้าม เส้นทางลำเลียงเสบียงและข้อมูลก็ถูกรบกวน ส่งผลให้การป้องกันกรุงเป็นไปอย่างยากลำบาก เรื่องการทูตที่ไม่ยืดหยุ่นก็เร่งให้สถานการณ์แย่ลง สรุปแล้วมันไม่ใช่เหตุการณ์ที่เกิดจากสาเหตุเดียว แต่มาจากการผสมกันของความอ่อนแอภายใน ความเข้มแข็งของศัตรู และการสูญเสียเครือข่ายสนับสนุนซึ่งรวมกันจนกรุงรับแรงกดดันไม่ไหว

เมื่อพูดถึงเอกสารโบราณที่เล่าเรื่องการเสียกรุงครั้งที่ 2 ผมมักเริ่มจากบันทึกทางการของกรุงอยุธยาเองก่อน เพราะมันสะท้อนมุมมองของผู้ที่รอดชีวิตหรือสืบทอดความทรงจำจากศาลาและวัด เอกสารชิ้นสำคัญคือ 'พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา' ซึ่งรวบรวมเหตุการณ์และคำบอกเล่าจากราชสำนักกับขุนนาง เอาตรง ๆ มันให้รายละเอียดเกี่ยวกับพระราชวงศ์ การตั้งค่าย และการอพยพบางส่วน แม้จะมีอคติของฝั่งผู้ชนะ/ผู้แพ้ แต่เป็นจุดเริ่มต้นที่ต้องอ่านคู่กับแหล่งอื่น ๆ มุมมองฝ่ายพม่าอ่านได้จาก 'Hmannan Yazawin' (Glass Palace Chronicle) ซึ่งบันทึกเหตุการณ์จากมุมของกองทัพพม่า และยังมีบันทึกการค้าและรายงานจากพ่อค้าต่างชาติ เช่นจดหมายของบริษัทอินเดียตะวันออกดัตช์ (VOC) ที่ส่งกลับยุโรป บันทึกเหล่านี้มักให้ภาพเหตุการณ์จริงจังด้านยุทธศาสตร์และผลกระทบต่อการค้าทางทะเล ผมมักเอาบันทึกทั้งสามแบบนี้มาวางเปรียบเทียบ เพราะแต่ละชุดเติมช่องว่างของอีกฝ่าย แล้วค่อยตามด้วยงานวิเคราะห์สมัยใหม่ เช่นหนังสือ 'Thailand: A Short History' ของ David K. Wyatt ซึ่งช่วยตั้งคำถามและตีความบันทึกดึกดำบรรพ์ให้เข้ากับบริบทกว้างขึ้น สรุปสั้น ๆ ไม่ได้ แต่การอ่านหลายแหล่งพร้อมกันทำให้ภาพของเหตุการณ์ชัดขึ้นและมีมิติเป็นทั้งความสูญเสียและการเปลี่ยนผ่านของสังคมไทยในยุคนั้น