Novels by Allen Lumbera

Dahan-dahang iminulat ni Vina ang kanyang mga mata.Parang galing siya sa isang panandaliang pagkakalunod sa sariling isip.At sa unang sandali ng kanyang pagkamalay, agad niyang inalis ang kamay ni Ramil mula sa kanyang balikat.Mabilis.Direkta.Parang biglang natauhan ang kanyang buong sistema.Nagulat si Ramil sa biglaang kilos ng babae.Hindi niya inaasahan iyon.Hindi niya rin agad naunawaan kung saan siya nagkamali.“Okay na. Salamat sa masahe mo. Medyo gumaan na pakiramdam ko,” sabi ni Vina habang unti-unting umuusog palayo sa kanya.Ramdam sa boses niya ang pilit na kalmadong tono.Umupo siya nang mas malayo kay Ramil sa kama, parang may invisible na hangganang ayaw niyang lampasan.Si Ramil naman ay nanatiling tahimik.Sumunod siya sa distansya.Umupo rin siya sa gilid ng kama, ngunit malinaw ang pagitan nilang dalawa—parang dalawang mundong pilit na pinagdikit ngunit ayaw maghalo.“Pasensya na po kung napilitan ko kayong ma-pressure, Ma’am Vina,” mahinahong sabi ni Ramli.M

Sa wakas, tuluyang nagsara ang pinto.Isang tunog na tila pumutol sa huling hibla ng pag-asa ni Vina na maaari pa itong bawiin o pigilan.Ito ang huling sandali na nasilayan niya ang mukha ng kanyang asawa bago tuluyang naiwan sa loob ng kuwartong iyon kasama ang isang lalaking hindi niya kailanman inakalang darating sa ganitong sitwasyon.Humugot siya ng malalim na hininga.Isa.Dalawa.Parang sinusubukang ipunin ang lakas na unti-unti nang nawawala.Sa loob-loob niya, mariing tumututol ang kanyang isip.Ayaw niya.Hindi ito tama.Hindi ito siya.Ngunit sa kabila ng lahat, mas matimbang pa rin ang pagmamahal niya sa kanyang asawa.Ang pagmamahal na iyon ang nagtulak sa kanya na lumampas sa sariling hangganan.Kaya kahit labag sa kanyang kalooban, kahit parang kinakalaban niya ang sarili niyang pagkatao, ginawa niya ang isang bagay na hindi niya kailanman inakalang magagawa niya.Ang manatili sa iisang silid kasama ang kasambahay.Ang makipaglapit sa isang lalaki na hindi niya dapat t

Agad na tumakbo si Ramil palapit kina Frank at Vina.Sa gabing iyon, ibang-iba ang dating niya kumpara sa dati.Hindi na siya simpleng kasambahay sa paningin ng iba.Parang may biglang bumigat at lumawak na presensya sa paligid niya.Mas matikas.Mas kagalang-galang.At mas hindi maikakaila ang kakaibang karisma na hindi niya rin naman pinipilit ipakita.Parang totoo nga ang sinabi ng empleyado sa salon.Mukha siyang isang boss.O isang mafia boss na sanay sa tahimik ngunit mabigat na mundo.Ang kanyang matalim na tingin, seryosong ekspresyon, at tahimik na tindig ay sapat na para mapansin siya kahit saan.At sa gabing iyon…mas lalo siyang naging kapansin-pansin kaysa kay Frank.“Ramil? Bakit parang iba ang mukha mo?” bulalas ni Vina.Halatang nagulat siya.Halatang hindi makapaniwala.Kanina, normal lang ang tingin niya kay Ramil.Isang kasambahay.Isang tao sa likod ng kanilang bahay.Ngunit ngayong gabi, kahit pilit niyang itinatanggi sa sarili niya…hindi niya maialis ang tingin

Napakamot si Ramil sa ulo, tila may bigat sa isip na hindi niya madaling maipaliwanag.Bilang isang biyudo, sanay siyang magtimpi, sanay siyang kumapit sa dignidad kahit sa gitna ng kahirapan. Hindi niya kailanman inisip na darating ang araw na ang pagiging “kasambahay” niya ay aabot sa ganitong klaseng usapan.Dumating siya sa bahay nina Vina at Frank dahil sa utang na loob.Utang na loob na mula sa isang gabing muntik nang maging trahedya—ang gabing iniligtas niya si Frank mula sa mga armadong salarin.Kaya ngayon, kahit gaano pa ito kabigat sa kanyang dibdib, nananatili siyang nakatayo sa harap ng mga amo, magalang, maingat, at may halong kaba.“Opo, alam ko naman ang lugar ko, Sir. Isa lang akong kasambahay sa bahay na ito. Ang trabaho ko ay maglinis at magbantay ng bahay ninyo. Kaya parang ang hirap paniwalaan na pinapagawa ninyo sa akin ang bagay na iyon kay Ma’am Vina. Hindi kaya siya mandiri sa akin? Sanay siyang kasama si Sir Frank na guwapo at makinis, tapos bigla akong papa

“Dalawampung milyon. Kulang pa ba iyon?”Bumigat ang katahimikan sa loob ng malawak na sala.Tila naging mas malamig ang hanging dumadaloy mula sa mamahaling air conditioner habang nakatitig si Ramil sa makapal na sobre na nakapatong sa mesa sa harapan niya.Hindi niya agad ito ginalaw.Hindi rin siya agad nagsalita.Sa loob ng mahigit sampung taon bilang kasambahay, marami na siyang nakita at naranasang kakaiba mula sa iba't ibang amo. Ngunit ang pag-uusap na ito ang marahil pinakanakagugulat sa lahat.Dahan-dahan siyang lumunok.“Sir...”Bahagyang namamaos ang kanyang tinig.“Hindi ko po alam kung ano ang sasabihin.”Sa kabilang panig ng mesa ay nakaupo si Frank.Nakasandal ang lalaki sa sofa habang mahigpit na magkahawak ang mga kamay. Sa unang tingin ay kalmado ito, ngunit kung pagmamasdang mabuti, makikita ang tensyon sa kanyang mga mata.Parang isang taong matagal nang nakikipaglaban sa isang laban na alam niyang unti-unti na siyang natatalo.Sa tabi niya ay nakaupo si Vina.Ele