Kasabihan

Walang katulad ang mga kasabihang Pilipino pagdating sa pagpapahayag ng mga aral at kaya't galing nito sa ating kultura. Isang kasabihan na lumalabas sa aking isip ay ang 'Ang hindi marunong lumingon sa pinanggalingan ay hindi makararating sa paroroonan.' Ang halagang ito ay nagsisilbing paalala sa atin na dapat nating pahalagahan at alalahanin ang ating mga pinagmulan at karanasan. Sa mga kasalukuyang henerasyon, madalas kong marinig ito mula sa mga matatanda sa aking pamilya, lalo na kapag may nagsasagawa ng mga desisyon na tila kalimutan ang kanilang mga ugat. Napagtanto ko na sa aking paglalakbay sa anime at komiks, marami akong nakikilalang characters na nakakaranas ng ganitong aral. Halimbawa, si Naruto mula sa 'Naruto' ay patuloy na naglalakbay, kung saan ang kanyang mga alaala sa mga nagturo sa kanya ay guides sa kanyang pagsisikap na maging Hokage.

Isa pang halimbawa ng kasabihan na tumutukoy sa mga pananaw ng Pilipino ay ang ‘Kapag naubos na ang mga paasang, nahihirapan ka ng mahuli ang iyong araw.’ Sinasalamin nito ang ideya na ang sobrang ipon ng mga pangarap at mga plano, pero wala tayong ginagawang hakbang upang makamit ito, ay wala ring saisay. Sa mundo ng mga laro, madalas kong makita ang mga characters na may mga quests na naiwan sa daan. Mga karakter na ibabaw sa kanilang pangarap na walang aksyon. Ang mga kwentong ito ay nagdadala ng mga aral na ito sa harapan, na nagpapabalik sa akin sa kasabihang ito tuwing may pagkakataon.

Huli, hindi ko maaaring kalimutan ang 'Ang hindi marunong lumamang ay hindi makakain.' Simple ngunit may lalim na mensahe ito tungkol sa pagsisikap at tiyaga. Sa bawat laban at tagumpay sa aking mga paboritong karakter sa anime, mula kay Goku sa 'Dragon Ball Z' hanggang kay Deku sa 'My Hero Academia', palaging may mga sandaling ipinapakita na ang pagsusumikap at dedikasyon ay nagdadala ng tagumpay. Ang kasabihang ito ay sinasalamin ang pakikinig ko sa mga kwento at mga karanasan ng mga tao sa aking paligid na nagtutulak sa akin para patuloy na makipagsapalaran sa akin. Nagtuturo ito sa akin na ang mga kasabihang ito ay mga yaman ng ating kultura na dapat nating ipasa sa susunod na henerasyon.

Naku, tuwang-tuwa ako kapag napag-uusapan ang mga lumang kasabihan — parang may libreng aral na laging handang i-share ng ating mga ninuno.

Marami talagang halimbawa ng mga kasabihan sa Filipino na karaniwan nating naririnig: 'Kung may tiyaga, may nilaga' bilang paalala na may kapalit ang sipag; 'Ang hindi marunong lumingon sa pinanggalingan ay hindi makararating sa paroroonan' na nagtuturo ng paggalang sa ugat; 'Kapag may isinuksok, may madudukot' na nagpapahalaga sa pag-iipon; 'Walang mahirap na gawa pag dinaan sa tiyaga' na pampalakas ng loob; at 'Daig ng maagap ang masipag' na naghihikayat ng pagiging maagap at hindi lang masipag.

Bawat kasabihan may dalang konteksto at tono—may mga nakakatawa, seryoso, o paalaala lang. Masarap silang gamitin sa usapan dahil diretso ang punto at madalas, may konting banat o humor. Ako, kapag nagte-text sa barkada, madalas akong gumamit ng ganitong mga linya — simple pero may dating, parang instant wisdom na may kasamang kiliti sa puso.

Dahil sa mga nangyayari sa paligid, tila nakatanim sa isipan ko ang kwento ni Kapitan Basilio. Ang kwento ay nakapaloob sa isang masalimuot na lipunan na punung-puno ng diskriminasyon at paghihirap. Ang isa sa mga pangunahing kaganapan na talagang umantig sa akin ay ang pagdating ni Kapitan Basilio sa bayan. Ang pagkakaroon ng mga balita tungkol sa mga kaguluhan at ang estado ng mga tao sa kanyang paligid ay nagdala sa kanya ng malaking kabiguan. Naipakita ang kanyang pag-unawa sa hirap ng buhay, na siyang nagtulak sa kanya na kumilos at makialam sa mga kaganapan. Isa pa, ang pagsali ni Basilio sa mga protesta ay naging simbolo ng kanyang paglaban para sa katarungan. Kung may isang bagay na lumutang, iyon ay ang kanyang matibay na determinasyon na ipaglaban ang kanyang mga pananaw laban sa katiwalian ng gobyerno.

Madalas na maiisip na ang mga tauhan sa isang kwento ay may mga dahilan sa kanilang mga aksyon. Sa kaso ni Kapitan Basilio, ang kanyang mga pinagdaraanan ay nagtutulak sa kanya upang ipaglaban ang kanyang mga paniniwala. Nakabuo siya ng koneksyon ng mga tao sa kanyang paligid, na tumutukoy sa pagkakaisa sa kabila ng mga pagsubok. Ito ay nagbigay sa akin ng inspirasyon na tandaan na ang pagbabago ay nagsisimula sa bawat isa sa atin. Kaya nga, sa kabila ng tono ng kwento, nakuha ko ang damdaming positibo na maaaring mayroong liwanag sa gitna ng dilim. Dito, ang kahalagahan ng pagkilos ng mga mas nakararami, na syang ginagampanan ni Basilio, ay lalong lumutang. Wala ng tanong, siya ang nagsisilbing boses ng iba, lalong-lalo na para sa mga walang tinig. Hindi lang siya isang karakter para sa akin; isa siyang repleksyon ng pamamagitan at pagkilos na umaabot sa mas malaling kahulugan sa buhay mismo.

Isang mahalagang aspeto na madalas na sinasalamin ng mga may-akda sa kanilang mga akda ay ang konsepto ng basbas, na may mga sari-saring kahulugan at implikasyon depende sa konteksto. Sa ilang mga kwento, ang basbas ay maaring isang simbolo ng pahintulot o pagtanggap, nagpapahiwatig na ang mga karakter ay nakakaranas ng pagbabago o paglago. Halimbawa sa mga nobelang tulad ng 'The Alchemist', ang basbas ay tumutukoy sa mga pagkakataong nagbibigay-daan sa pangunahing tauhan na matupad ang kanyang mga pangarap. Maraming mga may-akda ang bumabalik sa ideyang ito, na nagpapakita na mahalaga ang lakas at suporta mula sa mga tao sa ating paligid. Sa huli, ang basbas ay hindi lamang pisikal kundi espiritwal na nagbibigay-daan sa mga tauhan na patibayin ang kanilang mga layunin at mithiin.

Isa pang pananaw na umiikot sa basbas ay ang tema ng pagkakahiwalay o pag-aakusa. Maraming may-akda ang gumagamit ng kontradiksyon sa kanilang mga kwento, kung saan ang basbas na naging simbolo ng magandang kapalaran ay napalitan ng takot at pagdududa. Tinatakbo nito ang ating isip sa mga komiks tulad ng 'Berserk', kung saan ang mga tauhan ay kailangang makipagsapalaran sa mga estado ng basbas na umaaktong banta sa kanilang buhay at kalayaan. Dito, ang basbas ay tila nagiging isang biyahe ng tiwala at pagkakanulo, kung saan ang mga karakter ay patuloy na nag-iisip kung paano nila magagamit ang mga basbas na iyon sa kabila ng kanilang mga takot.

May mga pagkakataon din na ang basbas ay gumaganap na isang guro sa mga tauhan. Napakaraming kwento ang nagpapakita na ang mga basbas ay nagmumula hindi lamang sa mga diyos o supernatural na mga nilalang, kundi pati na rin sa mga simpleng tao na nagbigay ng inspirasyon at pag-asa. Sa mga akda tulad ng 'Your Lie in April', nakikita natin kung paano ang ibang tao ay nagiging batayan ng pagbabago, at ang kanilang mga basbas ay nag-uudyok sa mga pangunahing tauhan na lumabas mula sa kanilang shell. Itinataas nito ang tanong sa pagkakaroon natin ng mga 'basbas' sa aming buhay. Ano ang mga simpleng bagay na nagiging inspirasyon natin?

Marahil, ang pinakalalim na pahayag tungkol sa basbas ay ang pag-unawa na ito ay kalakip sa ating pakikibaka at tagumpay. Hindi ito basta dumating. Sa mga kwento ni Haruki Murakami, ang kanyang mga tauhan ay patuloy na humaharap sa mga hamon na nagiging dahilan upang makatagpo ng mga basbas sa kanilang mga buhay. Ang kanilang mga karanasan at pakikibaka ay nagpapakita na mayroon tayong kakayahan na lumikha ng sariling basbas kung tayo ay handang lumaban at matuto mula sa ating mga pagkakamali.

Ang Mga Kasabihan, Salawikain, at Sawikaing Pilipino ay mga tradisyonal na ekspresyon ng karunungan na nagmula sa ating mga ninuno. Parang time capsule sila ng kultura—nagpapakita ng mga paniniwala, pag-uugali, at pati na rin ang humor ng mga Pilipino. Halimbawa, ‘Ang hindi marunong lumingon sa pinanggalingan ay hindi makararating sa paroroonan’ ay hindi lang tungkol sa pagiging grateful, kundi pati na rin sa pagkilala sa mga taong nakatulong sa atin.

Masaya ‘kong isipin na kahit sa modernong panahon, ang mga ito’y relevant pa rin. Ginagamit ko mismo ang ‘Nasa Diyos ang awa, nasa tao ang gawa’ bilang reminder na dapat may effort din ako para magtagumpay. Nakakatuwa rin na may mga Salawikain na puno ng wordplay, tulad ng ‘Bato-bato sa langit, ang tamaan ay huwag magagalit’—simple pero malalim ang dating.

Hanggang ngayon, bumabalik pa rin ako sa sining ng baybayin at tunay na namamangha ako sa lalim ng kahulugan nito sa kulturang Pilipino. Ang baybayin ay hindi lamang isang sistema ng pagsulat; ito ay isang simbolo ng ating pagkatao at kasaysayan. Nagsimula ito bilang daan para ipahayag ang damdamin, saloobin, at kaisipan ng mga ninuno natin. Sa tuwing napag-uusapan ang baybayin, naaalala ko ang mga matatalinong tao sa ating kasaysayan na ginamit ito bilang isang pagpapahayag ng kanilang mga adhikain. Ang bawat simbolo at letra ay bumabalot ng mga kwento at karanasan ng nakaraan.

Isipin mo, ang baybayin ay labis na mahalaga hindi lamang sa bagay ng komunikasyon kundi pati na rin sa pagkakakilanlan natin bilang Pilipino. Sa world of pop culture, makikita mo ito sa mga tattoo, disenyo ng damit, at maging sa mga produkto, nagpapahayag na buhay pa rin ang ating kultura. Madalas akong kumakanta ng mga kantang may impluwensya ng baybayin, at ang bawat liriko na may ganitong elemento ay talagang bumabalot sa akin ng isang pakiramdam ng pag-uugnayan sa ating mga ninuno. Ang pagbabalik-loob sa baybayin ay tulad ng muling pagdiskubre ng ating sarili bilang mga Pilipino.

Isang magandang halimbawa nito ay ang pagsasama ng baybayin sa mga proyekto sa sining at literatura. Napansin ko na marami na ring mga artista at manunulat ang gumagamit nito bilang inspirasyon sa kanilang mga gawa. Ang mga pamana ng ating mga ninuno ay hindi dapat kalimutan, kundi dapat ipagmalaki at ipasulong. Masayang-masaya ako na muling nabubuhay ang interes sa baybayin sa mga kabataan ngayon, sa kabila ng modernisasyon. Sinasalamin nito na kahit sa mga hamon ng makabagong mundo, ang ating nakaraan ay mananatiling parte ng ating pagkakakilanlan.

Masasabi kong ang pag-unawa at pagpapahalaga sa baybayin ay tila nagiging simbolo ng pagkakaisa at pag-ibig sa sariling wika, at isang magandang hakbang tungo sa mas maliwanag na kinabukasan para sa kulturang Pilipino.

Tila ako'y lumilipad sa isang mundo ng mga makukulay na kasuotan habang naiisip ko ang kanyaw na seremonya. Sa mga ganitong okasyon, makikita ang mga katutubong damit na talaga namang nakakaakit ng atensyon. Isang halimbawa ay ang tila kapaligiran ng mga bisaya, kung saan ang mga lalaking nagsusuot ng ‘barong’ na nilagyan ng mga elaboradong burda at ang mga kababaihan naman ay nagdadala ng ‘barot’ na may malalapad na palda at kamay na may mga palamuti. Ang pagkakagawa ng mga kasuotan ay hindi lamang nakasalalay sa kanilang estilo kundi sa mga kulay at disenyo na nagbibigay-diin sa kanilang tradisyon at kultura.

Pagdating naman sa mga accessories, tila isa itong pagdiriwang ng sining at pagkukulay! Kasama ng mga kasuotan, dinagdagan ang kanilang anyo ng mga kuwintas na yari sa mga butil at alahas na handog ng mga lokal na artisan. Ipinapakita ang mga ito ang kanilang pagkakakilanlan at pagiging bahagi ng kanilang mga ninuno. Siksik sa simbolismo ang bawat piraso at hindi mo maiiwasan ang mapahanga sa kanilang kasanayan at dedikasyon. Pati ang mga pang-kabuhayan na kasangkapan na ginagamit ay may mga partikular na disenyo na nakaakibat sa kanilang tradisyon.

Sa pangkasalukuyan, ang makikitang mga kasuotan ay tila mga sining na sinasalamin ang diwa ng bayan. Gumagawa sila ng mga damit na hindi lang basta simbolo ng kanilang kultura, kundi pati na rin isang anyo ng pag-unlad. Ang mga kabataan ngayon ay ginagawa itong moderno pero pinanatili ang mga tradisyonal na elemento. Ang ganda ng kanilang pagyanig sa mga lumang paniniwala habang nagdadala ng sariwang hangin ng pagbabago. Kaya sa susunod na makita mo ang isang kanyaw na seremonya, suriin ang mga detalyeng menekyang espesyal na kwento tungkol sa kanilang kultura at pamana.

Ang kanyaw ay isang napakagandang tradisyon sa mga pagdiriwang sa Pilipinas na puno ng pahayag at kulay! Para sa akin, ang kanyaw ay isang pagsasalu-salo na hindi lamang nakatuon sa pananampalataya kundi pati na rin sa pagkakaisa ng komunidad. Kadalasan itong isinasagawa sa mga piyesta tulad ng Pista ng Nazareno o Araw ng Pagsasaka, kung saan ang mga tao ay nagtitipon upang ipagdiwang ang kanilang mga tradisyon. Ang isang magandang halimbawa ay tuwing Pista ng Santo Niño sa Cebu, kung saan ang mga lokal na residente ay naka-ayon na makibahagi sa mga sayawan at parada kasabay ng kanyaw bilang simbolo ng kanilang debosyon.

Sa proseso ng kanyaw, makikita ang mga nakabukas na banga ng bulaklak at mga ritwal na sinasagawa ng mga tumatao (mga lider ng komunidad) na nagdarasal habang humahawak ng simbulo mula sa kanilang mga ninuno. Ang mga makukulay na kasuotan ay talagang umaakit sa mata, habang ang musika at sayaw ay nagdadala ng kasiyahan sa kapaligiran. Ang bawat hakbang at galaw ng mga kalahok ay tila nagkukuwento ng kanilang mga sakripisyo at pagkakaisa. Masarap isipin na sa mga pagdiriwang na ito, nagiging tagasunod tayo ng ating kultura at kasaysayan, habang patuloy na pinapanday ang kinabukasan ng ating komunidad.

Nalalakip sa mga talinghaga ng ating wika ang salitang 'kahabag-habag', na tila may malalim na pinag-ugatan at damdaming nakapaloob. Sa aking panunuring personal, ang salitang ito ay tumutukoy sa isang bagay o sitwasyon na nagdudulot ng labis na pagkalungkot o awa. Baka mga nakaraang karanasan ang nag-udyok sa atin na tawagin ang mga sitwasyong iyon bilang kahabag-habag. Para sa akin, naisip ko ito habang pinapanood ang isang anime, halimbawa, sa 'Your Lie in April', kung saan ang mga karakter ay dumadaan sa emosyonal na paghihirap na dapat nating pahalagahan at unawain.

Sa iba pang pagkakataon, maaaring itulad ang kahulugan nito sa ilang mga nobela o kwentong pambata. Dito, makikita ang mga tauhan na nahaharap sa mga pagsubok na hindi nila alam kung paano malalampasan. Isa na rito ang kwento ni 'Harry Potter' sa kanyang mga pakikiharap sa mga pagsubok—kadalasang kahabag-habag ang kanyang pinagdaraanan. Sa mga ganitong sitwasyon, tila nagiging gabay natin ang salitang ito sa pagkilala sa mas malalim na damdamin ng ating mga paboritong karakter.

Kaya naman, masasabi kong ang 'kahabag-habag' ay hindi lamang bunso ng 'awa', kundi simbolo ng paglaban sa mga pagsubok sa ating mga paboritong kwento. Pinapaalala nito sa atin ang halaga ng empatiya sa ating araw-araw na buhay.

Tumingin tayo sa ating paligid, at makikita natin ang mga sitwasyong kailangan nating bigyang pansin ang ating responsibilidad bilang mga tao, na mas maging maunawain at mapagkalinga sa ating kapwa. Ang salitang ito, sa aking pananaw, ay pansiwang nagsisilbing salamin sa ating mga emosyon.

Sigurado akong mahirap ang hindi maawa sa mga taong nangangailangan, at ang simpleng pagkilala sa isang sitwasyon bilang kahabag-habag ay maaaring maging simula ng mas malaking pagbabago.

Seryoso, lagi akong natutuwa kapag napag-uusapan namin ito sa kainan ng pamilya—magkaiba pero magkadikit ang dalawang ito sa ating araw-araw na pananalita.

Para sa akin, ang 'salawikain' ay yung mga tradisyunal na kasabihang nagmula pa sa matatandang henerasyon at kadalasan may porma: maiksi, may tugma o parallelism, at may moral na aral. Madalas itong ginagamit para magturo ng tama o magpaalala, tulad ng isang malumanay na leksyon mula sa ninuno. Naaalala ko pa ang mga linya na inuulit ng lola ko kapag may maliliit na suliranin—may timbang at bigat ang salita ng salawikain.

Samantalang ang 'kasabihan' naman, sa aking karanasan, ay mas malawak ang saklaw. Kasama rito ang mga modernong sawikain, adage, at mga pahayag na hindi laging metapora. Pwede mong marinig ang kasabihan sa palabas, sa social media, o mula sa kaibigan na nagbibiro pero may katotohanan. Sa madaling salita, ang salawikain ay uri ng kasabihan na tradisyunal at mas pormal, habang ang kasabihan ay mas maluwag at sumasakop ng iba’t ibang paraan ng pagpapahayag.