Chapter 4

Chapter 4: Ang Unang Sagot

Marikit Reyes

May mga taong kapag unang beses mong nakilala, alam mong dapat mong layuan. Si Don Rafael Monteverde ang ganoong klaseng tao.

Hindi dahil masama siya. Hindi ko pa naman siya kilalang-kilala para sabihin iyon. Kundi dahil may kakaiba sa paraan niya ng pagtitig.

Parang kaya niyang iparamdam sa isang tao na may nagawa itong kasalanan kahit wala naman.

At sa ikatlong araw ko sa Hacienda Monteverde, natutunan kong may isa pang bagay tungkol sa kanya.

Hindi siya marunong magpaliwanag.

At ako naman, hindi marunong manahimik.

"Five o'clock."

Iyon ang unang narinig ko nang bumukas ang p***o ng kwarto ko.

Napadilat ako. Hindi na ako nagulat. Mas nakakagulat pa kung hindi siya pupunta.

"Good morning po."

"You're awake."

"Opo."

"Good."

Tumalikod siya.

"Breakfast at six-thirty."

"Alam ko na po."

Huminto siya. Dahan-dahan siyang lumingon.

"What?"

"May schedule po kayo," sagot ko, tumango naman siya.

"Then follow it."

"Sinusundan ko naman po."

"Yesterday, you were late."

"Three minutes."

"Three minutes."

"At least hindi thirty minutes."

Tahimik. Napatingin siya sa akin. Napatingin din ako sa kanya. Maling sagot. Muli. Pero sa halip na pagalitan ako, bahagyang kumunot lamang ang noo niya.

"Get ready."

"Yes, sir."

Isinara niya ang p***o. Napaupo ako sa kama.

"Good job, Marikit."

Tinakpan ko ang mukha ko gamit ang dalawang kamay.

"Third day pa lang."

At tatlong araw pa lang, may record na akong sumagot sa amo ko.

Pagdating ko sa kusina, nandoon na si Lola Conching.

"Good morning po."

"Good morning."

"Anong breakfast?"

"Eggs, toast, fruit. Coffee for Don."

Tumango ako. Simple. Kaya kong gawin.

Habang naghihiwa ako ng prutas, pumasok sina Miguel at Sofia.

"Good morning!"

"Good morning."

"Can I have pancakes?"

Tumingin ako sa kanya.

"Again?"

She nodded enthusiastically.

"With chocolate?"

"With chocolate."

Tumawa ako.

"Okay."

Nagsimula akong maghanda.

Ilang minuto lang, naging maingay ang kusina.

Si Sofia ay kumakanta. Si Miguel naman ay nagbabasa ng libro. At ako, abala sa pagluluto.

Maya-maya, dumating si Don Rafael.

"Good morning, Dad."

"Morning."

Umupo siya. Napansin kong nakatingin siya sa pancakes. Then at Sofia.

"You asked for pancakes?"

She nodded.

"Yes."

"Again?"

"Ate Marikit makes them good."

Tumingin sa akin si Don Rafael.

"You're spoiling them."

"Once in a while lang po."

"That's how it starts," sagot niya, napangiti ako.

"Okay lang po."

"Marikit."

"Po?"

"Don't encourage them," uto niya, at tumango ako.

"Yes, sir."

Sofia looked at me.

"See? Dad is bossy."

"Sofia."

She giggled.

"Sorry."

I tried not to laugh. Pero narinig ko si Miguel.

"He's always bossy."

"Both of you."

"Sorry, Dad."

Tahimik na ulit silang kumain.

At sa ilang minuto, parang normal na pamilya lang sila. Kung hindi dahil sa malaking bakanteng upuan sa tabi ni Don Rafael. Hindi ko alam kung bakit doon napunta ang tingin ko.

Siguro dahil sa litrato ng babae sa west wing. Siguro dahil alam kong hindi na siya naririto. O siguro dahil kahit maraming tao sa paligid niya, may bahagi pa rin kay Don Rafael na mukhang mag-isa.

Mabilis kong ibinalik ang tingin ko sa pagkain. Hindi ko iyon problema. Hindi ko dapat problema.

Pagkatapos ng almusal, lumabas ang ilang trabahador para magdala ng mga kahon mula sa bodega.

Habang naglilinis ako ng mesa, narinig ko ang isang lalaki sa labas.

"Don Rafael!"

Lumabas ako para tingnan kung ano ang nangyayari. May tatlong trabahador na nagbubuhat ng mga sako. Nasa gitna nila si Don Rafael.

"Those go to the east storage."

"Yes, sir."

"Not the old warehouse."

"Yes, sir."

Napansin kong may isang batang lalaki na mukhang bago. Hindi ko siya kilala. May hawak siyang malaking kahon.

"Careful," sabi ni Don Rafael.

Pero bago pa makasagot ang lalaki, nahulog ang isang bahagi ng kahon. Nagkalat ang laman. Tahimik ang lahat. The young worker immediately bent down.

"Sorry, sir."

Don Rafael looked at him.

"How many times do I have to tell you to secure the boxes?"

"Sorry, sir."

"Sorry doesn't fix damaged goods."

Nakita kong nanginginig ang kamay ng lalaki.

"Sir, I—"

"Enough."

Mabilis na lumapit ang isang matandang trabahador.

"Don, ako na po ang bahala."

"No."

Don Rafael pointed at the boxes.

"Check everything. If anything is damaged, report it."

"Yes, sir."

Tumalikod siya.

At doon ko nakita ang batang trabahador na nakayuko. Parang gusto niyang mawala sa lugar. Hindi ko napigilang lumapit.

"Okay ka lang?"

Tumingin siya sa akin.

"Opo."

"Don't worry. Baka hindi naman lahat sira."

Tumango siya.

"Salamat po."

Pero bago pa ako makalayo, narinig ko ang boses ni Don Rafael.

"Marikit."

Napapikit ako. Hindi na naman. Lumingon ako. Nakatayo siya ilang hakbang mula sa akin.

"Yes, sir?"

"Inside."

Napatingin ako sa trabahador.

"May tinutulungan lang po ako."

"I didn't ask."

"Pero—"

"Inside."

May mga trabahador na napatingin sa amin. Napahigpit ang panga ko. Tumango ako.

"Okay."

Pumasok ako. Pero sa loob-loob ko, hindi ko nagustuhan iyon.

Makalipas ang ilang minuto, bumalik si Lola Conching.

"Anong nangyari?"

"Wala po."

"Sigurado?"

"Opo."

Tiningnan niya ako.

"May sinabi si Don?"

"Pinapasok lang niya ako."

"Ah."

Hindi na siya nagtanong. Pero alam kong alam niya. Dahil pagkatapos ng ilang minuto, narinig namin ang mga boses mula sa labas.

"Don Rafael, hindi naman sinasadya ni Jun."

"That's not the point."

"First day niya po."

"Then he should learn."

Tahimik.

Then—

"Everyone needs a chance, Don."

"I give chances."

"Then give him another."

Walang sagot.

Napatingin ako kay Lola Conching.

"Siya ba iyong bagong trabahador?"

Tumango siya.

"Si Jun."

"Takot sa kanya."

"Marami."

"Kasama ako."

Napangiti siya.

"Ikaw? Hindi."

"Hindi po."

"Really?"

Napaisip ako.

"Okay. Medyo."

Tumawa siya.

Bandang alas-diyes, may dumating na isang lalaking nakasuot ng mamahaling polo. Hindi ko kilala. Nasa veranda siya kasama si Don Rafael.

"Rafael."

"Enzo."

Nagkamayan sila.

"How's the harvest?"

"Good."

"Good enough?"

"Better than last year."

Nasa malapit ako, naglilinis ng mga halaman. Hindi ko sinasadyang marinig ang usapan.

"So you're still keeping the same workers?"

"Most of them."

"You're too soft."

Napalingon ako. Soft? Si Don Rafael? Hindi ko alam kung joke iyon.

Enzo laughed.

"Don't look at me like that. You know what I mean."

"I don't."

"You should replace half of them."

"They've worked here for years."

"That's exactly the problem."

Napahigpit ang hawak ko sa walis. Hindi ko gusto ang tono niya. Parang mga gamit lamang ang mga trabahador.

"Anyway," sabi ni Enzo, "what about the children?"

"They're fine."

"And the housekeeper?"

Napatingin ako. Nakita rin ako ni Enzo.

"Oh."

Ngumiti siya.

"New?"

Don Rafael glanced at me.

"Yes."

"Pretty."

Napakunot-noo ako. Hindi ko alam kung bakit biglang nagbago ang expression ni Don Rafael.

"She's working."

"Relax."

Tumawa si Enzo.

"I'm just saying."

Hindi ako tumingin sa kanila. Nagpatuloy ako sa pagwawalis. Pero narinig ko ang sumunod na sinabi ni Enzo.

"Does she know the rules?"

"She knows."

"Can she follow them?"

Tahimik si Don Rafael.

Then, "She's learning."

Hindi ko alam kung bakit parang may kakaibang diin ang dalawang salitang iyon.

Pagsapit ng tanghali, nagmamadali akong maghanda ng pagkain. May bisita si Don Rafael. Kaya mas marami ang niluto ko.

Chicken adobo. Ginisang gulay. Rice. At dessert na gawa ni Lola Conching.

Nang ihain ko ang pagkain, umupo ang lahat. Kasama si Enzo.

"You made this?"

Tumingin siya sa akin.

"Opo."

He smiled.

"Looks good."

"Thank you."

Tinikman niya ang adobo.

"This is really good."

"Salamat po."

"What's your name?"

"Marikit."

"Marikit."

He smiled.

"Nice name."

Bago pa ako makasagot, nagsalita si Don Rafael.

"She has work to do."

Napatingin ako sa kanya.

"Sir?"

"Don't just stand there."

Tumango ako.

"Yes, sir."

Umalis ako.

Pero habang papalayo ako, narinig ko si Enzo.

"You're protective."

Hindi ko narinig ang sagot ni Don Rafael. At hindi ko alam kung gusto kong marinig.

Pagkatapos ng tanghalian, nagpunta ako sa laundry area. Nandoon si Jun. Tahimik siyang nag-aayos ng mga kahon.

"Jun," tawag ko, napatingin siya.

"Ate."

"Okay ka na?"

"Opo."

"Good."

Ngumiti siya.

"Thank you po kanina."

"Walang anuman."

"Akala ko po tatanggalin ako."

"Hindi naman."

"Si Don po?"

Napaisip ako.

"Hindi ko alam."

Tumawa siya nang mahina.

"Scary po talaga siya."

"Oo."

"Pero mabait daw."

Napalingon ako.

"Sino nagsabi?"

"Si Tatang Lando."

"Talaga?"

"Opo."

Napaisip ako.

Hindi ko alam kung paano pagsasabayin ang dalawang iyon.

Mabait. At nakakatakot. Siguro posible. Siguro.

Nang hapon ding iyon, may nangyari na hindi ko inaasahan.

Naglalaba ako sa likod nang makarinig ako ng sigawan.

"Ate Marikit!"

Tumakbo si Sofia papunta sa akin.

"What happened?"

"Si Miguel!"

Tumayo agad ako.

"Anong nangyari kay Miguel?"

"He fell!"

Tumakbo ako.

Pagdating ko sa hardin, nakita ko si Miguel na nakaupo sa damuhan. May hawak siyang tuhod.

"Anong nangyari?"

"I slipped."

Lumuhod ako sa tabi niya.

"Masakit?"

"A little."

"Let me see."

Tiningnan ko ang tuhod niya.

May maliit na sugat.

"Okay. Hindi naman malalim."

"I'm fine."

"Sure?"

He nodded.

Pero nang tumayo siya, napangiwi siya.

"Okay. Hindi ka fine."

"I can walk."

"Then walk with me."

Hinawakan ko ang braso niya.

Pero bago kami makalayo, may mabilis na yabag.

Don Rafael.

"What's wrong?"

"Miguel fell."

Lumapit siya agad.

"Where?"

"Sa garden."

Tiningnan niya ang tuhod ng anak.

"Why didn't you call me?"

"I was going to."

He looked at me.

"Then why didn't you?"

Hindi ko nagustuhan ang tono.

"Because I was helping him."

"I didn't ask you to."

Napatingin ako sa kanya. At doon, may kung anong pumutok sa loob ko.

Pagod ako. Mula alas-singko ng umaga. Nagluto. Naglaba. Naglilinis. Nag-aalaga sa mga bata. At ngayon, kinukwestyon pa niya ang pagtulong ko?

Huminga ako nang malalim.

"Don Rafael."

"What?"

"I know you're their father."

Tahimik siya.

"I know they're your responsibility."

Nakatitig lang siya.

"But if I see someone hurt, I'm going to help them."

His jaw tightened.

"That's not your decision."

"Then what is?"

"You're an employee."

Natahimik ako. Masakit iyon. Hindi dahil mali siya. Kundi dahil tama. Kasambahay ako. Empleyado. Hindi pamilya. Hindi kaibigan. Hindi ako kabilang dito.

Pero hindi ko hinayaang makita niya kung nasaktan ako.

"Yes, sir."

Dahan-dahan kong binitawan si Miguel.

"Then I'll remember that."

Tumalikod ako.

"Marikit."

Hindi ako lumingon.

"Yes, sir?"

"Where are you going?"

"Back to work."

At naglakad ako. Hindi ako tumakbo. Hindi ako umiyak. Hindi ako lumingon. Pero bawat hakbang ko ay may kasamang isang bagay na ayaw kong aminin.

Nasaktan ako.

Pagdating ko sa kusina, ibinaba ko nang malakas ang mga gamit. Napalingon si Lola Conching.

"Anong nangyari?"

"Wala po."

"Marikit."

"Wala nga po."

Hindi na siya nagsalita.

Ipinagpatuloy ko ang ginagawa ko. Maya-maya, narinig ko ang p***o. Si Don Rafael. Nasa doorway siya. Hindi ko siya pinansin.

"Marikit."

Nagpatuloy ako sa paghuhugas ng plato.

"Marikit."

"Po?"

"About earlier—"

"Okay lang po."

"I'm not finished."

Huminto ako. Lumingon.

"Then finish."

Tahimik siya. Parang hindi siya sanay na may taong nagsasalita sa kanya nang ganoon.

"You're right."

Napakurap ako.

"Po?"

"You were helping Miguel."

"Opo."

"I shouldn't have spoken to you that way."

Hindi ako agad nakasagot.

Iyon ang unang beses na narinig kong humingi siya ng tawad nang hindi tuwirang nagsasabi ng "sorry."

"Okay."

Tumango siya.

"Okay."

Aalis na sana siya. Pero nagsalita ako.

"Sir."

"Yes?"

"May sasabihin po ako."

Tumingin siya sa akin.

"Kung may problema kayo sa paraan ng pagtulong ko sa mga bata, sabihin ninyo sa akin."

Tahimik.

"Pero huwag ninyo akong tratuhin na parang wala akong pakialam sa kanila."

Naging seryoso ang mukha niya.

"I know you care."

"Then trust me."

Hindi siya sumagot.

Ilang segundo.

Then he nodded.

"I'll try."

Napatingin ako sa kanya.

"Iyon lang po?"

"Yes."

"Okay."

Umalis siya. At naiwan akong nakatingin sa pintuan. Hindi ko alam kung bakit.

Pero sa unang pagkakataon, parang may maliit na bitak sa pader na matagal niyang itinayo sa paligid ng sarili niya.

Makalipas ang ilang oras, habang naghahanda ako ng hapunan, pumasok si Miguel.

"Ate Marikit."

"Yes?"

"I'm sorry."

"Para saan?"

"Because Dad was angry."

Ngumiti ako.

"Okay lang."

"He's not angry at you."

"Sure?"

"He gets scared."

Napahinto ako.

"Scared?"

Miguel nodded.

"When something happens to us."

Napaisip ako. Kaya pala. Hindi galit. Takot.

"That's why he's strict?"

"Yes."

Tumingin siya sa akin.

"He lost Mom."

Natahimik ako.

"I think he's afraid of losing us too."

Hindi ko alam kung ano ang sasabihin ko. Kaya niyakap ko lang siya.

"Don't worry."

"I'm not."

"Good."

Tumango siya. Then he smiled.

"Can I have pancakes tomorrow?"

Napatawa ako.

"Again?"

"Please?"

"Fine."

"With chocolate?"

"With chocolate."

He smiled.

At nang tumakbo siya palabas ng kusina, napangiti rin ako. Hindi ko alam kung kailan nangyari. Pero sa loob lamang ng tatlong araw, naging bahagi na ng routine ko ang mga batang ito.

At kahit ayaw kong aminin, unti-unti na ring nagiging pamilyar sa akin ang isang lalaking walang ngiti.

Nang gabing iyon, bago ako matulog, may kumatok sa p***o.

Tok. Tok.

Binuksan ko. Si Don Rafael. May hawak siyang isang maliit na sobre.

"Your advance salary."

Napatingin ako sa sobre.

"Advance?"

"Yes."

Kinuha ko iyon. Nang buksan ko, nanlaki ang mga mata ko. Mas malaki kaysa sa inaasahan ko.

"Sir..."

"Use it for what you need."

Hindi ako makapagsalita.

"You don't have to explain."

Napatingin ako sa kanya.

"Pero bakit?"

"Because you work hard."

Iyon lang. Simple. Pero halos maiyak ako. Hindi dahil sa pera. Kundi dahil sa unang pagkakataon, may taong nagbigay nang hindi humihingi ng kapalit.

"Thank you."

Tumango siya.

"Good night, Marikit."

"Good night, sir."

Isinara ko ang p***o. Umupo ako sa kama. Hawak ang sobre. At unang pumasok sa isip ko si Galo.

Kinuha ko agad ang cellphone ko. Tumawag ako sa ospital. Nang marinig kong puwede nang maiproseso ang bayad para sa gamot at susunod na procedure ni Galo, napapikit ako.

Napahinga ako nang malalim.

At sa unang pagkakataon sa loob ng maraming araw, naluha ako. Pero hindi dahil sa sakit. Kundi dahil sa kaunting ginhawa.

Hindi ko alam na sa kabilang bahagi ng p***o, nakatayo pa rin si Don Rafael. Hindi siya agad umalis. At hindi niya alam kung bakit niya gustong siguraduhin na okay ako. Hindi niya rin alam kung bakit mula nang dumating ako, mas maingay ang bahay.

Mas magulo. Mas maraming sagot. Mas maraming tawanan. At kahit ilang beses niyang gustong pigilan, may bahagi sa kanya na ayaw nang bumalik ang bahay sa dati nitong katahimikan. Dahil ang totoo, sa loob ng tatlong araw, si Marikit ang unang taong matagal nang nakapasok sa Hacienda Monteverde na hindi natatakot sa kanya.

At marahil iyon ang dahilan kung bakit sa gabing iyon, sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, ngumiti si Don Rafael nang walang nakatingin.