Anong Tunog Ang Iniuugnay Sa Tiktik Aswang Tuwing Gabi?

Alingawngaw ng gabi ang magbukas ng kwento ko: lumaki ako sa baryo kung saan ang 'tiktik' hindi lang katawagan kundi isang tunog na nagpapabilis ng tibok ng dibdib. Sa amin, ang pinakaunang ritwal na itinuturo ng lola ko ay ang paglalatag ng asin sa pintuan at sa palibot ng bahay bago magdilim. Pinipilit niya na hindi basta-basta ang asin—dapat dagat na asin, hindi iodized, at tinatapakan nang pa-tatsulok ang paglalagay para daw 'di mapagtagumpayan. Kasama nito ang paglalagay ng bawang sa ilalim ng salampak o sa mga bintana; hindi namin ito kinakain agad kapag gabi na, nasa altar o duyan ng bata. Naniniwala siya na naaalis ng asin at bawang ang masamang presensya, at sa totoo lang, simpleng comfort lang din iyon—may panlaban ka, may kontrol ka. May kasabay na panalangin: simpleng 'Orasyon' na iniwan ng lolo ko—maikli lang, inuulit ng tatlong beses habang umiikot sa bahay na may hawak na kandila at tubig, at pagkatapos ay pupunasan ang mga bintana at kuwarto. Kapag seryoso ang takot namin, dinudugo niya ang sampung pirasong dahon ng bayabas at sinusunog sa labas para sa usok na pinaniniwalaang nagpapalayas ng 'anito'. Sa akin, hindi lang superstition ang ritual; ritual is community—nagkakaroon ng bantay-balay at hindi nag-iisa ang pamilya pagpatak ng dilim. Sa modernong panahon, idinadagdag ko na rin practical na hakbang: ilaw na naka-on sa labas, aso na hindi pinapabayaan, at mga kapitbahay na may cellphone para mabilis tumawag. Hindi natin kailangang maniwala ng buo sa misteryo para sundin ang ritwal—ang mahalaga, nagkakaroon ka ng kalinawan, seguridad, at koneksyon sa mga nakatatanda. Sa huli, ang ritwal laban sa tiktik para sa akin ay halo ng pamahiin, panalangin, at simpleng pag-iingat—mga bagay na nagpapakalma sa puso ng sinumang natatakot kapag maririnig ang kakaibang tunog sa gabi.

Habang lumalaki ako sa isang maliit na baryo sa Visayas, palaging may tunog na bumabalot sa gabi na nagpapakulay sa aking imahinasyon: ang matalim na ‘tik-tik’. Sinasabi ng mga lola ko na iyon raw ang palatandaan ng tiktik — isang uri ng aswang na pumipili ng mga bagong silang o buntis na kababaihan. Naalala ko pa kung paano kami nagtatayo ng menor de edad na kampanilya at naglalagay ng asin sa mga sulok ng bahay kapag may naririnig na kakaibang pag-click ng gabi; simpleng paniniwala lang noon, pero dala-dala ng takot at pag-iingat ng komunidad. Ang tunog mismo, ayon sa matatanda, ay may teknikal na panlilinlang: kapag malakas ang ‘tik-tik’ ay malayo pa, kapag tahimik ay malapit na—parang napakamangha pero nakakatakot na hulaan.

Nakakatuwa—o nakakakilabot—na isipin kung gaano kainit ang debate tungkol sa 'tiktik' tuwing nag-uumpukan kami sa baryo tuwing gabi. Personal, nakikita ko ang tiktik bilang isang uri ng aswang na mas dependent sa pandinig at taktika kaysa sa brutal na lakas. Hindi katulad ng manananggal na literal na hinahati ang katawan at lumilipad bilang may pakpak, ang tiktik madalas inilarawan bilang naglalabas ng kakaibang tunog na 'tiktik' — at ang sabi-sabi, kapag malapit na, mahina ang tunog; kapag malayo, malakas. Parang kabaligtaran ng lohika, at iyon ang isa sa mga pangunahing palatandaan nito. Sa karanasan ko, ang tiktik ay mas target ang mga buntis at bagong panganak; gumagamit ito ng maliliit na porma o parang ibon na sumilip sa bubong at sisipsip sa sinapupunan. Iba ito sa tiyanak na nagpapanggap na sanggol o sa wak-wak na mas malakas ang tunog at may ibang taktika. May mga lugar na sinasabing lumalabas din siyang may mahabang leeg o proboscis na parang tumutusok sa bahay-pintuan na walang mahahalata. Ang focus niya ay stealth at pigil sa dugo ng sanggol, hindi ang direct confrontation sa tao. Para sa proteksyon, nakita ko na mas epektibo ang simpleng mga gawaing pangkomunidad: pagbabantay sa gabi, paglalagay ng bawang o asin sa bintana, at pagsabit ng mga bakal o pamalo sa pintuan. Ang tiktik, sa akin, ay isang paalala kung paano nag-iiba-iba ang takot ng tao—hindi laging nakikita, pero ramdam kapag tahimik ang paligid at may dinig na hindi maipaliwanag.

Tuwing gabi, ramdam ko agad ang kakaibang pag-iba ng katahimikan sa paligid—parang may kuliglig na tumigil bigla at pinalitan ng isang malabong, tusok-tusok na tunog na umaalingawngaw sa puwang sa pagitan ng mga puno at bubong. Madalas itong inilalarawan bilang ‘‘wak-wak’’: mabilis na pagpakpak na manipis at may bahagyang sipol, minsan parang nagkikiskisan na metal o pinutol-putol na tela. May pagkakataon pa na makahahalata kang may malamig na hangin na dumaraan kasabay ng tunog na iyon, na parang may nilalang na dumaraan at hindi mo nakikita. Naranasan kong marinig ito na paikot-ikot sa kanto ng aming baryo — una ay mabagal, parang may sinusukat na distansya, saka biglang mabilis at lumalapit. Nag-aalis ng ingay ang aso, tumitigil ang mga tao sa pinto, at may madilim na katahimikan bago itong mawala nang kasing bigla na pagdating nito. Sa kuwentuhan, inuugnay ang pag-uugali ng wakwak sa pagnanais nitong maghanap ng biktima sa gabi; marami ring naniniwala na tumatangay ito lalo na ng mga buntis o mga bagong panganak. Hindi ako nanghuhula, pero bilang taong lumaki sa mga kuwento ng matatanda, ang pinakanakakapanibago sa wakwak para sa akin ay hindi lang ang tunog—kundi ang paraan nitong pumasok at lumabas sa katahimikan na parang hindi nito sinisiraan ang gabi, kundi bahagi ng mismong usok at aninaw nito. Madalas, ang ilaw lang at sama-samang pagdarasal ang nakakabawas ng lakas ng takot na hatid niya.

Tuwing napag-uusapan ang tiktik, nagigising agad sa akin ang mga kwento ng baryo — yung tipong pinapakinggan mo tuwing gabi habang umiikot ang aso sa bakuran. Sa karaniwang alamat, ang tiktik ay kadalasang tinatarget ang buntis: ang fetus o ang mismong ina. Maliwanag ito sa maraming bersyon ng kuwentong-bayan sa Visayas at Mindanao, kung saan madalas ikinukwento na ang tiktik o kaugnay nitong aswang ay naglalayong kunin ang sanggol sa sinapupunan. Para sa mga matatanda, simpleng paliwanag lang ito: tuwing may biglaang pag-ikli ng ilaw sa bahay, may kakaibang tunog na parang ‘‘tiktik’’ sa bubong, at kinabukasan may nawawalang anak o may maysakit na nanay — kaya agad na iniuugnay sa aswang. Pero hindi lang buntis ang nasa listahan. May bersyon din na sinasabing target ng mga aswang ang mga bagong silang, mga taong mahina ang kalusugan, at minsan pati mga taong nag-iisa sa gabi o madaling malayo ang bahay mula sa komunidad. Sa ibang lugar, sinasabing nagtatangkang kumain ng laman ng patay o kumikita sa ‘‘pag-aalis’’ ng enerhiya ng mga tao — kaya may kwentong aswang na dumadayo lalo na kung may kapistahan, pagdiriwang, o kung may bagong pamilya na kasalukuyang nasa alanganin dahil sa sakit o gutom. Nakikita ko rito ang pinaghalong takot, paliwanag sa hindi maiintindihang karamdaman, at paraan ng komunidad para protektahan ang malilikot na miyembro o estranghero. Bilang bahagi ng baryo culture, maraming paraan para maprotektahan ang sarili: bawang at asin pa rin ang go-to, pati pamahid na anting-anting, pagtanod ng ilaw sa labas, pagpapanatili ng ingay sa gabi (pagbubukas ng radyo, paglalagay ng kaldero sa paso), at pagsasama-sama ng pamilya. May mga rituals at pamahiin ring nagsisilbing social glue — parang paraan ng komunidad na bantayan ang isa’t isa. Personal, noong bata pa ako, palagi kaming sinasabihan ng ina kong magdala ng bawang kapag lalabas sa gabi; simpleng gawain pero nagbibigay ng pakiramdam na may kontrol ka kahit maliit lang. Sa huli, ang tiktik sa alamat ay higit pa sa halimaw — representasyon siya ng panganib sa pinakamaselan sa pamilya at ng mga bagay na kailangang bantayan ng komunidad. Naiwan sa akin ang pakiramdam na ang mga kuwentong ito, gaano man kakila-kilabot, ay may malalim na dahilan at natatanging lugar sa puso ng ating kultura.

Sumisilip sa dilim ang mga lumang kwento ng tiktik — at bilang isang taong lumaki sa baryo, pamilyar ako sa mga ginagawa ng mga magulang kapag may nababalitaan. Madalas, simple at praktikal ang unang depensa: asin sa pintuan at bintana, bawang na nakasabit sa bubong o pintuan, abo sa mga sulok ng bahay, at bakal o kutsilyo na inilalagay malapit sa kama. Nakita ko mismo na kapag ipinahid ng nanay ko ang abo sa may bintana, parang nawawala ang kakaibang tunog; hindi ko maipaliwanag pero gumagana sa amin ang ritual na iyon — kahit pa man sa psychological na antas, nagdaramay ito ng kapanatagan sa buong bahay. Bukod sa tradisyonal na bagay, natutunan ko ring huwag iasa lahat sa sagrado o sa pamahiin: pinagsasama namin ang alamat at modernong pag-iingat. May mga gabi na nagsisindi kami ng ilaw at tumutulog nang magkakasama lalo na kapag malakas ang hiyaw-hiyaw ng aswang sa paligid. Pinapalakas namin ang kapitbahayan: may nakabahaging telepono, may mga taong umiikot para mag-check, at kapag seryoso ang banta, agad kaming kumokontak sa barangay. Personal kong payo — ilagay mo ang iyong kaligtasan sa unahan: lock ang pintuan, iwasang mag-isa sa labas ng gabi, at huwag pumunta sa mga liblib na lugar. Ritwal man o modernong paraan, ang mahalaga ay sama-sama kayong nagbabantay at may planong emergency. Hindi ko sinasabi na suwerteng palagi itong gumagana, pero bilang kombinasyon ng naniniwala sa tradisyon at paggamit ng karaniwang pag-iingat, mas maiiwasan mo ang panganib. Sa huli, ang pinakamalaking kalaban ng takot ay pagkakaisa at pagiging handa — may kaba pa rin ako minsan, pero mas konti kumpara noong bata pa ako.

Eto ang medyo personal kong listahan ng maiikling anime na puwede mong panoorin tuwing gabi — yung mga hindi nakakabigat pero nagbibigay ng good vibes bago matulog. Una, subukan mo ang 'Barakamon' (12 episode). Mahinahon ang pacing, maraming magagaan na eksena sa isla, at perfect kapag gusto mong mag-relax. Sunod, 'Mushishi' — episodic siya kaya pwede kang huminto kahit anong oras; bawat episode parang maikling kwento na puno ng misteryo at kalmadong atmosphere. Pang-cozy, 'Laid-Back Camp' ('Yuru Camp△') ang best para sa campfire feels at simple na saya. Kung gusto mo ng talagang maiikling bits, 'Bananya' at 'Pui Pui Molcar' ay dalawa sa pinaka-cute at under-five-minute na palabas na mapapanood mo nang walang commitment. Karaniwan, pinipili ko yung mga may malinaw na simula at katapusan sa episode para hindi ako mawala sa oras. Panghuli, kapag napagod ako sa araw, mas pinipili ko ang mga episodes na may comforting soundtrack at hindi sobrang emosyonal — para tulog na lang agad ang utak ko. Subukan mo isa-isa at tingnan kung alin ang magiging nightly comfort mo — ako, laging may isang cozy show na nire-reserve ko para sa winding down.

Sige, heto ang mas malalim na listahan ng mga lugar na lagi kong tinitingnan kapag naghahanap ako ng larawan at dokumento tungkol sa tiktik — at madalas may napupulot akong kakaibang impormasyon. Una, mag-check ka sa mga malalaking aklatan at museum: ang National Library of the Philippines at ang National Museum ay may mga lumang koleksiyon ng litrato, etnograpiya, at journal na nagdodokumento ng iba't ibang paniniwala sa aswang at tiktik. Sa mga university libraries naman, ang UP Diliman at Ateneo ay may mga thesis at special collections na minsan hindi mo mahahanap sa Google. Hanapin ang mga keyword na ‘tiktik’, ‘aswang’, ‘Philippine folklore’, at mas maganda kung Filipino at English para mas malawak ang lumalabas. Online naman, laging nagagamit ko ang Internet Archive at Google Books para sa mga lumang libro at folklore compilations; tama ring puntahan ang JSTOR o Academia.edu para sa mga academic papers (kahit may bahagi na naka-paywall, madalas may libre ring preview). Huwag kalimutang i-browse ang NCCA website at mga regional cultural office pages — naglalabas sila ng dokumento at exhibit catalog na may mga litratong etnograpiko. At siyempre, kapag nag-iinspeksyon ako ng mga larawan, laging chine-check ang provenance: kailan kinuha, sino ang photographer, at kung may caption o koleksyon reference. Mahilig ako sa ganitong treasure hunt, kasi kadalasan doon mo mahahanap ang mga tunay na lumang tala tungkol sa tiktik.

Nakakakilabot isipin kung gaano karami naming kwento ng tiktik sa Visayas na naipasa-pasa sa mga hapag-kainan at sa dilim ng gabi. Lumaki ako sa Capiz at madalas marinig ang onomatopoeic na „tik-tik“ sa mga alamat — iyon ang tunog na sinasabing sumusunod sa likod mo kapag may aswang. Kadalasan ang mga kuwentong naririnig ko ay hindi palaging may pangalanang indibidwal na bida, kundi mga tagpo: isang babae na naglilipat gabi-gabi, kababaihan na naglalaho sa gitna ng palayan, o isang ina na nagiging malamig ang katawan tuwing sumasapit ang dapithapon. Ang mga lugar na madalas mabanggit ay Capiz, Iloilo, Negros, at Cebu; sa mga probinsyang ito, magkaiba man ang tawag, iisa lang ang takot — ang tiktik na naghahanap. May mga partikular na alamat din na tumatak sa akin, tulad ng modernong bersyon ng „Maria Labo“ sa Cebu na bagaman hindi literal na tinatawag na tiktik, madalas isinasali sa kategorya ng mga tao-aswang at pinagsasama sa mga tiktik/manananggal tales kapag nagpapalitan ng kwento. Sa Negros at Iloilo naman may mga kuwentong sinasabing ang aswang ay umaatake sa mga anak at nag-iiwan ng kakaibang bakas; sila ang type of tiktik na lumilipad o nag-iwan ng malakas na tunog sa bubong nang hindi mo makita. Para sa mga gustong magbasa, laging magandang reference ang mga anthology ng katutubong alamat, gaya ng koleksyon ni Damiana Eugenio, na may mga bahagi na sumasaklaw sa Visayan variants ng aswang. Sa tuwing may medyo tahimik na gabi at may nakikitang gumugulong na ulap, naaalala ko pa rin ang mga pagtitipong iyon — hindi puro takot; may halong pagtatawa, paalaala, at aral din. Ang tiktik sa Visayas, para sa akin, ay hindi lang isang nilalang; isa rin itong mekanismo para turuan ang mga bata kung saan hindi dapat lumabas, o upang ipaliwanag ang biglaang pagkawala ng manok o kambing. Iba-iba ang bersyon, pero iisa ang sentimento: ingat ka sa gabi at makinig sa tunog na ‚tik‘, baka may nagbabantang aswang.