กระสือ ยาย สายปรากฏในหนังไทยเรื่องไหนบ้าง?

เคยนั่งคุยกับปู่เรื่องภูตผีไทยตอนเด็กๆ แล้วท่านเล่าถึง 'กระสือ' อย่างละเอียดเลยนะ ตัวตนนี้มักปรากฏในยามวิกาลด้วยหัวและลำไส้ที่ลอยโต้งๆ แสงวูบวาบน่ากลัว ตำนานบอกว่ากระสือเกิดจากหญิงที่ตายทั้งกลม ยังมีกิเลสตัณหาค้างอยู่ เลยต้องออกหากินตอนกลางคืน ปู่ยังเล่าต่อว่ากระสือมีหลายระดับ บางคนเห็นแค่แสงลอยๆ บ้างก็ได้ยินเสียงเคี้ยวตุ้ยๆ ซึ่งน่ากลัวมากเวลาเดินทางกลางคืนแถบชนบท ท่านบอกว่าวิธีไล่คือเอาหนามหรือของมีคมวางไว้หน้าบ้าน เพราะเชื่อว่ากระสือกลัวจะโดนลำไส้ขาด สมัยนี้แม้คนจะไม่เชื่อแต่ก็ยังมีเรื่องเล่าขานในต่างจังหวัด

ความเชื่อเรื่องกระสือในไทยมีหลายตำนานที่แตกต่างกันไปตามแต่ละท้องถิ่น แต่ที่โดดเด่นคือกระสือจากภาคอีสาน โดยเฉพาะจังหวัดอุบลราชธานีและบุรีรัมย์ เรื่องเล่ามักเชื่อมโยงกับผู้หญิงสูงวัยที่กลายเป็นกระสือหลังความตาย เนื่องจากทำพิธีไม่ครบหรือสะกดวิญญาณไว้ ในอุบลราชธานี มีเรื่องเล่าว่ายายคนหนึ่งกลายเป็นกระสือเพราะถูกสาป วิญญาณเธอเร่ร่อนตามชุมชนเพื่อหาอาหาร กลายเป็นตำนานที่เล่าขานกันมานาน บางชุมชนยังเชื่อว่าหากได้ยินเสียงกระสือเวลากลางคืน เป็นลางไม่ดีว่าอาจมีคนในบ้านจะเสียชีวิต

รายชื่อหนังที่เอา 'ผีกระสือ' มาเล่าไว้มีทั้งฉบับเก่า ๆ ที่ชัดเจนและฉบับรวมเรื่องสยองขวัญที่หยิบเอาตำนานมาเป็นตอนหนึ่ง เรื่องที่เด่นสุดในพจนานุกรมผีไทยคือภาพยนตร์เก่าชื่อ 'ผีกระสือ' ซึ่งมีหลายเวอร์ชันในอดีตที่ดัดแปลงจากนิทานพื้นบ้าน ทำให้บรรยากาศแบบชนบทและความน่าสะพรึงกลายเป็นตัวชูโรงของหนัง อีกประเภทที่เจอผีกระสือบ่อยคือหนังรวมเรื่องสั้นแนวสยองขวัญ เช่นตอนหนึ่งในชุดรวมเรื่องที่หยิบเอาตำนานท้องถิ่นมาทำเป็นตอนสั้น บางฉบับก็เปลี่ยนโทนเป็นตลกร้ายหรือโฟกัสความเป็นมนุษย์ของวิญญาณ แทนที่จะทำให้มันเป็นแค่สัตว์ประหลาด ผมชอบตอนที่หนังเน้นความสัมพันธ์ของคนในหมู่บ้านกับผีกระสือ มากกว่าจะทำให้มันเป็นแค่สิ่งที่ต้องฆ่า ซึ่งทำให้เรื่องมีมิติและเศร้าพอ ๆ กับน่ากลัว

ตำนาน 'ยายเฟื้อง' ถูกยกขึ้นมาพูดถึงบ่อยในวงการหนังไทย โดยเฉพาะในฐานะต้นแบบของตัวละครกระสือที่ถูกดัดแปลงไปหลากหลายรูปแบบตลอดศตวรรษที่ผ่านมา เมื่อเล่าในมุมของคนที่โตมากับหนังไทยเก่าฉบับรวมโปรแกรม ฉันมักนึกถึงภาพยนตร์พาณิชย์ที่ใช้ชื่อตรง ๆ ว่า 'กระสือ' ซึ่งมีการทำซ้ำหลายครั้งในรูปแบบหนังยาว ทั้งเวอร์ชันแนวสยองขวัญดั้งเดิมที่เน้นโทนตะลึงกับโศกนาฏกรรมของตัวละคร กับเวอร์ชันที่ปรับมาเป็นคอมเมดี้สยองขวัญที่เล่นกับภาพลักษณ์ความเชื่อพื้นบ้าน การใช้ชื่อตรง ๆ แบบนี้ทำให้คนรู้ทันทีว่ากำลังเจอเรื่องผีแบบพื้นบ้านไทย นอกจากหนังพาณิชย์แล้ว ละครโทรทัศน์และภาพยนตร์อินดี้ก็นำบุคลิกของ 'ยายเฟื้อง' ไปตีความใหม่ ทั้งในรูปของตัวละครที่มีชะตากรรมโศกเศร้าและในรูปแบบที่ตั้งคำถามทางสังคม เช่น การนำกระสือมาเป็นสัญลักษณ์ของผู้ถูกตราหน้าว่าแตกต่าง การได้เห็นฉากเก่าที่ถ่ายทำในชนบท แล้วเอามารีเมกให้มีมุมกล้องสมัยใหม่ ทำให้ฉันรู้สึกว่าตัวละครพื้นบ้านนี้ยังมีพลังในการเล่าเรื่องอยู่เสมอ

เราอยากชวนคุยแบบตรงไปตรงมาว่า 'กระสือยายสาย' ไม่มีต้นกำเนิดมาจากนิยายเล่มเดียวหรือวรรณกรรมคลาสสิกชิ้นใดชิ้นหนึ่ง แต่เป็นผลผลิตของตำนานพื้นบ้านที่ถูกเล่าสืบทอด ปรับเปลี่ยน และเติมแต่งขึ้นตามกาลเวลา กระสือเองเป็นผีประเภทหนึ่งที่มีอยู่ในความเชื่อของคนไทย ลาว และกัมพูชา รูปลักษณ์และพฤติกรรมที่เราคุ้นเคย—หัวไฟลอยพร้อมอวัยวะภายในที่ลอยตามกลางคืน—เป็นภาพจำจากเรื่องเล่าปากต่อปากมากกว่าจะมาจากงานเขียนฝีมือคนคนเดียว งานรวบรวมนิทานพื้นบ้านและหนังสือเกี่ยวกับผีไทยหลายเล่มมักอธิบายลักษณะและนิทานของกระสือ แต่จุดเริ่มต้นแท้จริงต้องย้อนไปสู่วัฒนธรรมการเล่าเรื่องของชุมชนท้องถิ่นมากกว่าจะเป็นงานประพันธ์ชิ้นเดียว เราเคยอ่านและฟังเรื่องเล่าหลากโทนที่เอาชื่อแบบคนจริง ๆ มาให้กับวิญญาณเพื่อทำให้เรื่องน่าจดจำ เช่นการตั้งชื่อว่า 'ยายสาย' ให้ภาพลักษณ์ของกระสือที่เป็นผู้เฒ่าผู้แก่ หรือถูกเรียกขานในชุมชนหนึ่ง ๆ เพื่อให้คนท้องถิ่นเล่าต่อได้สะดวก ชื่อนี้จึงน่าจะมาจากการเติมแต่งของชาวบ้านและนักเล่าเรื่อง มากกว่าการอ้างอิงมาจากนิยายวรรณกรรมที่มีผู้แต่งที่ระบุชัดเจน เมื่อเรื่องเล่ากลายเป็นที่นิยมก็จะถูกดัดแปลงขึ้นในรูปแบบต่าง ๆ ทั้งละครพื้นบ้าน ภาพยนตร์ ละครโทรทัศน์ นิยายสยองขวัญ และการ์ตูนออนไลน์ ซึ่งแต่ละงานก็ออกแบบคาแรกเตอร์และประวัติของกระสือให้ต่างกันไป เหมือนที่เราเห็นกับตำนานชนิดอื่น ๆ ที่ถูกนำมาปั้นเป็นผลงานร่วมสมัย เราเองมองว่าความน่าสนใจของกรณีนี้อยู่ที่ความร่วมมือระหว่างความเชื่อดั้งเดิมกับการสร้างสรรค์สมัยใหม่ เมื่อคนเขียนนิยายหรือผู้กำกับเอาเรื่องกระสือมาเล่า พวกเขามักเพิ่มบริบทสังคม ปูมหลังของตัวละคร และเหตุผลที่วิญญาณยังคงวนเวียนอยู่ในโลกมนุษย์ เช่นการเล่าเป็นเรื่องของยากจน ความรักที่สูญเสีย หรือการลงโทษทางศีลธรรม ทำให้ตัวละครชื่อ 'ยายสาย' ในงานหนึ่งมีมิติและเรื่องราวที่แตกต่างจากงานอื่น ๆ นี่แหละที่ทำให้แต่ละเวอร์ชันมีเสน่ห์และทำให้ตำนานเปลี่ยนรูปไปตามผู้เล่า เราชอบมุมนี้เพราะมันสะท้อนการเปลี่ยนแปลงของสังคมและค่านิยมผ่านการเล่าเรื่องโบราณ ท้ายที่สุด ถาจะตอบแบบสั้น ๆ ก็คือไม่มีนิยายคลาสสิกเรื่องใดที่เป็นต้นกำเนิดเดียวของ 'กระสือยายสาย' แต่เป็นผลของการเล่าของคนท้องถิ่นและการดัดแปลงจากสื่อหลากหลายยุคสมัย เรื่องราวจึงเป็นเหมือนผืนผ้าใบที่ถูกเติมสีมาเรื่อย ๆ โดยผู้คนที่ยังตั้งคำถาม รัก และกลัวไปพร้อมกัน นี่เป็นเหตุผลที่เรายังสนุกกับการตามเก็บเวอร์ชันต่าง ๆ ของกระสืออยู่เสมอ

ฉันชอบการที่ 'กระสือยายสาย' ไม่ยึดติดกับภาพผีกระสือแบบเดิมๆ มันให้ยายสายเป็นทั้งสัญลักษณ์และมนุษย์คนหนึ่ง ที่ถูกเล่าออกมาผสมความโหดและความป่วยเปลี้ยของชีวิตคนแก่ได้อย่างกระแทกใจ ยายสายในเรื่องนี้ทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางทางอารมณ์—เธอไม่ใช่แค่ตัวประหลาดกลางค่ำคืน แต่เป็นผู้หญิงที่มีอดีต มีความรัก มีความผิดหวัง และมีการต่อสู้ภายในกับสังคมที่ไม่ยอมเข้าใจตัวตนของเธอ การใส่รายละเอียดชีวิตประจำวันของยายสายตอนกลางวัน เช่น การทอผ้า การคุยเล่นกับหลาน หรือความอายุมากที่เริ่มเหี่ยว มันทำให้ตอนที่เธอกลายเป็นกระสือตอนกลางคืนยิ่งสะเทือนใจ เพราะเราเห็นว่าเบื้องหลังความน่าสะพรึงนั้นคือคนธรรมดาที่ถูกบังคับให้ซ่อนตัวตนไว้ บทบาทของตัวละครสนับสนุนรอบตัวยายสายถูกออกแบบมาเพื่อสะท้อนความขัดแย้งทางสังคมและความเชื่อประเพณี เช่น หลานสาวที่เป็นสายตาของคนรุ่นใหม่ มองยายด้วยความรักแต่ก็ติดอยู่กับความกลัวและตรรกะทางสังคม เห็นแล้วฉันชอบวิธีที่บทสนทนาระหว่างหลานกับยายเผยให้เห็นช่องว่างระหว่างวัย—หลานอยากช่วยแต่กลัวการถูกประณาม ส่วนผู้ใหญ่บ้านหรือคนในหมู่บ้านทำหน้าที่เป็นตัวแทนของความกลัวรวมหมู่ พวกเขาโยงความไม่เข้าใจสู่การตัดสินใจที่รุนแรง บทบาทของหมอหรือหมอผีในเรื่องไม่ได้เป็นแค่ผู้รักษา แต่เป็นตัวแทนของความพยายามที่แตกต่างกันในการอธิบายปรากฏการณ์—วิทยาศาสตร์กับความเชื่อโบราณมาปะทะกัน ทำให้เรื่องมีมิติทั้งความขำขัน เศร้า และคิดมาก ตัวร้ายที่แท้จริงในเรื่องนี้สำหรับฉันไม่ใช่ตัวกระสือหรือคนตัวใดตัวหนึ่ง แต่คือ 'ความอคติ' และ 'ความกลัวที่ก่อตัวเป็นการตัดสิน' ฉากที่ชาวบ้านรวมตัวกันกับคบเพลิงหรือเสียงซุบซิบข้างฝาเป็นอะไรที่ทำให้หนังสือ/มังงะ/นิยายเรื่องนี้ฉายแสงจริงๆ การออกแบบตัวละครรองอย่างแม่ค้าตลาด หญิงชราข้างบ้าน หรือพระในวัด ทำให้โลกของยายสายมีความสมจริง—คนเหล่านี้มีโมเมนต์ที่เราอาจเห็นตัวเองในนั้น ทั้งการเบือนหน้า การพูดลับหลัง และบางคนกลับเป็นกำลังใจอย่างเงียบๆ ที่ยืนข้างยายสายโดยไม่คาดหวังสิ่งตอบแทน สรุปจากมุมมองของคนอ่านที่ชอบเรื่องราวผสมโศกนาฏกรรมและตลกร้าย ฉันรู้สึกว่า 'กระสือยายสาย' ประสบความสำเร็จในการใช้ตัวละครเป็นเครื่องมือสะท้อนสังคมและความเป็นมนุษย์ ยายสายไม่ได้ถูกจำกัดเป็นสัตว์ประหลาด แต่เป็นตัวละครที่ชวนให้เราเห็นความเปราะบางของชีวิตคนแก่ ความเหงา และการต่อสู้เพื่อศักดิ์ศรี แม้จะเป็นเรื่องเหนือธรรมชาติ แต่ท้ายที่สุดสิ่งที่ติดค้างในใจคือความเห็นใจและคำถามว่าเราจะปฏิบัติต่อผู้ที่ต่างจากเราอย่างไร—ความรู้สึกนี้ยังคงอยู่กับฉันยามคิดถึงเรื่องราวนี้

ตำนานกระสือมีภาพลักษณ์ที่โดดเด่นจนแทบจะกลายเป็นสัญลักษณ์ของผีหญิงในวัฒนธรรมภาพยนตร์ไทยไปแล้ว เรื่องแรกที่ผมนึกถึงคือภาพยนตร์ชุดที่ใช้ชื่อตรง ๆ ว่า 'กระสือ' ซึ่งมีหลายเวอร์ชันผ่านยุคสมัย ต่างคนต่างตีความโครงเรื่องหลัก—หัวลอย พุงเปลือย ไหวพริบของชาวบ้าน—ออกมาในโทนสยองขวัญพื้นบ้าน บางเวอร์ชันเน้นความน่ากลัว บางเวอร์ชันพยายามผสานดราม่าเชิงสังคม ทำให้ฉากกลางคืนในชนบทที่เคยเป็นฉากธรรมดากลายเป็นพื้นที่ของความหวาดกลัวและการจับผิด มุมมองส่วนตัวที่ติดตาคือวิธีที่ผู้กำกับใช้ภาพลอยของกระสือเป็นเครื่องมือบอกเล่าเรื่องการถูกเหยียดหรือความอับอายของผู้หญิงในสังคมชนบท ฉากที่คนในหมู่บ้านรวมตัวเพ่งเล็งหรือเผชิญหน้ากับหัวที่ล่องลอย กลายเป็นการสะท้อนความตึงเครียดระหว่างชุมชนกับความเป็นอื่น ซึ่งทำให้ภาพยนตร์เหล่านั้นไม่ได้เป็นแค่หนังผีธรรมดา แต่กลายเป็นบทสนทนาเกี่ยวกับเพศ ชื่อเสียง และการยอมรับ เสียงลมหายใจของคืนมืดกับภาพแสงจันทร์ที่สะท้อนบนผิวหนังของตัวละครยังคงทำให้ฉันขนลุกทุกครั้งที่นึกถึงฉากเหล่านั้น

เคยเจอเรื่องเล่าเกี่ยวกับกระสือยายสายตอนเด็กๆ ที่ปู่ย่ามักเล่าให้ฟังก่อนนอน แตกต่างจากผีไทยทั่วไปตรงที่เน้น 'การเดินทาง' และ 'การกิน' แบบเฉพาะตัว กระสือจะปล่อยหัวลอยไปหาอาหารในเวลากลางคืน ส่วนใหญ่เป็นผู้หญิงสูงอายุที่มีมนต์ดำ ต่างจากผีปอบที่สิงในร่างกายหรือผีพรายที่ชอบหลอกคน สิ่งที่ทำให้กระสือน่าสนใจคือรายละเอียดวัฒนธรรม เช่น การใช้ 'ตะกรุด' ไว้คุมหัวไม่ให้หนี หรือการที่ต้องกินของสกปรกแบบพิเศษ บางตำราเล่าว่าก่อนจะตายต้องสาปตัวเองไว้ ผีชนิดนี้สะท้อนความเชื่อเรื่องเวทมนตร์และ taboos เกี่ยวกับผู้หญิงในสังคมเกษตรกรรมเก่า แม้จะน่ากลัวแต่ก็มีเสน่ห์ในแง่ความเป็น folktale ที่เล่าต่อกันมาหลาย世代

ในฐานะคนที่โตมากับหนังผีไทยฉากผีนางตะเคียนมีให้เห็นบ่อย ๆ แล้วในหนังเก่าที่เอาตำนานท้องถิ่นมาทำเป็นเรื่องเล่า เช่นหนังที่มีชื่อตรง ๆ ว่า 'นางตะเคียน' เวอร์ชันต่าง ๆ ซึ่งมักเล่าถึงต้นตะเคียนที่ถูกโค่นหรือขุดพบแล้วตามมาด้วยเหตุการณ์แปลกประหลาดและความแค้นของวิญญาณ ผมชอบฉากที่ผู้กำกับใช้แสงเทียนกับกล้องเคลื่อนไหวช้า ๆ เพื่อให้ต้นไม้กับเงาของผู้หญิงผสมกันจนได้บรรยากาศหลอนแบบโบราณ พลังของหนังแนวนี้ไม่ได้มาจากการกรีดร้องเพียงอย่างเดียว แต่คือการใช้ความเชื่อพื้นบ้านและพิธีกรรม เช่นการถวายผ้า หมากพลู หรือของเซ่นที่ทำให้เรื่องดูมีบริบททางวัฒนธรรมมากขึ้น ฉากสุดท้ายในหลายเวอร์ชันมักเปิดช่องให้คนดูคิดว่าอาจยังไม่ได้จบ ซึ่งเป็นเหตุผลที่ตำนานผีนางตะเคียนยังคงถูกหยิบมาสร้างซ้ำบ่อย ๆ ฉันชอบที่มันทำให้คนรุ่นใหม่ได้รู้จักความเชื่อพื้นบ้านผ่านสื่อร่วมสมัย