ใครเป็นผู้แต่งวรรณคดีเรื่องอิเหนาและมีภูมิหลังอย่างไร?

ในฐานะคนที่โตมากับเรื่องเล่าปากต่อปากและบทกวีในห้องสมุดท้องถิ่น ผมมอง 'อิเหนา' เป็นงานที่เกิดจากการถักทอวัฒนธรรมมากกว่าผลงานของคนเพียงคนเดียว เรื่องเล่านี้มีรากมาจากวงจรบันทึกและนิทานของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้—โดยเฉพาะตำนานแพนจิจากชวาและเรื่องเล่ามลายู—แล้วถูกปรับเปลี่ยนให้เข้ากับบริบทสยามผ่านการเล่า การขับร้อง และการประพันธ์บทกวีในราชสำนัก คนเขียนต้นฉบับของ 'อิเหนา' ในรูปแบบที่เรารู้จักกันวันนี้จึงไม่น่าจะเป็นเพียงบุคคลเดียว แต่เป็นกลุ่มกวีและผู้เล่าที่ปรับปรุงต่อกันมาเป็นทอดๆ จนเกิดฉบับที่ต่างกันตามยุคสมัยและภูมิภาค การอ่านต้นฉบับเก่าของ 'อิเหนา' มักเผยให้เห็นร่องรอยการแก้ไขหลายชั้น ชั้นหนึ่งอาจสะท้อนภาษาพูดท้องถิ่น อีกชั้นหนึ่งมีลีลาสำนวนราชสำนัก บทประพันธ์บางตอนมีความใกล้เคียงกับขนบฉันทลักษณ์ไทย ขณะที่ตอนอื่นๆ ยังคงกลิ่นอายของนิทานมลายูหรือชวา นี่ทำให้ผมรู้สึกว่าผลงานชิ้นนี้เป็น 'คอลเลกชั่นชีวิต' มากกว่าผลงานเดี่ยว: ผู้เขียนคนหนึ่งอาจเติมฉากรัก ผู้เขียนอีกคนเพิ่มมุขตลกหรือบทสงคราม แล้วต่อยอดกันไปเรื่อย ๆ จนเป็นโครงเรื่องที่เราจดจำ เมื่อมองในมิติประวัติศาสตร์ การเผยแพร่ของ 'อิเหนา' ในสยามสัมพันธ์กับการแลกเปลี่ยนทางการค้าและการติดต่อทางวัฒนธรรมกับชวาและมลายู นอกจากนี้ยังมีบทบาทในการแสดงเวทีและการสอดแทรกคุณค่าทางสังคม เช่น บทบาทของกษัตริย์ ความจงรักภักดี และมารยาทในเชิงศีลธรรม เรื่องเล่านี้ถูกนำไปขับร้อง แสดง และถ่ายทอดในหลายรูปแบบ ทำให้ยากที่จะชี้ชัดถึงผู้แต่งเพียงคนเดียว ผมมักนึกถึงมันเหมือนผืนผ้าใบที่ถูกเติมสีทีละคน—ไม่มีลายเซ็นเดียวแต่เต็มไปด้วยเรื่องราวของคนหลายยุคหลายสำนัก—และนั่นแหละคือเสน่ห์ที่ทำให้การอ่าน 'อิเหนา' ยังคงให้ความรู้สึกสดใหม่ทุกครั้งที่เปิดอ่าน

อยากเล่าแบบชอบคุยกับเพื่อนที่ชอบวรรณคดีโบราณหน่อย: เรื่องของผู้แต่ง 'อิเหนา' จริง ๆ เป็นปริศนาที่ชวนให้ขบคิดมากกว่าจะมีคำตอบเด็ดขาด ฉันมองแบบคนที่อ่านแบบติดตามรายละเอียดทางภาษาและพิธีกรรมการแสดง พบว่าไม่มีชื่อผู้แต่งชัดเจนในแบบที่นักประวัติศาสตร์สมัยใหม่คาดหวัง เรื่องนี้ถูกส่งต่อผ่านปากต่อปากและการบันทึกโดยแยกย่อยหลายเวอร์ชัน บทที่เราอ่านกันในสมัยรัตนโกสินทร์มักเป็นผลผลิตจากการถ่ายทอดรวมทั้งการเรียบเรียงซ้ำครั้งแล้วครั้งเล่า หลักฐานเชิงประวัติศาสตร์ที่ชัดเจนคือกลุ่มคัมภีร์และต้นฉบับที่ยังหลงเหลืออยู่ ซึ่งนักวิชาการใช้วิเคราะห์ภาษา คำสำนวน และฉันทลักษณ์เพื่อชี้อายุของข้อความ หลายต้นฉบับมีโน้ตของผู้คัดลอกหรือเจ้าของ แต่โน้ตเหล่านั้นมักบอกแค่ชื่อผู้คัดลอกหรือวันที่คัด ไม่ได้บอกผู้เขียนต้นฉบับจริง ๆ อีกส่วนที่น่าสนใจคือการเปรียบเทียบกับวรรณกรรมมลายูและอินโดนีเซีย เพราะเนื้อหาและโครงเรื่องมีร่องรอยของการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมข้ามภูมิภาค ฉันยังชอบคิดถึงแง่มุมการแสดง: 'อิเหนา' ปรากฏในรูปแบบละครพื้นบ้าน โขน และการเล่าเรื่องในงานพิธีต่าง ๆ ซึ่งช่วยยืนยันว่ามันเป็นผลงานที่เติบโตจากชุมชน ไม่ใช่ผลงานของผู้เดียวที่นิยามไว้ตั้งแต่แรก การเข้าใจว่าไม่รู้ผู้แต่งแน่ชัดกลับทำให้เรื่องนี้มีเสน่ห์ เพราะทุกเวอร์ชันเป็นหน้าต่างของชุมชนที่ส่งต่อเรื่องราวต่อกันมาอย่างมีชีวิต

เคยสงสัยไหมว่าต้นตอความโรแมนติกและฉากดราม่าใน 'อิเหนา' มาจากไหนบ้าง — สำหรับผม การอ่านมันเหมือนได้เจอกับงานศิลปะที่ปะติดปะต่อจากหลายโลกเข้าด้วยกัน เมื่อเริ่มลงลึก ผมเห็นร่องรอยของวรรณคดีอินเดียอย่างชัดเจน เรื่องเล่าเกี่ยวกับชะตากรรม ฮีโร่ที่ถูกลิขิต และองค์ประกอบจริยธรรมเชิงมหากาพย์มีความใกล้เคียงกับธีมใน 'Ramayana' และ 'Mahabharata' แต่สิ่งที่ทำให้ 'อิเหนา' แตกต่างคือการเอาโครงสร้างมหากาพย์เหล่านั้นมาปรับเข้ากับบริบทเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ — ทั้งการผสมผสานบทกวี บทละคร และพิธีกรรมในราชสำนัก ทำให้ตัวละครดูมีมิติที่ตอบสนองต่อค่านิยมท้องถิ่นมากกว่าการลอกแบบตรงๆ นอกจากมรดกอินเดียแล้ว การแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรมระหว่างชวา มลายู และภาษาเชิงวรรณกรรมของภูมิภาคก็เป็นตัวจักรสำคัญ ผมคิดถึงรูปแบบดัดแปลงจากงานกวีนิพนธ์ชวาอย่าง 'Kakawin Ramayana' ที่นำเสนอการเล่าเรื่องในสไตล์ราชสำนักและงานคติความเชื่อแบบท้องถิ่น ซึ่งลอยตัวมาถึงชายฝั่งสยามผ่านการติดต่อค้าขายและความสัมพันธ์เชิงการศาสนา ผลคือ 'อิเหนา' กลายเป็นงานที่เก็บทั้งรสชาติอินเดีย ความประณีตของศิลปะชวา และความเป็นมลายูไว้ร่วมกัน ผมยังชอบคิดว่าอีกแรงผลักหนึ่งมาจากวรรณกรรมเชิงฮีโร่-ความรักในแถบมลายูและเกาะต่างๆ ซึ่งเติมสีสันให้เรื่องราวด้วยฉากรัก การทดสอบความซื่อสัตย์ และบทบาทของผู้หญิงที่เฉียบคมมากกว่าที่จะยืนเป็นเพียงแกะดำในโครงเรื่องชายล้วน สรุปคือ 'อิเหนา' ไม่ได้เป็นงานที่เกิดขึ้นจากแหล่งเดียว แต่มันเป็นจุดตัดของเรื่องเล่าหลายเส้นทางที่ไหลมาบรรจบกัน ซึ่งทำให้ผมรู้สึกว่ามันมีทั้งความคุ้นเคยและความสดใหม่ในเวลาเดียวกัน

ความจริงแล้วเรื่อง 'อิเหนา' สำหรับฉันคือปริศนาทางวรรณกรรมที่ชวนติดตามมากกว่าการมีเจ้าของคนเดียว เมื่ออ่านร่องรอยในฉบับต่าง ๆ แล้วฉันเห็นชัดว่ามันเป็นงานที่ถูกถ่ายทอดและปรับแต่งซ้ำแล้วซ้ำเล่า ไม่ว่าจะเป็นภาษาที่มีชั้นเชิงมุขสำนวนมลายูหรือชวาที่แทรกอยู่ รอยมือคนเขียนและคอลโลฟอนของฉบับโบราณชี้ว่าไม่มีผู้แต่งเดี่ยวชัดเจน แต่เป็นผลจากการกลั่นกรองระหว่างนักเล่าและช่างคัดลอกหลายยุค ในมุมมองของฉัน หลักฐานที่แข็งแรงคือการเปรียบเทียบกับต้นตอในวรรณคดีเพื่อนบ้าน เช่นตำนานในภาษาอื่น ๆ อย่าง 'Hikayat Inderaputera' ซึ่งมีโมทีฟและโครงเรื่องใกล้เคียงกัน นั่นบอกเป็นนัยว่าตัวเรื่องมาจากการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมข้ามภูมิภาค มากกว่าจะมีคนแต่งเดียวที่ลงชื่อไว้ การที่ฉบับต่าง ๆ ของ 'อิเหนา' ยังมีความต่างทั้งถ้อยคำและฉาก แสดงให้เห็นว่ามันเติบโตในพื้นที่สาธารณะของการเล่าเรื่อง มากกว่าจะเป็นงาน 'ผู้แต่งเดี่ยว' แบบสมัยใหม่

เล่าให้ฟังแบบตรง ๆ ว่าผู้แต่งของ 'พระอภัยมณี' คือ สุนทรภู่ ผู้ถูกยกย่องว่าเป็นกวีเอกแห่งสยาม ยุครัตนโกสินทร์ ชื่อจริงมักถูกเรียกในประวัติศาสตร์ว่า สุนทรภู่ (บางแหล่งสะกดหรือมีชื่อยศเพิ่มเช่น พระสุนทรโวหาร) ซึ่งมีชีวิตอยู่ในปลายศตวรรษที่ 18 จนถึงกลางศตวรรษที่ 19 จึงเป็นหนึ่งในเสียงวรรณกรรมที่ยืนยงของไทย เส้นทางชีวิตของเขาไม่ได้โรยด้วยกลีบกุหลาบ นักกวีคนนี้ผ่านช่วงยากจน ความรักที่ซับซ้อน และความเปลี่ยนแปลงในราชสำนัก ทำให้ผลงานของเขามีทั้งความไพเราะ อารมณ์ขมขื่น และมุขตลกปนความเศร้า 'พระอภัยมณี' จึงเป็นมหากาพย์ที่รวมจินตนาการทะเล แม่มด และความรักเข้าไว้ด้วยกันอย่างลื่นไหล บทกวีของเขาใช้ภาษาที่จับใจคนอ่านหลายรุ่น เมื่อเทียบกับวรรณกรรมพื้นบ้านอย่าง 'ขุนช้างขุนแผน' ฉันเห็นว่า สุนทรภู่ถนัดการผสมความแฟนตาซีกับการสะท้อนสังคม ทำให้ผลงานของเขาไม่ใช่แค่เรื่องเล่า แต่กลายเป็นกระจกเงาที่สะท้อนยุคสมัยและความคิดของคนรุ่นนั้น ไม่น่าแปลกใจที่อ่านแล้วรู้สึกทั้งสนุกและขบคิดไปพร้อมกัน

เรื่องราวของ 'อิเหนา' ที่ไหลเข้ามาในแผ่นดินไทยไม่ได้เป็นผลงานของคนเพียงคนเดียว แต่เป็นกระบวนการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมที่ซับซ้อนและยาวนาน เมื่อมองจากมุมของคนที่ชอบฟังเรื่องเล่าข้ามทะเล สายเลือดหลักของนิทานนี้มาจากนิทานวงจร 'Panji' ของชวา ซึ่งแพร่หลายไปยังคาบสมุทรมลายูและกลายเป็นรูปแบบบอกเล่าหลากหลาย เช่น 'Hikayat' ของชาวมาเลย์ ก่อนจะถูกคัดเลือกและปรับให้เข้ากับรสนิยมของราชสำนักไทย ภาพการมาของนักเล่า นักแสดง และศิลปินจากต่างถิ่นเดินทางมาสู่เมืองหลวง ทำให้เรื่องราวถูกแปลงเป็นละครในราชสำนักที่เรารู้จักกันในชื่อ 'อิเหนา' ซึ่งผมเห็นว่าหน้าที่ของราชสำนักอยุธยาในการอุปถัมภ์ศิลปะมีความสำคัญมาก เพราะการรับรองจากชั้นนำทำให้เรื่องเล่าที่มาจากนอกถูกแต่งเติมให้เข้ากับบริบทไทย ทั้งท่วงท่า ดนตรี และมารยาทบนเวที ผลลัพธ์เลยไม่ใช่สำเนาตรงๆ แต่เป็นผลงานฮีบริดที่กลายเป็นวรรณคดีในความทรงจำของคนไทยเอง

เล่าให้ฟังว่าฉันชอบขุดรากของเรื่องเล่าพวกนี้ เพราะ 'อิเหนา' จริงๆ แล้วมีต้นตอมาจากวรรณกรรมในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และได้รับการยืมรูปแบบมาจากวงเล็บของวรรณกรรมอินเดียในวงกว้าง เริ่มจากแกนกลางที่นักวิชาการมักยอมรับว่าเนื้อเรื่องหลักของ 'อิเหนา' สืบเนื่องจากวงการเรื่องเล่าแบบ 'Panji' ของชวา ซึ่งเป็นตำนานรักระหว่างเจ้าชายกับนางผู้ซึ่งมีการปลอมตัว ทดสอบความจงรัก และต้องพลัดพรากกัน ก่อนจะกลับมาพบกันอีกครั้ง การนำเรื่องสู่สังคมไทยไม่ใช่แค่แปลตรงตัว แต่มีการปรับเปลี่ยนทั้งภาษา ฉันทลักษณ์ และค่านิยมให้เข้ากับศิลปะและความเชื่อของสยาม ฉันมองเห็นร่องรอยอิทธิพลจากวรรณกรรมอินเดียโบราณ เช่นธีมของความจงรักภักดี หน้าที่ของกษัตริย์ และภาพพจน์ศีลธรรมที่ปรากฏใน 'รามายณะ' ถูกกลืนเข้ากับรูปแบบท้องถิ่นจนเกิดเป็นเนื้อหาเฉพาะตัวที่ไม่ได้เป็นอินเดียแท้หรือชวาเพียวๆ สิ่งที่ทำให้ฉันหลงใหลคือการที่ 'อิเหนา' ไม่ใช่แค่เรื่องอ่าน แต่กลายเป็นเวที ทั้งละครร้อง เครื่องแต่งกาย และท่วงท่า ช่วยให้เนื้อหาถูกถ่ายทอดด้วยการเคลื่อนไหวและเสียง เลยเห็นได้ชัดว่าอิทธิพลมาจากการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมทั้งทางทะเลและทางการเมือง จบลงด้วยความรู้สึกว่าเรื่องนี้เป็นผลงานสังเคราะห์วัฒนธรรมที่สะท้อนประวัติศาสตร์การติดต่อของชนชาติในภูมิภาค

เราเคยสงสัยมานานว่าเรื่องราวยิ่งใหญ่ในเวทีละครโบราณอย่าง 'อิเหนา' จะมาจากคนๆ เดียวหรือเป็นผลรวมของหลายเสียงกันแน่ และพอมานั่งไล่ดูภาพรวมแล้วก็ต้องบอกว่าไม่มีคำตอบเดียวที่เด็ดขาดนัก ต้นตอของ 'อิเหนา' ในความเข้าใจของฉันคือเรื่องเล่าที่เดินทางข้ามหมู่เกาะและชายฝั่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้—รากของมันใกล้เคียงกับไซเคิลนิทาน 'ปัญจิ' ของชวา-จักรวาลอินโดนีเซีย และยังมีกลิ่นอายของวรรณคดีมลายูที่เรียกว่า hikayat ซึ่งถูกเล่าและดัดแปลงไปตามภาษาและบริบทของแต่ละท้องถิ่น เมื่อเข้าสู่สยาม เรื่องราวนี้ถูกปรับให้เข้ากับรสนิยมศิลปะในราชสำนัก ถูกเรียบเรียงให้เข้ารูปแบบฉันทลักษณ์ไทย และกลายเป็นมรดกทางการละครที่ใช้ทั้งในละครหน้ากากและละครร้อง การเรียกผู้แต่งเพียงคนเดียวจึงมักไม่ตรงกับความเป็นจริง ในประวัติศาสตร์วรรณกรรมของเรา วรรณกรรมประเภทนี้มักเกิดจากการเล่า ปรับ ปรุง และบันทึกโดยนักเล่าในวัง นักบทร้อง หรือนักปราชญ์ที่ไม่ได้เซ็นชื่อเป็นผู้แต่งคนเดียว บางเวอร์ชันอาจมาจากการแปล-เรียบเรียงของกวีคนหนึ่ง แต่อีกเวอร์ชันก็ถูกแก้ไขโดยคนอื่นในชั่วอายุหลายรุ่น ฉะนั้นฉันมองว่า 'อิเหนา' คือผลงานรวมใจของวัฒนธรรม ที่สะท้อนการแลกเปลี่ยนระหว่างชวา มลายู และสยาม และที่สำคัญคือมันถูกทำให้เป็นของเราเมื่อถูกใช้ในพิธีกรรมและการแสดงพื้นบ้าน การที่ไม่มีชื่อผู้แต่งเดี่ยวไม่ได้ทำให้เรื่องนี้ด้อยค่า ตรงกันข้าม มันเพิ่มความน่าสนใจให้การศึกษาว่าแต่ละยุคและแต่ละเวทีตีความตัวละครและเหตุการณ์อย่างไร สำหรับฉัน ความเป็นกลุ่มนี้กลับช่วยให้ภาพ 'อิเหนา' มีหลายชั้น ทั้งด้านความโรแมนติก การเมือง และพิธีกรรม ซึ่งทำให้ทุกครั้งที่ได้ดูหรือนึกถึงฉากจากละคร ฉันยังคงเห็นทั้งความเก่าแก่และการปรับตัวของวรรณกรรมชิ้นนี้อยู่เสมอ

ย้อนกลับไปสักหน่อย ผมชอบคิดว่า 'อิเหนา' เป็นเหมือนแผนที่วัฒนธรรมที่ถูกวาดขึ้นจากหลายเส้นทางภาษาและเรื่องเล่า ฉันอ่านฉบับที่ตีความเป็นบทกวีโบราณและเห็นชัดว่าต้นเรื่องมีรากจากเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ร่วมกับกลิ่นอายอินเดีย จึงไม่น่าแปลกใจที่สำนวนและโครงเรื่องของมันพบเงาตัวเองในงานฉันทลักษณ์ไทยอื่น ๆ เช่น 'ลิลิตพระลอ' การมีผู้แต่งโดยตรงที่เป็นชื่อเดียวไม่ได้เปลี่ยนคุณค่าทางวรรณกรรมในสายตาฉัน แต่การที่เรื่องถูกดัดแปลงซ้ำแล้วซ้ำเล่าทำให้เนื้อหา กลวิธีเล่าเรื่อง และคำสำนวนบางอย่างกลายเป็นมาตรฐาน ฉันมักชี้ให้เพื่อนอ่านดูว่าบทสนทนาเชิงสุภาพและการจัดวางตัวละครใน 'อิเหนา' ช่วยปูทางให้รูปแบบเรื่องรักชู้สาวและการเมืองในงานลิลิตไทยต่อมา มีบทเรียนเรื่องการเว้นจังหวะ การใช้คำพ้องความหมาย และการสลับฉากที่ต่อยอดโดยนักเล่าไทยรุ่นหลัง ท้ายที่สุด ฉันรู้สึกว่าความสำคัญของผู้แต่งอาจไม่ใช่ชื่อเดียว แต่เป็นเครือข่ายของนักเล่า ช่างคัดลอก และนักแสดงที่ร่วมกันหล่อหลอม 'อิเหนา' ให้กลายเป็นส่วนหนึ่งของคลังวรรณกรรมไทย ซึ่งเห็นในภาษาพูด ภาพจำตัวละคร และการนำไปใช้ในงานเขียนและละครพื้นบ้านสืบมา

การได้อ่าน 'อิเหนา' ทำให้รู้สึกถูกดึงเข้าไปในเครือข่ายเรื่องเล่าที่เดินทางข้ามทะเลและภาษา จังหวะของบทกวีไทยที่เราเรียกกันว่า 'ลิลิตอิเหนา' ไม่ได้เกิดขึ้นจากสุญญากาศ แต่มีต้นตอมาจากเรื่องราวในคาบสมุทรมลายูโดยทั่วไป นักวิชาการมักยกชื่อต้นฉบับมลายูว่า 'Hikayat Inderaputera' (หรือสะกดแบบอื่น ๆ ว่า 'Inderaputra/Inderaputera') เป็นต้นกำเนิดที่ชัดเจน: ตำนานนี้มีเค้าโครงของเจ้าชายที่ผจญภัย ความรัก และการทดสอบชะตากรรมซึ่งสอดคล้องกับโครงเรื่องในฉบับไทยที่เรารู้จักกันดี จุดที่น่าสนใจสำหรับฉันคือเรื่องราวต้นฉบับของมลายูน่าจะมีรากหยั่งยาวกลับไปตั้งแต่ยุคกลางของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ — โดยทั่วไปนักวิจัยประเมินว่ารูปแบบของ 'Hikayat Inderaputera' มีการส่งต่อและแต่งขึ้นในช่วงศตวรรษที่ 15–17 ขึ้นอยู่กับพื้นที่และภาษาที่ปรากฏ ขณะที่การดัดแปลงเป็นฉบับภาษาไทยซึ่งกลายเป็น 'ลิลิตอิเหนา' เกิดการปรับถ้อยคำ ปรับบริบทให้เข้ากับรสนิยมและค่านิยมแบบไทย จึงยากที่จะชี้วันเดือนปีเกิดผลงานเวอร์ชันไทยอย่างเด็ดขาด แต่สัญญาณสำคัญชี้ว่าเรื่องนี้เข้ามาในสยามตั้งแต่สมัยอยุธยา และมีการกลายรูปอย่างเข้มข้นในรัชสมัยต่อ ๆ มาเมื่อวรรณกรรมวังและการละเล่นพื้นบ้านรับเอาไปใช้ อีกมุมหนึ่งที่ผมชอบคิดคือการเป็นเรื่องเล่าข้ามวัฒนธรรมไม่ใช่แค่การย้ายอักษรเท่านั้น แต่เป็นการผสมผสานพลังทางสัญลักษณ์—ชื่อตัวละครบางตัวสะท้อนกลิ่นอายอินเดียหรือเปอร์เซียผ่านทางมลายูก่อนจะเข้ามาสู่ไทย ฉากบางฉากถูกเติมหรือตัดตามรสนิยมท้องถิ่น ทำให้เราได้งานที่มีสุนทรียะและความรู้สึกเป็นไทยมากขึ้น แม้แก่นเรื่องจะยังสะท้อนสายสัมพันธ์กับตำนานมลายูดั้งเดิมก็ตาม สรุปในแบบของคนอ่านที่ติดตามเรื่องเล่าข้ามชาติ ประวัติของ 'อิเหนา' คือภาพของการเดินทางและการปรับตัว: ต้นทางมาจาก 'Hikayat Inderaputera' ราวศตวรรษที่ 15–17 และถูกแต่งปรับเป็นฉบับภาษาไทยในช่วงหลังเมื่อเรื่องนั้นเริ่มฝังรากในสังคมสยาม ผลลัพธ์ที่ได้คืองานที่เป็นทั้งสมบัติของวรรณกรรมไทยและหลักฐานว่าความคิดข้ามพรมแดนสามารถสร้างงานศิลป์ที่แปลกใหม่ได้อย่างน่าทึ่ง