ฉากไคลแม็กซ์ในอิเหนาคือฉากไหนและมีความสำคัญอย่างไร

เคยสงสัยไหมว่าใครเป็นผู้แต่ง 'อิเหนา' — คำตอบสั้น ๆ ก็คือไม่มีชื่อผู้แต่งปรากฏชัดเจนในบันทึกประวัติศาสตร์แบบที่เราคุ้นกับงานสมัยใหม่ ฉันมองว่า 'อิเหนา' เป็นงานรวบรวมที่เกิดจากการแปล แปลง และปรับแต่งเรื่องราวจากตำนาน Panji ของชวาและมาเลย์เข้ามาอยู่ในบริบทสยามอย่างเป็นธรรมชาติ ข้อมูลเชิงเอกสารชี้ว่าแบบข้อความของ 'อิเหนา' ที่เราอ่านกันมีร่องรอยการเขียนขึ้นครั้งแรกราวปลายอยุธยาไปจนถึงต้นรัตนโกสินทร์ แต่ละฉบับมีความแตกต่างกันทั้งคำเล่าและฉันทลักษณ์ จึงทำให้ผมเชื่อว่างานนี้ถูกร้อยเรียงโดยกวีในสำนักหรือวงละครหลายคน มากกว่าจะเป็นผลงานของกวีคนเดียว งานมีคำยืม ชื่อเมืองและบุคคลที่มีกลิ่นมาเลย์-ชวา ผสมกับรูปแบบฉันทลักษณ์ไทย ทำให้เห็นภาพของการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมข้ามภูมิภาคมาอย่างต่อเนื่อง การไม่รู้ชื่อผู้แต่งสำหรับฉันกลับเป็นเสน่ห์อย่างหนึ่ง เพราะมันเปิดช่องให้เรื่องถูกเล่า-ปรับ-เพิ่ม จากปากสู่ปากและจากสำนักสู่สำนัก ทำให้ 'อิเหนา' กลายเป็นงานรวมเสียงของคนหลายยุคหลายชั้น แม้จะอยากรู้ว่าใครเขียนขึ้นจริง แต่ความไม่แน่นอนนั้นเองทำให้ผมรู้สึกว่าผลงานยังมีชีวิตและยังคงพูดกับคนไทยได้จนถึงทุกวันนี้

เคยสงสัยไหมว่าต้นฉบับของ 'อิเหนา' มาจากภาษาอะไร ความจริงที่ผมมักเล่าให้เพื่อน ๆ ฟังบ่อย ๆ คือเรื่องนี้มีสายสัมพันธ์แน่นแฟ้นกับวรรณกรรมมลายูโบราณ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องโครงเรื่อง ตัวละคร หรือโทนของนิทาน วัสดุพื้นฐานของตำนานนี้ถูกบันทึกและเล่าผ่านภาษามลายูในรูปแบบหนังสือฉบับโบราณที่ใช้อักษรจาวี (Jawi) ซึ่งเป็นการเขียนภาษามลายูด้วยตัวอักษรอาหรับที่ได้รับอิทธิพลจากวัฒนธรรมมุสลิมในภูมิภาค การที่รูปแบบเล่าเรื่องมีลักษณะคล้ายตำนานหรือนิทานฮิกายะห์ (hikayat) บ่งชี้ได้ค่อนข้างชัดว่ารากเหง้าของเรื่องนี้ไม่ได้เริ่มจากภาษาไทยเดิมแต่ย้ายมาปรับตัวเมื่อเข้าสู่สนามภาษาไทยและวรรณกรรมของสยาม การแปลและดัดแปลงเป็นภาษาไทยทำให้ 'อิเหนา' ที่คนไทยคุ้นเคยมีรสชาติและโครงสร้างวรรณกรรมแบบไทยมากขึ้น แต่แก่นดั้งเดิมยังคงสะท้อนรอยของภาษามลายู เช่น คำยืมและแนวคิดเรื่องราชตระกูล การเดินทาง การทดสอบความซื่อสัตย์ และความสัมพันธ์เชิงสัญลักษณ์ระหว่างตัวละครสำคัญ ๆ ซึ่งพบได้ในเรื่องเล่าของชวาและมลายูด้วย ฉะนั้นถาถามถึง “ต้นฉบับ” ในความหมายของต้นเรื่องหรือต้นแบบที่แพร่หลายก่อนจะมาเป็นฉบับไทย ส่วนใหญ่จะตอบว่าเขียนด้วยภาษามลายูในรูปแบบโบราณ (มลายู-จาวี) มากกว่าเป็นภาษาไทยดั้งเดิม มุมมองแบบนี้ทำให้ผมรู้สึกตื่นเต้นทุกครั้งที่อ่านฉบับภาษาไทยแล้วลองมองย้อนกลับไปยังรากของมัน เหมือนตามหาลายเส้นเดิมของภาพวาดที่ถูกระบายสีเพิ่มเรื่อย ๆ เวลาที่อ่านจะได้ความหวานขมของวรรณกรรมข้ามวัฒนธรรม ที่สำคัญคือมันสอนให้รู้ว่าตำนานหนึ่งเรื่องสามารถเดินทาง เปลี่ยนภาษา และยังคงความงามได้ แม้จะถูกแปลงเป็นรูปแบบใหม่ ๆ ก็ตาม

ประวัติศาสตร์การอ้างอิง 'อิเหนา' ในวงวิชาการมีลักษณะเหมือนสนามประลองระหว่างเอกสารกับการตีความ โดยมากนักวิชาการจะไม่ยึดติดกับชื่อผู้แต่งคนเดียว แต่จะอาศัยชื่อต้นฉบับ ฉบับพิมพ์ หรือชื่อบรรณาธิการเป็นหัวใจในการอ้างอิง ฉันมักเห็นการอ้างที่เขียนว่า 'อิเหนา' ตามด้วยคำอธิบายสั้น ๆ เช่น (ฉบับแก้ไข/ฉบับบรรณาธิการ) หรือระบุตำแหน่งต้นฉบับที่เก็บในหอจดหมายเหตุ เพื่อให้ผู้อ่านตามกลับไปยังแหล่งข้อมูลจริงได้ อีกด้านหนึ่ง งานวิชาการบางชิ้นจะนำเอาการเปรียบเทียบข้ามวรรณกรรมมาใช้ อย่างเช่นการเอา 'อิเหนา' มาเปรียบกับ 'รามเกียรติ์' เพื่อชี้ว่าวิธีอ้างชื่อผู้แต่งและการตีความต่างกันอย่างไรในบทกวีมหากาพย์ สุดท้ายฉันคิดว่าการอ้างถึง 'อิเหนา' จึงเป็นทั้งเรื่องเทคนิคบรรณานุกรมและเรื่องนิยามความเป็นผู้แต่งในวรรณคดีปากเปล่า แบบที่ทำให้การศึกษาเชิงประวัติศาสตร์วรรณกรรมมีมิติทั้งเอกสารและสังคมวัฒนธรรม

ตั้งแต่ได้สัมผัสร้อยกรองโบราณของ 'อิเหนา' ฉบับแปลไทยที่เรียบเรียงแบบคลาสสิก ผมมักนึกภาพจินตะหราวาตีเป็นหญิงผู้มีความงามและชะตากรรมอันหม่น แต่ฉบับโบราณมลายูที่เป็นต้นตอเจ้าตัวกลับดูมีความเฉียบคมทางสังคมมากกว่าเล็กน้อย ในฉบับมลายูโบราณ จินตะหราวาตีมักถูกวางบทบาทเป็นผู้หญิงแห่งตระกูลสูง มีสถานะทางจารีตและศีลธรรมชัดเจน บทบาทของเธอมักผูกกับการแต่งงาน การเป็นสะพานเชื่อมระหว่างราชวงศ์ และการเป็นตัวแทนของความพยายามที่จะรักษาเกียรติยศของตระกูล ขณะที่ฉบับร้อยกรองไทยมักเติมรายละเอียดด้านอารมณ์และความรัก ทำให้เธอดูเปราะบางและโรแมนติกมากขึ้น การบรรยายฉากรักหรือฉากปมขัดแย้งในฉบับไทยมักใช้ถ้อยคำหวานและจินตนาการเชิงภาพสูงกว่า ต่อมาเมื่อเรื่องถูกนำไปทำเป็นละครเวทีหรือปรับเป็นนวนิยายร่วมสมัย จินตะหราวาตีถูกตีความใหม่เป็นคนยุคใหม่ขึ้นอีกขั้น บางคณะละครเลือกเสริมพลังให้เธอเป็นตัวขับเคลื่อนเหตุการณ์ ในขณะที่บางเวอร์ชันก็เน้นความทรงจำและความสูญเสียเป็นจุดศูนย์กลาง เห็นได้ชัดว่าการเปลี่ยนแปลงของสังคมและสื่อมีผลต่อการแปลความตัวละครนี้มาก ทำให้เธอทั้งเป็นสัญลักษณ์ของความงามโบราณและกระจกสะท้อนค่านิยมสมัยใหม่ไปพร้อมกัน

ในมุมมองของผม ทฤษฎีใหม่ที่ผู้เชี่ยวชาญเสนอเกี่ยวกับประวัติผู้แต่ง 'อิเหนา' มักเน้นไปที่แนวคิดว่าไม่ได้มีผู้แต่งคนเดียวแบบฉบับที่เราเคยคิดไว้ แต่เป็นงานที่ผ่านการเรียบเรียงซ้ำหลายครั้งจากคนกลุ่มต่าง ๆ ภายในราชสำนักและกลุ่มนักเล่านิทานเครือข่ายชายแดน ผมมักชอบมองหลักฐานเชิงภาษาและรูปแบบบทกวีเป็นตัวบอกชั้น ชั้นของถ้อยคำที่เปลี่ยนไปตามสำเนาจากฉบับหนึ่งไปอีกฉบับ ฉากบางฉากใช้สำนวนราชาศัพท์ชัดเจน ขณะที่ฉากอื่น ๆ มีสำเนียงพื้นบ้านหรือคำยืมจากภาษามลายูและจาวา นั่นชี้ให้เห็นว่ามีการเพิ่มหรือปรับแก้โดยนักเขียน/นักเล่าในพื้นที่ต่าง ๆ เหมือนกับที่เห็นการเปลี่ยนแปลงในฉบับของ 'รามเกียรติ์' ที่มีเล่มต่างกันตามยุคสมัย จากที่อ่านและฟังการบรรยายของนักวิชาการ ผมเชื่อว่าการยอมรับแนวคิดแบบรวมผู้แต่งช่วยอธิบายความไม่สอดคล้องของโครงเรื่องและความหลากหลายด้านภาษาที่ปรากฏใน 'อิเหนา' ได้ดีกว่าการหาผู้แต่งคนเดียวสุดท้าย มันทำให้เรื่องนี้น่าเจาะลึกขึ้นและเปิดพื้นที่ให้เราคิดต่อว่าใครได้สิทธิ์ในการเล่าเรื่อง อะไรเป็นแรงจูงใจและการทำงานร่วมกันระหว่างศิลปินในสังคมสมัยก่อน ซึ่งก็น่าติดตามไม่แพ้เนื้อเรื่องเองเลย

งานวิจัยหลายชิ้นชี้ให้เห็นเส้นทางการไหลเข้าของเรื่องเล่าและข้อความจากมลายูสู่สยามมากกว่าจะเป็นการมาจากแหล่งเดียวแบบตรงๆ งานศึกษาทางเปรียบเทียบฉบับต่างๆ มักยกตัวอย่างงานเขียนมลายูเช่น 'Hikayat Inderaputera' หรือเรื่องเล่าในวงพระราชวังมลายูเพื่อชี้ความคล้ายของโครงเรื่อง ชื่อบุคคล และฉากเหตุการณ์บางตอนกับ 'อิเหนา' เวอร์ชันไทย ฉันเห็นว่าผู้เขียนวิจัยใช้การเทียบเนื้อหา (motif) และการไล่ชั้นของต้นฉบับ เพื่อเสนอว่าข้อความดั้งเดิมเคลื่อนที่ผ่านทางการติดต่อค้าขาย การทูต และการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมระหว่างราชสำนัก ในมุมของแหล่งข้อมูล ตัวอย่างเช่นนักวิชาการที่ทำงานกับจารึกและคัมภีร์โบราณพยายามจับรอยตัวสะกด คำยืม และรูปแบบฉันทลักษณ์เพื่อกำหนดชั้นของการรับเข้ามา ซึ่งให้ภาพการถ่ายโอนที่เป็นขั้นบันได มากกว่าการย้ายอย่างฉับพลัน ผลสรุปเหล่านี้ช่วยอธิบายว่าทำไม 'อิเหนา' ถึงมีลักษณะทั้งมลายู อินเดีย และไทยผสมกันอย่างกลมกลืน

เราเคยสงสัยถึงต้นกำเนิดของ 'อิเหนา' บ่อยครั้ง เพราะมันไม่ใช่เรื่องแต่งขึ้นในคืนเดียว แต่เป็นเรื่องราวที่เดินทางข้ามทะเลและสถิตอยู่ในราชสำนักหลากยุคหลายสมัย ในเชิงเวลาผมมองว่าเนื้อหาเบื้องต้นของ 'อิเหนา' มีรากมาจากตำนานแบบ Panji ซึ่งแพร่หลายในชวาและมลายูตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 18–20 (คร่าวๆ ระหว่างศตวรรษที่ 13–15 ของค.ศ.) เรื่องราวเหล่านี้ลอยข้ามเส้นทางการค้าและความสัมพันธ์ทางการทูต มาถึงดินแดนสยามและได้รับการปรับแต่งให้เข้ากับรสนิยมและโครงสร้างสังคมของราชสำนักไทย โดยเฉพาะในสมัยอยุธยาและต่อเนื่องมาถึงรัตนโกสินทร์ตอนต้น ผมเชื่อว่า 'อิเหนา' ในบริบทไทยไม่ได้เป็นบันทึกเหตุการณ์ประวัติศาสตร์แบบเดี่ยว แต่เป็นผลงานที่สะท้อนการแลกเปลี่ยนเชิงวัฒนธรรม รสนิยมทางการละคร และค่านิยมชนชั้นนำ เช่น ความซื่อสัตย์ต่อสถาบัน ความรักระหว่างราชวงศ์ และวิธีการแก้ปัญหาความขัดแย้งในแบบศักดินา เรื่องราวหลายฉาก—เช่นการสวมบทบาท การอำพรางตัว และพิธีกรรมในราชสำนัก—บ่งชี้ว่ามันถูกนำมาใช้ในการแสดงโขนและละครสำหรับงานพระราชพิธีมากกว่าจะเป็นรายงานเหตุการณ์จริงๆ ท้ายที่สุดผมมองว่า 'อิเหนา' เป็นจารึกเชิงวัฒนธรรม: มันบอกอะไรเราว่าคนสมัยก่อนแลกเปลี่ยนความคิดผ่านเรื่องเล่าอย่างไร และทำไมเรื่องเล่าแบบนี้ถึงยังถูกยกขึ้นมาเล่าอยู่ตลอดเวลา

กลิ่นไอของการเล่าเรื่องโบราณใน 'อิเหนา' ทำให้เราเห็นชั้นความหมายที่นักประวัติศาสตร์ชอบหยิบมาพูดถึงมากกว่าความเป็นนิยายเพียงอย่างเดียว มุมมองแรกที่ผสานกับความเป็นคนชอบสังเกตการเมืองคือว่า 'อิเหนา' ถูกแต่งขึ้นเพื่อสนับสนุนอำนาจหรือสร้างความชอบธรรมให้กับกลุ่มปกครองในยุคนั้น เรื่องราวของราชวงศ์ การอ้างเชื้อสาย และการมอบความดีงามให้กับกษัตริย์ เป็นเครื่องมือเล่าเชิงการเมืองที่เห็นได้ในงานวรรณกรรมหลายชิ้น เช่นเดียวกับที่ตำนานแบบอินเดียอย่าง 'รามายณะ' ถูกปรับใช้เพื่อยืนยันภาพลักษณ์ของกษัตริย์และระเบียบสังคม การใส่องค์ประกอบศีลธรรม ความจงรักภักดี และการลงโทษผู้ชั่ว ทำให้เรื่องนี้กลายเป็นแบบจำลองของการปกครองที่คนในสังคมสามารถยึดถือ นอกจากเรื่องการให้ความชอบธรรมแก่ผู้ปกครองแล้ว อีกเหตุผลสำคัญที่นักประวัติศาสตร์มักเสนอคือบทบาทของ 'อิเหนา' ในการรวบรวมและถ่ายทอดค่านิยมสังคมผ่านการแสดงและการอ่านกลางชุมชน เทศกาล ระบบพิธีกรรม และการเล่าในงานสำคัญต่างๆ ทำให้ข้อความเชิงจริยธรรม และบรรทัดฐานทางเพศ-สถานะ ถูกปลูกฝังอย่างต่อเนื่อง อีกทั้งการผสมผสานองค์ประกอบจากวัฒนธรรมอินเดียและท้องถิ่นสะท้อนการเจรจาทางวัฒนธรรมของสังคมที่กำลังปรับตัว เรื่องเล่าจึงทำหน้าที่ทั้งเป็นเครื่องมือสอนคนรุ่นใหม่และเป็นบันทึกทางวัฒนธรรมที่ยืนยันตัวตนของชุมชน ถ้าหยิบเอาแง่มุมส่วนตัวมาพูด เรามองว่า 'อิเหนา' ไม่ได้ถูกสร้างขึ้นเพื่อเหตุผลเพียงข้อเดียว แต่มันคือวัตถุวรรณกรรมที่ทำงานหลายบทบาทพร้อมกัน — การให้ความชอบธรรมทางการเมือง การสอนศีลธรรม การสร้างความเป็นอันหนึ่งอันเดียวทางวัฒนธรรม และความบันเทิงแบบมีพิธีกรรม การเห็นชั้นๆ เหล่านี้จะช่วยให้การอ่านกลายเป็นการเข้าใจทั้งอดีตและวิธีที่ผู้คนใช้เรื่องเล่าเพื่อจัดการโลกของเขาเอง