Ano Ang Tunog At Pag-Uugali Ng Wakwak Sa Gabi?

Sa mga kwentong bayan na bumabalot sa aswang, kay rami talagang mga nakakaengganyong detalye na tumutukoy sa kanilang mga pag-uugali. Ang aswang, na karaniwang inilalarawan bilang isang nilalang na may masamang layunin, kadalasang nahuhulog sa mga kategoryang ito: nahuhumaling sa dugo, nagiging hayop, at may kakayahang magbago ng anyo. Napansin ko na kadalasang natutukoy ang kanilang pag-ugali sa mga simbolismo na nagpapahayag ng takot sa mga bagay na hindi natin lubos na nauunawaan. Halimbawa, sa isang kwentong bayan, ang aswang ay kumakatawan sa takot ng mga komunidad sa mga sakit at kapinsalaan, na tila nangangailangan na maging masasamang tagasubaybay sa ating paligid. Isang sikat na kwento ang nakapokus sa isang aswang na nagiging isang malaking aso sa gabi, at ang kanyang pag-uugali ay nagiging mas masinsinan. Siya ay laging parang nagmamasid, tila nag-aabang sa mga taong hindi nag-iingat. Ang kanyang paglalakad ay tahimik at hindi mapapansin, at natukua ako noong nabasa ko na madalas itong nag-aanyong kaibig-ibig sa araw, maski nakikisalamuha sa mga tao, bago ito umalis sa kanilang tahanan at umakyat sa mga bubong sa gabi para manghuli. Sa mga ganitong kwento, nagiging malinaw ang mensahe tungkol sa mga panganib sa ating paligid na hindi natin nakikita, at nagbibigay ito ng malalim na pagkakataon upang pagnilayan kung paano tayo nakikipag-interact sa mga tao at kung ano ang mga tila lumikha ng mga ulap ng takot sa ating mga komunidad. Ang isa pang bahagi ng pag-uugali ng aswang ay ang kanilang kagustuhang kumain ng mga bata, na talagang nakakapangilabot! Mapapansin mong madalas itong tema sa mga kwento, isa itong paraan ng mga nakatatanda upang ipaalala ang mga bata na huwag malayo sa bahay o sa mga bakuran. Sa kabila ng masamang reputasyon ng aswang, may ilang kwento na nagsasabi na may awing nagbibigay panoorin at mga nakakalibang na pangkaraniwang mga sitwasyon, pinagsasama-sama ang katatawanan sa mga kakaibang pangyayari. Sa aking pananaw, ang mga pag-uugaling ito ng aswang ay hindi lamang nagpapakita ng takot, kundi nagdadala rin sa atin ng mga aral na mahalaga sa ating buhay. Kalaunan, naging paborito ko ang mga kwentong bayan na nagbibigay ilaw sa mga mitolohiya ng aswang, dahil pinapagaan nito ang mga takot at nagbibigay-diin sa mga aral na dapat nating dalhin sa ating pang-araw-araw na buhay.

Kapag gabi na at tahimik ang baryo, may isang tunog na agad na pumupuno sa hangin — isang maigsi, paulit-ulit at medyo matulis na 'tik-tik' na parang may maliit na bagay na pumipitik sa kahoy. Sa sarili kong karanasan, hindi ito simpleng kuliglig o tuko; iba ang timbre at ritmo: madalas paulit-ulit, minsan may pagitan na parang nagbabantay, at nakakakilabot dahil inuulit-ulit ito ng parang may layunin. Sa mga kuwentong narinig ko, iyon ang tinutukoy na tunog ng tiktik na aswang — palatandaan na may nagmamasid sa paligid, lalo na sa mga buntis o sa mga bahay na tahimik at malayo sa kalsada. Hindi lang ako naniniwala agad-agad; may mga gabi na inisip kong daga o ibon lang iyon. Pero may kakaibang feature sa mga kuwentong-baryo: kapag lumalakas ang 'tik-tik', ayon sa ilan, lalayo raw ang aswang; nakakabaliw, kasi sa ibang lugar kabaligtaran ang sinasabi — lumalakas daw kapag malapit. Ito ang nagbigay sa akin ng malamig na pakiramdam noong minsang natutulog kami sa sala kasama ang aking pinsan na buntis; narinig namin ang mabagal, makasunod-sunod na 'tik...tik...tik' at parehong humarurot kami, hindi dahil sa takot lang kundi dahil alam naming kailangang ingatan ang katahimikan at huwag magpatokhang tunog. May mga matatanda na nagtuturo rin ng mga simpleng panlaban: ilagay ang gamit na may matalim na amoy, o mag-iwan ng asin at ilaw sa bintana, paniniwala na iiwas iyon ng nilalang. Sa medyo pragmatic na pananaw, may paliwanag din: sa gabi, maraming uri ng insekto o maliit na hayop ang nagkakaroon ng tunog na puwedeng magmukhang tiktik. Ang utak natin, lalo na kapag takot, ay naghahanap ng pattern at nagbibigay-kahulugan sa mga paunti-unting kaluskos. Kaya nakakapanindig-balhibo ang karanasan — kombinasyon ng katahimikan, emosyonal na tensyon, at isang tunog na paulit-ulit at tila may intensyon. Sa huli, ang 'tik-tik' para sa akin ay hindi lang tunog; isa itong babala sa kultura, isang pampalipas ng kwento sa gabi, at isang paalala kung paano tumitibay ang takot at pananampalataya sa mga simpleng tunog ng gabi.

Nakakatuwang isipin paano lumaki ang aking takot sa gabi dahil sa mga kwento ng ating mga ninuno. Sa palagay ko, ang pinaka-tiyak na pagkakaiba ng 'manananggal' at wakwak ay ang paraan nila ng pag-atake at ang pisikal na anyo. Ang 'manananggal' ay karaniwang inilalarawan bilang babaeng nilalang na natatanggal ang itaas na bahagi ng katawan—may pakpak at lumilipad palayo habang iniiwan ang kalahating katawan sa sahig. Siya ang tipikal na kumakain ng sanggol o laman ng tao sa gabi, at may mga tinatawag na remedyo tulad ng paglalagay ng asin o bawang sa natirang bahagi para hindi siya makabalik bago sumikat ang araw. Samantala, ang wakwak ay mas mahiwaga at regional; parang malaki o mabagsik na ibon o anino na gumagawa ng tunog na "wakwak" tuwing gabi. Sa ibang bersyon, ito ay uri rin ng aswang na hindi naman kailangang maghiwalay ng katawan—lumilipad lang, nagiging malabo o gumagawa ng kakaibang tunog. Mas general ang wakwak bilang tunog-babalaan o malubhang nilalang sa dilim. Personal, kapag naririnig ko ang mga ito sa sine o komiks, naiisip ko agad ang sining at kulturang bumabalot sa takot ng tao—hindi lang monster, kundi babala rin sa mga panganib sa lipunan noon.

Tuwing gabi, napapaisip ako sa mga kwento ng lolo at lola ko tungkol sa wakwak — hindi puro takot lang, may halong taktika at sense din. Sa bahay namin, hindi lang puro bulong; simple, practical, at paulit-ulit nilang ginagawa para hindi magpanic: ilaw sa labas na nakabukas buong gabi, matibay na kandado sa bintana, at linis ang bakuran para walang mga puwedeng pagtataguan. Isa pang paborito kong paraan ng lola ay ang paggamit ng asin: isang manipis na linya sa pintuan at bintana tuwing gabi. Hindi ako mahilig sa mga over-the-top na ritwal, pero may epekto sa psychological level — pakiramdam mo, may boundary ka. Dagdag pa rito, ilagay ang crucifix o holy image sa pasukan kung iyan ay bagay sa paniniwala ng pamilya, at iwasan ang mga salamin o reflective surface na nakaharap sa labas sa gabi. Huwag kalimutan ang komunidad: kapag may mga kapitbahay na nagbabantay at may ilaw sa kanilang bakuran, bumababa ang tsansa ng anumang kakaiba. Sa huli, kombinasyon ng practical na seguridad at maliit na ritwal na nagbibigay-kapanatagan ang pinaka-epektibo. Minsan, sapat na ang alam mong handa ka at hindi ka nagpapabaya — at yan ang pinakaimportante para makatulog ka ng mahimbing.

Tuwing gabi, napapansin ko agad kapag may kakaibang ikot ng takot sa barangay — hindi basta usaping tsismis lang. Madalas magsimula sa maliliit na palatandaan: panay paghahataw ng pakpak sa dilim na parang 'wakwak', alingawngaw ng anino sa bubong, at mga hayop tulad ng aso o manok na gulat na gulat at hindi mapakali. Kapag may nawawalang manok o baka at wala namang bakas ng pagnanakaw, dapat na ring magduda. Bilang kapitbahay, lagi akong tumitingin sa mas konkretong ebidensya: may mga katao bang biglang nagkasakit nang hindi maipaliwanag — nanginginig, pinaputok ang ilong ng dugo, o nagpapakita ng mga sugat na tila tinitusok? May natagpuang bangkay na tila walang dugo na hindi tugma sa natural na pagkabulok? Ang ganitong mga senyales ay nakakabigla at dapat ituring nang seryoso. Pero hindi rin biro ang akusasyon; madalas may ibang paliwanag tulad ng hayop, sakit, o krimen. Ang ginagawa ko kapag may hinala ay pukawin ang buong barangay: mag-organisa ng barangay watch, mag-ilaw sa mga daan, magtala ng mga insidente, at ipaalam sa kapulisan at health center. Kinakausap ko rin ang matatanda at mga relihiyosong lider para sa payo at pag-aalay ng proteksyon—hindi para maghataw ng hustisya na walang ebidensya. Sa huli, kombinasyon ng awa, pag-iingat, at maingat na pag-iimbestiga ang pinakamabisa, at lagi kong sinasabi na hindi dapat hayaang mawala ang katahimikan ng lugar dahil sa takot na walang batayan.

Isang kaakit-akit na kwento ang bumabalot sa alamat ng araw at gabi. Sa pinakapayak na paliwanag, ito ay tungkol sa mga diyos na araw at gabi na naglalaban para sa puso ng isang magandang diyosa. Ang kwento ay nagsimula nang ang araw, isang makapangyarihang diyos na may napakagandang liwanag, ay nahulog sa pag-ibig sa diyosa ng gabi. Nakita ng gabi ang kanyang mga pagsisikap at nagbigay ng pag-asa na kahima-himala. Subalit, hindi nagtagal, naisip ng gabi na siya ay mas angkop upang magbigay ng pahinga at kapayapaan sa mga tao sa mundo. Ang saloobin na ito ay nagdulot ng matinding pag-aaway sa pagitan ng araw at gabi, sa kabila ng kanilang pagmamahal sa diyosa. Sa bawat pag-ikot ng mundo, ang kanilang kwentuhan ay patuloy na lumalabas habang ang liwanag ng araw ay sumisikat at ang dilim ng gabi ay bumabalot sa mundo. Sa bawat umaga, ang araw ay nagiging simbolo ng bagong simula, samantalang ang gabi ay nagbibigay ng pahinga at kapanatagan. Isang araw, nagkaayos ang dalawa, at naisip nila na mas maganda ang kanilang relasyon kung magtutulungan sila sa kanilang mga pag-usap. Kaya naman, ang pagkakaroon ng sikat ng araw at ng gabi ay naging simbolo ng balanse sa kalikasan. Hanggang sa ngayon, bawat pagsikat at paglubog ng araw ay alaala ng kanilang kwento na hangang-hanga ang mga tao. Ang kwentong ito ay nagdadala ng mga mensahe ng pag-ibig at sakripisyo, nagpapakita ng kagandahan ng pagkakaibang ito ng dalawa. Ang mga tao ay minsang nadarama ang mga pag-adjust sa kanilang pang-araw-araw na buhay na tila isang laban sa pagitan ng liwanag at dilim, ngunit sa likod nito ay naroon ang pagtanggap sa kanilang pagkakaiba. Ito ang mahalagang aral na maaaring dalhin natin mula sa kwento: ang pag-unawa at pagtanggap sa bawat isa, kahit gaano pa man ito kahirap. Sobrang ganda ng kwento na ito, talaga namang nagbibigay ng inspirasyon para sa mga tao na ipaglaban ang kanilang mga pinapangarap na pagmamahal!

Pati ako, naalala ko yung unang beses na narinig ko ang kwento ng wakwak mula sa lolo ko—nakakakilabot pero sabay na nakakatuwa isipin paano nabubuhay ang mga alamat na 'to sa modernong panahon. Kung tutuusin, maraming natural na paliwanag para sa tinatawag na wakwak. Una, malamig na gabi at limitadong paningin—ang utak natin ay madalas mag-fill in ng gaps ng impormasyon. Halimbawa, malalaking paniki tulad ng flying foxes o mga kuwago (owl) ay may kakaibang tunog at paglipad na maaari madaling ma-misidentify lalo na kapag nag-panic ang isang tao sa dilim. May mga species din ng ibon na gumagawa ng tila mga pag-iyak o pag-ungol na kailanma'y hindi mo inaasahan sa gabi. Pangalawa, may mga phenomenon tulad ng auditory pareidolia—nagkakaproject tayo ng ibig sabihin sa mga random na tunog—at sleep paralysis na sinasabing may kasamang auditory hallucinations. Panghuli, social contagion: kapag nag-umpisa ang kuwento sa isang baryo, lumalaganap ang takot at bawat tunog ay nagiging 'ebidensya'. Sa madaling salita, hindi laging supernatural; kombinasyon ito ng hayop, kalikasan, at utak na gustong magkwento.

Sobrang nakakakilabot 'yung mga kwento ng wakwak noong bata pa ako. Naka-imprinta pa rin sa isip ko mga gabing may kakaibang kaluskos sa bubong at sinasabing yun ang 'wakwak'—may tunog na parang paghipo ng pakpak. Ang pinaka-karaniwang paniniwala: kumakain ito ng laman ng patay o nang-aagaw ng mga sanggol at buntis; kadalasan inuugnay sa mga aswang at mga bruha na naglilipat anyo sa gabi. Sabihin man ng iba na nilulunok nito ang kaluluwa o binabalutan ng dilim ang bahay, halos lahat ng bersyon nagsasabi ng iisang bagay: delikado kapag gabi at mahilig ito sa taong nag-iisa. May mga ritual at proteksyon din na pinalaganap ng mga magulang at tiyahin: paglalagay ng asin sa pintuan, pag-iwan ng mga ilaw, pagdadasal, at paglalagay ng bakal o kutsilyo sa ilalim ng unan ng sanggol. Ang iba naman naniniwala na hindi ito makakalapit kung may nakaabang na aso o kung may pamilya sa labas na nagbabantay. Personal, nakakatakot man, naiintindihan ko na bahagi ito ng cultural warning—parang paraan para maprotektahan ang mga bata at iligtas ang komunidad mula sa panganib sa dilim.

Nakakailang isipin pero may mga gabi talaga na basta ramdam mo agad na hindi ordinaryo ang paligid. Sa unang beses na napansin ko, may mga bakas ng kabayo sa lupa na nakaharap pabalik, parang naglakad paatras. Kasama ng mga bakas yan ang amoy ng damo at pawis, kahit wala namang kabayo sa paligid, at palihim na pag-galaw ng mga sanga kahit walang hangin. Minsan umaalingawngaw din ang malayong kalansing ng paa—parang yakap ng kabayo sa kalsada—pero kapag lumalapit ako, wala, at may naiwan na butil-butil ng lupa o damo sa sahig ng lantera. Bilang naglalaro ng mga kuwento at nagbabasa ng matatandang pamahiin, napansin ko ring madalas may aurang pagkalito: mga taong naglalakad sa daan biglang nakakalimot ng ruta, uuwi sa bahay na maling direksyon, o babaeng umiiyak na hindi maipaliwanag kung bakit takot. Nakita ko rin ang mga anino na mas mataas kaysa sa puno ng sanga; may pagkakataon na may kumikislap na puting mata sa dilim, parang tumitingin mula sa taas ng balikat mo. At kung may mga alagang hayop, sila ang unang mag-aalerto—aso na hindi titigil sa pag-uungal o manok na hindi makatulog buong gabi. Hindi ako naniniwala sa madaling panakot, pero pagkatapos ng ilang karanasan, natutunan kong magdala ng kaunting asin at ilawan, at iwasang dumaan sa mga lugar na kilala sa kakaibang mga kuwento kapag gabi. Ang pakiramdam na may lumalabas gabi-gabi ay hindi lang pisikal; parang nakaangat ang oras at nagiging mas manipis ang pagitan ng panaginip at realidad. Kapag ganun ang gabi, mas pinipili ko munang manatili sa loob at makinig sa mga kuwentong nagmumula sa mga matatanda sa baryo—may aral at takot na sabay sa bawat isa.