คาร์ล มาร์กซ์ มีอิทธิพลต่อการเมืองไทยอย่างไร?

ภาพยนตร์เรื่องชีวประวัติมักชอบย่อลักษณะของมาร์กซ์ให้กลายเป็นภาพสัญลักษณ์ชัดเจนที่ง่ายต่อการเล่าเรื่องมากกว่าความซับซ้อนของความคิดเขา ผมมักนั่งดูฉากที่เน้นการเถียงกันในห้องแคบหรือภาพฉากการรวมตัวประท้วงแล้วคิดว่าผู้กำกับเลือกมุมที่สะดุดตาแทนมุมที่อธิบายแนวคิดเชิงปรัชญา หนังอย่าง 'The Young Karl Marx' ทำได้ดีในแง่การสร้างความเห็นอกเห็นใจและเล่าเรื่องชีวิตส่วนตัว แต่สิ่งที่ถูกละเลยบ่อยครั้งคือลำดับเหตุผลและพัฒนาการทางปัญญาของเขา ถูกบีบให้เป็นการ์ตูนของอุดมการณ์แทนเป็นนักคิดที่พัฒนาแนวคิดผ่านการถกเถียงและงานเขียนยาว ๆ ในฐานะแฟนหนังที่ชอบอ่านต้นฉบับ ฉันคิดว่าปัญหาไม่ได้อยู่ที่การย่อหรือการตีความเชิงศิลป์ แต่อยู่ที่การลดความละเอียดของข้อโต้แย้งให้กลายเป็นฉากอารมณ์เพียงอย่างเดียว ผลคือคนดูทั่วไปอาจจดจำภาพของมาร์กซ์ในฐานะผู้ปลุกระดมชัดกว่าผู้เขียนระบบคิดเศรษฐศาสตร์การเมือง ซึ่งเป็นเรื่องน่าเสียดาย แต่ก็เข้าใจได้ในเชิงภาพยนตร์ เพราะผู้สร้างต้องเลือกอะไรบางอย่างเพื่อให้เรื่องเดินหน้าไปได้

การอ่าน 'ทุน' ทำให้ผมเห็นแก่นสำคัญหนึ่งอย่างชัดเจนคือแนวคิดเรื่องมูลค่าเพิ่มและวิธีที่ทุนดึงเอามูลค่าจากแรงงานมาสร้างกำไร ผมมองว่ามูลค่าในกรอบของมาร์กซ์ไม่ได้เกิดจากวัตถุเท่านั้น แต่เกิดจากแรงงานที่ถูกใส่เข้าไปในสินค้า ความต่างระหว่างค่าจ้างที่ลูกจ้างได้รับกับมูลค่าที่แรงงานผลิตขึ้นนั่นแหละคือ 'มูลค่าเพิ่ม' ที่กลายเป็นกำไรของนายทุน ตัวอย่างเช่นในโรงงานผลิตเสื้อผ้า แรงงานทำงานเพื่อสร้างสินค้ามากกว่าค่าจ้างที่ได้รับ ดังนั้นกำไรจึงมาจากแรงงานที่ไม่ได้รับค่าตอบแทนเต็มที่ เนื้อหาใน 'ทุน' ยังชี้ให้เห็นกระบวนการสะสมทุน—การลงทุนซ้ำเพื่อขยายการผลิต การเพิ่มเครื่องจักร การกดค่าจ้างเพื่อแข่งขัน ซึ่งสุดท้ายทำให้เกิดความเหลื่อมล้ำและการแย่งชิงทรัพยากร ผมคิดว่าโครงสร้างนี้ยังสะท้อนปัญหาปัจจุบัน เช่นการรวมศูนย์ของบริษัทใหญ่และการกดค่าจ้างในตลาดแรงงานสมัยใหม่ ข้อสรุปส่วนตัวคือแนวคิดเรื่องมูลค่าเพิ่มช่วยให้มองเห็นกลไกเชิงโครงสร้างของความไม่เป็นธรรมทางเศรษฐกิจได้ชัดขึ้น

คำพูดบางประโยคของมาร์กซ์กลายเป็นสำนวนที่คนไทยชอบยกมาพูดถึงเมื่อตั้งคำถามเรื่องศาสนาและการปลอบใจทางใจ ผมว่าไฮไลท์ที่คนไทยคุ้นหูกันมากคือประโยคไทยที่ว่า 'ศาสนาเป็นยาฝิ่นของประชาชน' ซึ่งเป็นการสรุปความคิดเกี่ยวกับบทบาทของศาสนาในสังคมและวิธีที่อำนาจใช้ความเชื่อเพื่อทำให้คนทนอยู่กับสภาพที่ไม่ยุติธรรมมากขึ้น ประเด็นที่น่าสนใจก็คือประโยคนี้มักถูกอ้างทั้งในเชิงวิพากษ์และเชิงล้อเลียน: บางครั้งถูกนำไปใช้เตือนให้คิดเชิงวิเคราะห์ ไม่ควรยอมรับความทุกข์โดยไม่ตั้งคำถาม ขณะที่บางครั้งก็ถูกย่อความจนดูเหมือนคำตัดพ้อสั้น ๆ ที่คนเอาไปโพสต์ในโซเชียลมีเดีย ผมมองว่าเมื่อเข้าใจบริบทดั้งเดิมจากงานเช่น 'A Contribution to the Critique of Hegel's Philosophy of Right' ก็จะเห็นว่ามาร์กซ์ไม่ได้ตั้งใจลดทอนความหมายทางจิตใจของศาสนา แต่ต้องการชี้ให้เห็นถึงบทบาทเชิงโครงสร้าง ซึ่งทำให้การอ้างคำพูดนี้ในบ้านเรามีทั้งมุมวิชาการและมุมการเมืองปะปนกันไป ซึ่งเป็นเรื่องที่ผมคิดว่าน่าสนใจและทำให้บทสนทนาร้อนขึ้นเสมอ

การครองราชย์ของ 'พระนารายณ์มหาราช' ถูกมองว่าเป็นช่วงเวลาที่รัฐอยากทดลองรูปแบบใหม่ ๆ ของอำนาจและความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ ซึ่งผมเห็นว่าผลสะท้อนของมันยืนยาวกว่าที่คนส่วนใหญ่คาด ในด้านการปกครอง นโยบายของพระองค์ช่วยผลักดันแนวคิดการรวมศูนย์อำนาจให้แน่นขึ้น: ระบบการแต่งตั้งข้าราชการที่มีบทบาทชัดเจน การจำกัดอำนาจของเจ้าเมืองท้องถิ่น และการพยายามสร้างระบบภาษีและทหารที่เป็นระเบียบกว่าเดิม เหล่านี้ไม่ใช่การปฏิวัติทันที แต่วางรากฐานให้รัฐศูนย์กลางมีความเข้มแข็งมากขึ้น ซึ่งต่อมากลายเป็นต้นทุนทางการเมืองสำหรับการเปลี่ยนผ่านในยุคถัดมา ในมิติระหว่างประเทศ ความสัมพันธ์ที่เปิดกับชาติตะวันตกและการรับผู้เชี่ยวชาญจากต่างประเทศสร้างความรู้ใหม่ ๆ ทั้งเทคโนโลยีการทหาร และการทูตแบบเป็นทางการ แม้จะมีผลย้อนกลับเช่นความตึงเครียดภายในเมื่อกระแสต่างชาติเข้ามามากเกินไป แต่โดยรวมแล้วมันปรับกรอบความคิดของชนชั้นนำเกี่ยวกับการใช้เครื่องมือรัฐในยุคใหม่ ผมคิดว่าสิ่งนี้เป็นเหตุผลสำคัญว่าทำไมรูปแบบการปกครองและแนวคิดเรื่องอำนาจรัฐในสยามต่อมาจึงมีลักษณะเป็นศูนย์กลางและเป็นระบบมากขึ้น

การมองเศรษฐกิจของมาร์กซ์กับอดัม สมิธต่างกันที่จุดเริ่มต้นของคำถามที่ตั้งขึ้นมา ผมเห็นว่าทางสมิธให้ความสำคัญกับการทำงานร่วมกันของตลาดและแรงจูงใจส่วนบุคคล ใน 'The Wealth of Nations' สมิธวาดภาพเศรษฐกิจเป็นระบบที่การแบ่งแรงงานกับแรงจูงใจจากผลประโยชน์ส่วนตัวจะผลักดันให้เกิดประสิทธิภาพและความมั่งคั่งโดยรวม แนวคิดอย่าง 'มือที่มองไม่เห็น' ช่วยอธิบายว่าผลประโยชน์เฉพาะตัวสามารถสร้างผลลัพธ์ที่เป็นประโยชน์แก่สังคมโดยไม่ต้องมีการชี้นำจากรัฐมากนัก มุมมองของมาร์กซ์กลับเริ่มจากความสัมพันธ์เชิงโครงสร้างระหว่างชนชั้นและกระบวนการผลิต ใน 'Das Kapital' เขาวิเคราะห์ว่าแรงงานถูกแปรสภาพเป็นสินค้า มูลค่าที่สร้างจากแรงงานส่วนหนึ่งกลายเป็น 'ค่าความได้เปรียบ' หรือมูลค่าเกินที่เจ้าของทุนยึดไว้ ซึ่งเรียกว่า 'มูลค่าเกิน' (surplus value) นี่คือรากของการเอาเปรียบและความขัดแย้งเชิงชนชั้น ทำให้มาร์กซ์มองว่าระบบทุนนิยมมีแนวโน้มจะก่อให้เกิดวิกฤตและความไม่เสมอภาคเชิงโครงสร้างมากกว่าการนำไปสู่การเติบโตที่สมดุล โดยสรุปแบบไม่ย่อเลยว่าผมคิดว่า สมิธเน้นกลไกตลาดและผลประโยชน์ส่วนบุคคลเป็นตัวสร้างสรรค์ ทั้งยังเชื่อในข้อจำกัดของรัฐ ส่วนมาร์กซ์มองปัญหาเชิงโครงสร้างของความสัมพันธ์การผลิตและวิธีการจัดสรรผลผลิต ถ้าต้องเลือกมุมมองที่ใช้งานได้จริง ผมมักผสมทั้งสองแนวคิดขึ้นมาใช้ ขึ้นอยู่กับคำถามทางนโยบายที่ต้องแก้

เริ่มจากงานที่เข้าถึงได้และสั้นที่สุดจะช่วยให้การเริ่มอ่านมาร์กซ์ไม่สับสนมากนัก ผมมักจะแนะนำ 'The Communist Manifesto' (ไทยบางฉบับว่า 'คำประกาศของพรรคคอมมิวนิสต์') ให้กับผู้เริ่มต้น เพราะข้อดีชัดเจน: ข้อความกระชับ ประเด็นชัดเจน และมีภาพรวมของแนวคิดหลักทั้งเรื่องชนชั้น สถานะของทุน และแรงงานในไม่กี่หน้ากระดาษ ความที่มันเขียนขึ้นเพื่อเป็นแถลงการณ์ทางการเมือง ทำให้น้ำเสียงตรงไปตรงมาและมีตัวอย่างประวัติศาสตร์ประกอบ ทำให้อ่านแล้วจับใจความสำคัญได้ง่ายกว่าเล่มยาว ๆ เช่น 'Das Kapital' ผมมักอ่านฉบับแปลที่มีคำอธิบายสั้น ๆ ประกอบเพื่อต่อจุดที่อาจไม่คุ้นกับคำศัพท์ยุคศตวรรษที่สิบเก้า การอ่าน 'The Communist Manifesto' จะช่วยให้คุณมีแผนที่ความคิดก่อนจะลงลึกกับงานเชิงเศรษฐกิจหรือปรัชญาของมาร์กซ์ต่อไป — จบแล้วสามารถย้อนไปดูคำอธิบายหรือบทความสรุปเพื่อเชื่อมโยงแนวคิดได้สบาย ๆ

เปิดหนังสือ 'Candide' แล้วหัวเราะทั้งน้ำตา — นั่นคือความรู้สึกแรกที่ทำให้ฉันเริ่มสนใจวอลแตร์จริงจังขึ้น มากกว่าความตลกขบขัน สิ่งที่ดึงดูดคือการใช้อารมณ์ขันเป็นอาวุธทางปัญญาเพื่อโจมตีอำนาจอุปถัมภ์และความงมงาย ฉันชอบวิธีที่เขาทำให้ข้อคิดปรัชญาเข้าถึงคนทั่วไป: เรื่องสั้นเชิงปรัชญา กลิ่นอายของนิยายการผจญภัย และบทสนทนาสั้น ๆ ที่แทงใจ ซึ่งกลายเป็นแบบอย่างให้กับนวนิยายปรัชญาหลังยุคเดียวกัน การเขียนของวอลแตร์ชัดเจน กระชับ และเต็มไปด้วยอารมณ์เสียดสี — นั่นคือสไตล์ที่เปลี่ยนโฉมวรรณกรรมยุโรปให้หันมาสนใจการวิจารณ์สังคมผ่านเลนส์ของเหตุผล ด้านวรรณกรรม วอลแตร์ช่วยผลักดันรูปแบบใหม่ๆ ทั้งการใช้เรื่องเล่าที่แฝงข้อโต้แย้งเชิงปรัชญาและการเขียนเชิงวาทกรรมที่เข้าถึงได้ง่าย ผลงานของเขากระจายออกไปในหลายภาษา ทำให้แนวคิดเรื่องเสรีภาพทางความคิด ความสมเหตุสมผล และการตั้งคำถามต่อศาสนาและอำนาจกลายเป็นเรื่องที่พูดถึงในวงกว้าง นักเขียนรุ่นหลังได้รับอิทธิพลในเชิงเทคนิคการเล่าเรื่อง เช่น การใช้ประโยคสั้น ๆ เพื่อชี้แนะความจริงขมขื่น หรือการสร้างตัวละครที่เป็นพาหะของแนวคิดเพื่อล้อเลียนอำนาจเก่า มุมมองทางการเมืองของวอลแตร์ก็ยิ่งชัดเจน: เขาเป็นผู้ผลักดันแนวคิดเรื่องความอดทนทางศาสนา การยุติการลงโทษโดยอธรรม และการปกป้องสิทธิพลเมือง เหตุการณ์เช่นคดีครอบครัวคาลาส (Affair of the Calas) ทำให้เขาก้าวขึ้นมาเป็นเสียงสาธารณะที่เรียกร้องการพิจารณาคดีอย่างเป็นธรรม งานเรียกร้องอย่าง 'Letters on the English' กับบทความต่าง ๆ ของเขากระตุ้นให้เกิดการถกเถียงเรื่องอำนาจของรัฐและบทบาทของศาสนาในการเมือง ผลสะเทือนของความคิดเหล่านี้สามารถเห็นได้ในขบวนการปฏิรูปกฎหมายและแนวคิดเสรีนิยมที่ตามมา รวมทั้งเป็นส่วนหนึ่งของพื้นฐานแนวคิดที่นำไปสู่การปฏิวัติและการเคลื่อนไหวเพื่อสิทธิพลเมืองในศตวรรษที่ 19 จบด้วยความคิดส่วนตัว: วอลแตร์ไม่ใช่แค่คนตลกที่ยืนบนเวทีเสียดสี แต่เป็นคนที่ใช้ปากกาท้าทายอำนาจด้วยเหตุผลและมนุษยธรรม ฉันมักนึกถึงเขาเมื่อเจอความอยุติธรรมเล็กๆ ในชีวิตประจำวันที่ต้องการคำพูดคม ๆ และความกล้าในการตั้งคำถาม — นี่แหละคือมรดกที่เขาฝากไว้

หนึ่งในชื่อที่ฉันมักคิดถึงคือโธมัส ฮอบส์ และเหตุผลไม่ใช่แค่เพราะวาทกรรมดุดันของเขาเท่านั้น ฮอบส์ใน 'Leviathan' เสนอแนวคิดว่าก่อนรัฐ ผู้คนอยู่ในสภาพสงครามของทุกคนกับทุกคน ดังนั้นการยอมมอบอำนาจให้ผู้ปกครองเดียวจึงเป็นทางออกเพื่อความมั่นคงและการป้องกันตัวตนของสังคม แนวคิดเรื่องอธิปไตยสูงสุดและการแลกเสรีภาพบางส่วนเพื่อความสงบเรียบร้อยกลายเป็นกรอบคิดพื้นฐานของรัฐสมัยใหม่ที่เน้นอำนาจรวมศูนย์ การจัดการกฎหมายและการบังคับใช้ที่มีประสิทธิภาพ ฉันรู้สึกว่าพลังของฮอบส์คือความตรงไปตรงมา: เขาไม่ได้มองรัฐเป็นเพียงไอเดียอุดมคติ แต่เป็นเครื่องมือปกป้องชีวิต เมื่อเมืองและระบบกฎหมายต้องเผชิญกับความรุนแรง ความคิดของฮอบส์ช่วยให้เราเข้าใจว่าทำไมหลายประเทศจึงให้ความสำคัญกับความมั่นคงเป็นอันดับแรก แม้ว่าจะก่อให้เกิดปัญหาเรื่องสิทธิและเสรีภาพตามมา แต่รากฐานของรัฐที่สามารถทำงานได้จริงมักย้อนกลับไปที่รูปแบบฮอบส์เท่านั้น ซึ่งผมมองว่าเป็นอิทธิพลที่คงทนและชัดเจนต่อรัฐสมัยใหม่

โสเครติสทำให้ผมตื่นเต้นกับความคิดว่าการตั้งคำถามตรงๆ สามารถเปลี่ยนสังคมได้จริง ๆ ฉันเห็นภาพโสเครติสในบทสนทนาอย่าง 'Republic' และการปกป้องตนเองใน 'Apology' เป็นรากเหง้าที่ปลูกฝังแนวคิดว่าชีวิตที่ไม่ผ่านการตรวจสอบนั้นไม่คู่ควรแก่การมีชีวิตอยู่ ประโยคสั้น ๆ ของเขา—การดึงให้คนอื่นแยกแยะความเชื่อจากเหตุผล—กลายเป็นฐานของวิธีคิดแบบวิพากษ์ที่เล็ดลอดเข้าไปในยุคเรืองปัญญา ความคิดเหล่านี้ช่วยให้คนสมัยใหม่กล้าท้าทายอำนาจแบบดั้งเดิม ตั้งคำถามต่อรัฐ ศาสนา และสถาบันต่าง ๆ จนเกิดแนวคิดเรื่องสิทธิเสรีภาพและสัญญาทางสังคมที่นักคิดยุคใหม่เอาไปต่อยอด ในมิติการเมือง โสเครติสไม่ได้เสนอระบบการปกครองโดยตรง แต่การยืนยันว่าสติปัญญาและการถกเถียงที่มีเหตุผลควรเป็นหัวใจของการตัดสินใจสาธารณะ ส่งผลให้แนวคิดว่าการตัดสินใจควรผ่านการพิสูจน์และการถกเถียงกลายเป็นมาตรฐานในระบบประชาธิปไตยสมัยใหม่ ผลลัพธ์คือวาทกรรมสาธารณะและการอภิปรายเชิงตรรกะกลายเป็นนิสัยทางการเมือง ซึ่งเห็นได้ชัดทั้งในสภา สื่อสาธารณะ และการศึกษา สรุปอย่างไม่เป็นทางการก็คือ โสเครติสให้เครื่องมือมากกว่าคำตอบ: สอนให้ตั้งคำถาม ตรวจสอบเหตุผล และถือว่าการมีส่วนร่วมเชิงวิพากษ์เป็นพลเมืองที่ดี นั่นแหละคือเหตุผลที่ผมคิดว่าอิทธิพลของเขาอยู่รอดมาจนถึงวันนี้

เคยคิดว่าภาพยนตร์ที่เล่นกับความเป็นสองด้านของจิตใจมักได้แรงบันดาลใจจากแนวคิดของคาร์ล ยุง มากกว่าที่คนทั่วไปคิด เมื่อลองมอง 'Black Swan' อย่างเข้มข้น จะเห็นการต่อสู้ระหว่างภาพลักษณ์ที่ต้องแสดงออก (persona) กับเงามืดที่รอระบายออกมาในตัวนีน่า ฉากที่เธอเห็นเงาสะท้อนของตัวเองและเริ่มแยกจากความเป็นจริงชัดเจนว่าคนสร้างใช้สัญลักษณ์ของ anima/animus และเงาเพื่อทำให้การเปลี่ยนแปลงเป็นเรื่องที่ทรมานแต่บังเอิญสวยงามไปพร้อมกัน การยกตัวละครคู่ตรงข้ามใน 'Fight Club' ก็สะท้อนความคิดเรื่องเงาอย่างแรงกล้า ไทเลอร์ดอร์เดนไม่ใช่แค่ตัวร้าย แต่เป็นส่วนที่ถูกกดทับของตัวเอก ซึ่งเมื่อตัวเอกเผชิญหน้า นั่นคือกระบวนการของการรวมองค์ประกอบภายใน (individuation) ที่ยุงพูดถึง ความขัดแย้งภายในถูกถ่ายทอดผ่านฉากและบทสนทนาที่รวดเร็ว ดิบ และตรงจุด ส่วนฉากที่ 'The Silence of the Lambs' นำเสนอ ฮันนิบาลเป็นกระจกที่สะท้อนความกลัวและแรงกระตุ้นที่บ้านเมืองพยายามปกปิด การใช้สัญลักษณ์และการสร้างบรรยากาศทำให้ตัวละครอื่นๆ ถูกผลักให้แสดงด้านที่ซ่อนเร้นของตัวเอง หนังพวกนี้ไม่จำเป็นต้องอ้างยุงตรงๆ ถึงกระนั้นแก่นของการออกแบบตัวละคร — เงา, หยาบกระด้าง, การรวมตัวตน — อยู่ในทุกเฟรม และนั่นทำให้การดูหนังเปลี่ยนเป็นการอ่านจิตวิทยาที่น่าตื่นเต้น