อิเหนา ผู้แต่ง ต้นฉบับเขียนด้วยภาษาใด

หลายคนอาจจะงงเพราะ 'อิเหนา' ที่เราอ่านในภาษาไทยนั้นถูกปรับแต่งจนดูไทยแท้ แต่ถ้าพูดถึงต้นฉบับดั้งเดิมจริง ๆ ผู้แต่งหรือผู้บันทึกแรก ๆ มักใช้ภาษามลายูแบบโบราณและมักเขียนด้วยอักษรจาวี ซึ่งเป็นลักษณะการเขียนภาษามลายูในยุคก่อนที่อิทธิพลของภาษาตะวันตกจะเข้ามา ภาษามลายูโบราณนั้นเต็มไปด้วยคำยืมจากภาษาอาหรับและเปอร์เซีย เพราะความเชื่อมโยงทางศาสนาและการค้าทางทะเล การย้ายเข้ามาสู่บริบทไทยทำให้เนื้อหาและสำนวนถูกแปล-ประพันธ์ใหม่เป็นภาษาไทยกลอนหรือนิราศ ทำให้คนไทยจดจำฉบับที่เป็นภาษาไทยมากกว่าต้นฉบับมลายู แต่ร่องรอยของต้นภาษาอยู่ในโครงเรื่องและชื่อเรียกหลายอย่างอยู่ดี ซึ่งทำให้เรื่องนี้เป็นตัวอย่างที่ดีของวรรณกรรมที่เดินทางข้ามภาษาและวัฒนธรรมได้อย่างน่าสนใจ

เคยสงสัยไหมว่าต้นฉบับของ 'อิเหนา' มาจากภาษาอะไร ความจริงที่ผมมักเล่าให้เพื่อน ๆ ฟังบ่อย ๆ คือเรื่องนี้มีสายสัมพันธ์แน่นแฟ้นกับวรรณกรรมมลายูโบราณ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องโครงเรื่อง ตัวละคร หรือโทนของนิทาน วัสดุพื้นฐานของตำนานนี้ถูกบันทึกและเล่าผ่านภาษามลายูในรูปแบบหนังสือฉบับโบราณที่ใช้อักษรจาวี (Jawi) ซึ่งเป็นการเขียนภาษามลายูด้วยตัวอักษรอาหรับที่ได้รับอิทธิพลจากวัฒนธรรมมุสลิมในภูมิภาค การที่รูปแบบเล่าเรื่องมีลักษณะคล้ายตำนานหรือนิทานฮิกายะห์ (hikayat) บ่งชี้ได้ค่อนข้างชัดว่ารากเหง้าของเรื่องนี้ไม่ได้เริ่มจากภาษาไทยเดิมแต่ย้ายมาปรับตัวเมื่อเข้าสู่สนามภาษาไทยและวรรณกรรมของสยาม

การแปลและดัดแปลงเป็นภาษาไทยทำให้ 'อิเหนา' ที่คนไทยคุ้นเคยมีรสชาติและโครงสร้างวรรณกรรมแบบไทยมากขึ้น แต่แก่นดั้งเดิมยังคงสะท้อนรอยของภาษามลายู เช่น คำยืมและแนวคิดเรื่องราชตระกูล การเดินทาง การทดสอบความซื่อสัตย์ และความสัมพันธ์เชิงสัญลักษณ์ระหว่างตัวละครสำคัญ ๆ ซึ่งพบได้ในเรื่องเล่าของชวาและมลายูด้วย ฉะนั้นถาถามถึง “ต้นฉบับ” ในความหมายของต้นเรื่องหรือต้นแบบที่แพร่หลายก่อนจะมาเป็นฉบับไทย ส่วนใหญ่จะตอบว่าเขียนด้วยภาษามลายูในรูปแบบโบราณ (มลายู-จาวี) มากกว่าเป็นภาษาไทยดั้งเดิม

มุมมองแบบนี้ทำให้ผมรู้สึกตื่นเต้นทุกครั้งที่อ่านฉบับภาษาไทยแล้วลองมองย้อนกลับไปยังรากของมัน เหมือนตามหาลายเส้นเดิมของภาพวาดที่ถูกระบายสีเพิ่มเรื่อย ๆ เวลาที่อ่านจะได้ความหวานขมของวรรณกรรมข้ามวัฒนธรรม ที่สำคัญคือมันสอนให้รู้ว่าตำนานหนึ่งเรื่องสามารถเดินทาง เปลี่ยนภาษา และยังคงความงามได้ แม้จะถูกแปลงเป็นรูปแบบใหม่ ๆ ก็ตาม