Sino Ang May-Akda Ng Komiks Na Gabi At Araw?

Bilang isang taong mahilig sa mga alamat, lagi akong nagtatanong kung sino ang totoong may-akda ng isang kuwento—lalo na ng paborito kong 'ang alamat ng araw at gabi'. Sa totoo lang, wala itong iisang kilalang may-akda; ito ay bahagi ng ating oral tradition. Ibig sabihin, ipinasa-pasa ito mula sa mga matatanda hanggang sa kabataan sa iba't ibang baryo, at bawat rehiyon may kaunting pagbabago sa detalye: minsan mas malambing ang tono, minsan naman nakakatakot ang bersyon. Dahil sa ganitong paglipat-lipat, maraming manunulat at ilustrador ang nag-retell o nag-adapt ng kuwentong ito sa anyong aklat pambata. Kaya kung makikita mo ang pangalang nakalimbag sa isang partikular na edisyon, iyon ang taong nagkwento o nag-compile ng bersyon na iyon — hindi ang orihinal na pinagmulang tagalikha. Para sa akin, mas nakakaantig na isipin na kolektibong pag-aari ito ng mga komunidad, isang kuwento na nabuo dahil sa sabayang pag-iisip at damdamin ng maraming tao. Natatandaan ko pa kung paano nag-iba ang mga detalye kapag isinunod-sunod sa iba’t ibang dako—iyon ang buhay ng alamat, buhay na buhay at palaging nagbabago.

Uy, ang tanong mo ay parang pang-istorya sa akin habang naglalakad sa palengke ng mga libro—masaya pero medyo kumplikado. Ang totoo, ‘Ang Alamat ng Araw at Gabi’ ay isang kuwentong-bayan na maraming salin at bersyon, kaya wala talagang iisang ilustrador na pwedeng ituro bilang ang tanging gumawa ng larawan para dito. Maraming publishers at independent artists ang nag-interpret ng alamat na ito sa kani-kanilang estilo: may mga tradisyunal na linya at watercolor, may mga modernong flat-color digital, at may mga editions na minimal lang ang ilustrasyon. Kung may partikular na edisyong tinitingnan ka, kadalasan makikita ang pangalan ng illustrator sa title page o sa colophon sa likod ng libro. Bilang mambabasa, mas enjoy ako kapag nakita ko kung paano nagkakaiba-iba ang visual na pagpapakahulugan ng parehong kwento—tila bawat ilustrador nagbibigay-buhay sa ibang mood ng alamat. Kaya sa tanong mo, ang pinakamalinaw na sagot: iba-iba ang nag-illustrate, depende sa edisyon at publisher.

Ang akdang 'sa araw ay bungbong sa gabi ay dahon' ay isinulat ni Macario Pineda. Isa siya sa mga kilalang manunulat ng mga kwentong nakaugat sa kultura at tradisyon ng mga Pilipino. Sa kanyang mga akda, madalas na isinasalaysay ni Pineda ang mga karanasan ng mga tao sa kanilang pang-araw-araw na buhay, pati na rin ang kanilang mga pagnanasa at pangarap. Ang pamagat mismo ng akda ay tila bumabalot sa likas na kamalit at kahulugan sa mga magkakasalungat na elemento ng buhay. Maraming beses akong nakatagpo ng mga sipi mula sa akdang ito, at ang bawat isa ay tila may dalang damdamin at makabagbag-damdaming mensahe. Ang kakayahan niyang ipakita ang mga simpleng bagay sa buhay sa pamamagitan ng masining na paggamit ng wika ay tunay na kahanga-hanga. Ang kanyang mga kwento ay tila nagagawa tayong magmuni-muni tungkol sa ating sariling mga karanasan at relasyon. Habang sinusuri ko ang kanyang mga akda, parang nakakahanap ako ng mga piraso ng aking sarili sa mga tauhan. Ang mga temang umiikot sa pag-ibig, pagkakaibigan, at pakikibaka na ipinakita sa kanyang kwento ay tunay na nagbibigay buhay at nagbibigay inspirasyon sa mga mambabasa. Isa siya sa mga manunulat na talaga namang nag-iwan ng marka sa akin, at patuloy kong ipinapasa ang kanyang mga kwento sa aking mga kaibigan at kapamilya.

Sobrang nostalgic ang tunog ng pamagat na 'Ang Matsing at ang Pagong' para sa akin — tuwing naririnig ko ito bumabalik agad ang alaala ng mga kuwentong pambata. Kung titingnan ang pinagmulan, ang orihinal na may-akda ng kuwentong ito ay hindi isang modernong Pilipinong manunulat kundi bahagi ng mas malawak na koleksyon ng mga alamat: ang ‘‘Panchatantra,’’ isang sinaunang koleksyon ng mga pabula mula sa India na tradisyonal na iniuugnay kay Vishnu Sharma. Siya ang karaniwang binabanggit bilang nagsimula ng mga kuwentong iyon sa layuning magturo ng katalinuhan at etika sa mga prinsipe. Bilang isang taong lumaki sa mga lokal na bersyon, mahalaga ding pansinin na ang naging 'Ang Matsing at ang Pagong' sa Pilipinas ay produkto ng mahabang oral tradition at maraming adaptasyon. Ibig sabihin, walang iisang modernong Pilipinong may-akda na orihinal na lumikha ng kuwentong ito; sa halip, ito ay ipinasa at inangkop ng maraming tagapagsalaysay hanggang sa maging pamilyar sa atin ngayon. Gustung-gusto ko ang ganitong klase ng kwento dahil nagpapakita ito kung paano nabubuhay at nagbabago ang mga tradisyon sa paglipas ng panahon.

Buksan mo ang pahina ng 'gabi at araw' at parang pinagmumultuhan ka agad ng dalawang magkasalungat na mundo: ang malamlam, lihim na mundo ng gabi at ang maliwanag, maliwanag ngunit may mga peklat na mundo ng araw. Sa unang bahagi ng nobela, ipinapakilala ang mga pangunahing tauhan sa mga ordinaryong sandali na may kakaibang bigat — pamilya na naglalakad sa hangganan ng kahirapan at pag-asa, magkasintahang sinusubok ng mga hindi inaasahang balakid, at isang indibidwal na nagdadala ng lihim na nakatago habang nag-aangking normal. Ang tono ay malambot pero matulis, puno ng mga eksenang punong-puno ng imahen: ilaw ng poste na nagbi-bounce sa ulan, mga bintana na sumasalamin ng mga pangarap, at mga tahimik na palitan ng pagtingin sa pagitan ng mga karakter. Dito pa lang ramdam mo na hindi lang ito kwento ng pangyayari kundi ng pakiramdam — midnight confessions at dawn realizations na magkasabay ang pag-ikot. Sa gitna ng nobela, umiikot ang kwento sa paglalakbay ng pangunahing tauhan patungo sa pag-unawa sa sarili at sa ugnayan nila sa iba. May mga eksenang mapanlikha na nagpapakita kung paano nagbubukas ang mga dating nakasara na sugat kapag napilitang harapin ang katotohanan: pag-amin ng pagkakamali, pagharap sa nakaraan ng pamilya, o pagdesisyong tuparin ang isang pangakong matagal nang napabayaan. Ang mga relasyon ay hindi linear; may mga saglit ng pagkakaisa, pagkatapos ay alitan, at pag-aalinlangan. Mahusay ang ritmo ng nobela—may mga sandaling mabagal at marubdob, na nagbibigay daan para sa masinsinang introspeksyon, at may mga mabilis na pangyayari na nagtatagilid ng emosyon. Tema ng pag-asa at pagkalungkot ay sabay-sabay naglalakad, at nagiging malinaw na ang 'gabi' ay hindi lang literal na gabi kundi mga oras ng pagdurusa at pagtatago, habang ang 'araw' ay hindi simpleng liwanag kundi ang panahon ng paghaharap at muling pagsilang. Pagtapos, dumadaloy ang nobela papunta sa isang resolusyon na hindi perpektong malinis pero kasiya-siya at makatotohanan. May mga lihim na lumabas at may mga taong puno ng pagsisisi na nagtatangkang magtama; may mga relasyong lumakas at may mga naglalakad palayo. Ang huling tanawin madalas ay poetic—isang umaga matapos ang bagyo, isang silid na may bakanteng upuan, o isang character na tahimik na naglalakad sa harap ng bagong sikat ng araw—at doon mo mararamdaman ang essence ng buong nobela: ang buhay ay umiikot mula gabi tungo sa araw, at sa bawat pag-ikot may pagkakataon para sa pagbabago, pag-ibig, at pag-asa. Personal kong nagustuhan kung paano hinahawakan ng may-akda ang mga paksang ito nang may warmth at realism; hindi ka iniiwan ng palabas na may malabong moral, kundi may isang banayad na paalala na kahit sa pinakamadilim na gabi, may unang siklab ng araw na naghihintay.

Sarap isipin kung paano lumisan ang kuwentong-bayan sa bibig ng matatanda hanggang sa pumasok sa mga aklat pambata — ganito ang nangyari sa ‘Ang Pagong at ang Matsing’. Wala itong iisang kilalang may-akda; isang tradisyong oral ang pinagmulan nito. Sa akin, bahagi ito ng kolektibong alaala ng mga Pilipino na ipinasa-pasa mula sa isang henerasyon patungo sa susunod, kaya iba-iba ang bersyon depende sa rehiyon at tagapagsalaysay. Marami kong nabasa at narinig na bersyon: may nananamantala na matsing, may matinong pagong, at iba-ibang aral tungkol sa pagkakamkam at pagiging tuso. Hindi lang ito Pilipino—may katulad sa Timog-Silangang Asya at maging sa mga kuwentong mula sa India at Indonesia. Dahil sa ganitong malawak na pinagmulan, mahirap magtalaga ng isang “orihinal na may-akda.” Kaya kapag tinanong ako kung sino ang sumulat, lagi kong sinasagot na ito ay gawa ng kolektibong imahinasyon ng taumbayan; pinagyaman ng mga tagapagsalaysay at kalaunan ay isinulat ng maraming manunulat at inilarawan ng iba’t ibang ilustrador para sa mga aklat pambata.

Sa alamat ng araw at gabi, may mga tauhang nagbibigay ng kakaibang kulay at kwento na tumatalakay sa mga pwersa ng kalikasan. Isa sa mga pangunahing tauhan ay si Bathala, ang Makapangyarihang Diyos kung saan lahat ng bagay ay nagmumula. Nagsisilbing tagapaglikha siya, na nagtakda ng mga batas sa kalikasan. Kasama niya si Liwayway, ang personipikasyon ng umaga, na nagdadala ng liwanag at pag-asa tuwing umaga at sumasalamin sa mga pagkakataon na ang lahat ay may posibilidad. Sa kabilang dako, nandiyan si Ulan, na kumakatawan sa mga ulap at nagdadala ng ulan sa mundo, at si Hatinggabi, ang nagpapakita ng dilim at nagpapahina sa mga tao, kundi ito rin ay nagdadala ng kapayapaan. Isang masining na pagsasalaysay ng pakikipagsapalaran at labanan sa pagitan ng liwanag at dilim, na nagpapakita ng kanilang ugnayan at epekto sa ating mga buhay. Marami ring kwento tungkol sa pagsasama at paghihiwalay nina Liwayway at Hatinggabi, na nag-uugat sa kung paano nila naiiba ang kanilang mga tungkulin. Ang kagandahan ng alamat na ito ay hindi lamang nakatuon sa mga tauhan kundi pati na rin sa simbolismong dala ng mga ito. Pinapakita nito na sa kabila ng pag-iral ng dilim ay may liwanag na sumusunod, kaya’t laging nagkakaroon ng pagkakataon sa buhay. Sa ganitong paraan, ang kwentong ito ay nagtuturo ng isang mahalagang aral tungkol sa balanse at pagkakasalungat sa ating mundo. Minsan iniisip ko, paano ba tayo nakaka-relate sa mga tauhang ito? Marahil ito ay dahil pinapakita nila ang araw-araw na laban ng mga tao na patuloy na nagtatrabaho para sa liwanag sa gitna ng mga hamon. Siya nga pala, napaka-espesyal din nito para sa akin hindi lamang dahil sa kabatiran sa likod ng mga tauhan kundi pati na rin sa mga alaala ng pagtuklas ng mga kwentong ito noong ako'y bata. Ang mga tauhang ito ay nagbigay inspirasyon sa akin na hangarin ang pagiging liwanag sa buhay ng iba. Sa kabuuan, ang mga tauhan sa alamat na ito ay hindi basta mga karakter lamang; sila’y simbolo ng pag-asa, laban, at pagbabago. Dumaan man ang mga pagsubok sa atin, tandaan na may Hatinggabi man, darating pa rin ang Liwayway. Ang kwento nila ay nagpapakita na ang bawat isa sa atin ay may bahaging ginagampanan sa malawak na tapestry ng buhay.

Tila ba napaka-pamilyar sa akin ang mga kuwentong pambata na paulit-ulit kong binabasa tuwing bata pa ako; isa na rito ang ‘Ang Leon at ang Daga’. Sa pinakasimpleng kasagutan: ang orihinal na may-akda ng kuwentong kilala natin bilang ‘Ang Leon at ang Daga’ ay mula sa koleksyon ni Aesop — kilala sa Ingles bilang 'The Lion and the Mouse'. Si Aesop ay isang sinaunang Greek na kuwentista na iniuugnay sa maraming maiikling pabula na may moral na aral, at ang kuwentong ito ay isa sa pinakamadalas na isinasalin at isinasalaysay sa iba't ibang kultura. Sa Pilipinas, madalas kong mabasa o marinig ito sa Tagalog na bersyon na isinulat o isinalin ng iba't ibang mga manunulat at publikasyon — kaya minsan mahirap tukuyin ang isang partikular na Pilipinong "may-akda" para sa pamilyar nating bersyon. Ang mahalaga sa akin ay ang aral: maliit na kabutihan ay maaaring magbalik ng malaking biyaya. Ito ang dahilan kung bakit lagi kong iniisip na kahit simpleng kuwento lang, napakalakas ng epekto nito sa paghubog ng pag-uugali ng mga bata at maging ng matatanda.

May hawig siyang lihim na hindi mo agad malalaman: para sa akin, ang 'Alamat ng Araw at Gabi' ay hindi isang librong may malinaw na petsa ng unang paglalathala dahil ito ay isang kwentong-bayan na umusbong sa bibig ng maraming henerasyon. Bilang mahilig sa lumang kuwento, napansin ko na ang mga ganitong alamat ay karaniwang ipinapasa nang pasalita bago pa man ito dumikit sa papel. Maraming bersyon ang umiiral depende sa rehiyon at nagsimulang lumabas sa mga koleksyon ng mga kuwentong-bayan at school readers mula huling bahagi ng ika-19 na siglo hanggang sa ika-20 siglo. Ibig sabihin, wala talagang iisang orihinal na taon o may-akda na pwedeng ituro — iba-iba ang naitala sa iba't ibang akda at anthology habang unti-unting naitala ng mga tagapagtipon ng alamat. Kung naghahanap ka ng partikular na naka-print na bersyon, madalas makikita iyon sa mga aklat pambata o sa mga koleksyon ng mitolohiya na inilathala noong 1900s, at marami ring modernong adaptasyon hanggang ngayon. Personal, gusto ko ang ideya na ang kwento ay nabubuhay dahil patuloy itong nire-relate ng tao, hindi lamang dahil sa isang petsa ng paglalathala.

Habang naglilibot ako sa mga bookstore noong Sabado, napansin ko na madalas maubos agad ang kopya ng mga classic na pambatang alamat — kasama na ang 'Ang Alamat ng Araw at Gabi'. Kung naghahanap ka ng physical na kopya, una kong tinitingnan ay ang malalaking chain tulad ng National Book Store at Fully Booked; madalas may stock sila o kaya may order option kung wala sa branch. Bukod dun, maganda ring i-check ang online marketplaces tulad ng Shopee at Lazada: maraming independent sellers at kahit mga secondhand sellers ang naglalagay ng mga scanned photos ng mismong libro, kaya makikita mo agad ang kondisyon. Tip ko lang, laging suriin ang rating ng seller, shipping fee, at photos ng mismong kopya bago magbayad. Kung kolektor ka o hinahanap mo ang isang partikular na edisyon, subukan din ang Facebook Marketplace o mga local book groups—may mga taong nagpo-post ng rare finds at minsan makikipag-swap pa. Personal, doon ko nahanap ang isang magandang ilustradong edition na wala sa mainstream stores, kaya sulit ang paghahanap.