ประวัติซูสีไทเฮา ถูกนำเสนอในหนังและซีรีส์แบบไหนบ้าง?

เชื่อไหมว่าในมุมมองของคอหนังยุคคลาสสิก ผมมักจะนึกถึงภาพฉากคับแคบของราชสำนักเมื่อพูดถึงซูสีไทเฮา และหนึ่งในผลงานที่ทำให้ภาพนั้นติดตาผมมากที่สุดคือ 'The Last Emperor' ของเบอร์นาร์โด เบอร์ตอลุชชี เรื่องนี้นำเสนอช่วงเปลี่ยนผ่านของราชวงศ์ชิงและตัวละครซูสีในมุมที่เป็นปัจจัยสำคัญของชะตากรรมของจักรพรรดิหนุ่ม ฉากพิธีกรรมและบรรยากาศในพระราชวังถูกถ่ายทำอย่างพิถีพิถัน ทำให้เห็นทั้งอำนาจ ความหวาดระแวง และความเปราะบางของระบอบเก่า ผมชอบฉากที่แสดงความขัดแย้งระหว่างพิธีการกับชีวิตจริง เพราะมันทำให้ตัวซูสีเป็นคนที่มีทั้งความเด็ดขาดและความเปราะบางในเวลาเดียวกัน การดูฉากเล็ก ๆ เหล่านี้ทำให้เข้าใจว่าทำไมผู้กำกับฝรั่งถึงสนใจตัวละครนี้: เธอไม่ใช่แค่สัญลักษณ์ของอดีต แต่เป็นตัวละครที่ขับเคลื่อนเหตุการณ์สำคัญในประวัติศาสตร์ เหมาะสำหรับคนที่อยากเห็นภาพรวมทางประวัติศาสตร์ผ่านมุมมองภาพยนตร์สากลมากกว่าซีรีส์จีนยาว ๆ

เราเริ่มสนใจประวัติของ 'ซูสีไทเฮา' เพราะภาพวังในนิยายจีนทำให้รู้สึกว่ามีคนเบื้องหลังปกครองประเทศอย่างเงียบ ๆ มากกว่าที่เห็นบนบัลลังก์ เราย้อนกลับไปดูรากเหง้าของเธอแล้วพบว่าเธอมาจากตระกูลแมนจูตระกูลเย่เหอหนาร่า (Yehe Nara) ซึ่งถือว่าเป็นชนชั้นขุนนางระดับหนึ่งในระบบแบนเนอร์ของแมนจู แต่ไม่ได้อยู่ในกลุ่มขุนนางชั้นนำที่สุดในกรุงปักกิ่งของช่วงต้นศตวรรษที่ 19 ตระกูลของเธอมีความเชื่อมโยงกับขุนนางท้องถิ่นและมีบทบาทในระบบราชการระดับล่างถึงกลาง ซึ่งเป็นเหตุให้เธอได้ถูกคัดเลือกเข้าไปในฮาเร็มหลวงในวัยหนุ่มเพื่อเป็นหนึ่งในสนมองค์ชาย จากจุดเล็ก ๆ ในวังนี้เองที่ทำให้เธอค่อย ๆ ไต่เต้าจากสนมชั้นรองจนกลายเป็นมารดาของจักรพรรดิหนุ่ม ต่อมาหลังการสิ้นพระชนม์ของจักรพรรดิองค์ก่อน เธอร่วมกับฝ่ายที่สนับสนุนทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางอำนาจ ท้ายที่สุดเธอมีบทบาทเป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์และกลายเป็นผู้มีอิทธิพลสูงสุดในราชสำนักหลายทศวรรษต่อมา

แฟนหนังซอมบี้คงรู้จัก 'Train to Busan' ดีอยู่แล้ว — นี่คือหนังที่ดึงคนทั่วไปให้สนใจซอมบี้เกาหลีแบบเต็มตัวและทำให้แนวนี้กลายเป็นกระแส ผมชอบวิธีหนังเน้นความดราม่าความสัมพันธ์ระหว่างตัวละครมากกว่าการโชว์เลือดสาดเพียงอย่างเดียว ความตึงเครียดบนขบวนรถไฟกับการตัดสินใจที่ยากลำบากของตัวละครทำให้ภาพยนตร์เรื่องนี้ไม่ใช่แค่หนังซอมบี้ แต่เป็นบททดสอบความเป็นมนุษย์ 'Train to Busan' ยังมีภาคแยกเป็นแอนิเมชันเรื่อง 'Seoul Station' ที่เล่าเหตุการณ์ก่อนหน้าในมุมมืดกว่า และได้ตามมาด้วย 'Peninsula' ที่พาไปสำรวจโลกหลังหายนะในมุมของแอ็กชันไซไฟ ถ้าชอบบรรยากาศอุดอู้ในคอนโดและความตึงเครียดแบบเป๊ะ ๆ ให้ลองดู '#Alive' ซึ่งเล่าเรื่องการติดอยู่ในอพาร์ตเมนต์กับสมาร์ทโฟนเป็นตัวกลางของการสื่อสาร — มุมมองใกล้ชิดและเป็นยุคดิจิทัลมาก ๆ เหมาะกับคนที่ชอบความดราม่าแบบคนสู้คนและความเงียบก่อนพายุ

การนำเสนอสมเด็จพระสุริโยทัยในภาพยนตร์อภิมหากาพย์อย่าง 'สุริโยไท' มักถูกจัดวางให้เป็นสัญลักษณ์ของความกล้าหาญและความจงรักภักดีที่ยิ่งใหญ่กว่าตัวบุคคล ผมรู้สึกว่าภาพยนตร์ฟอร์มใหญ่มักเน้นฉากรบ ฉากการเสียสละ และภาพความยิ่งใหญ่ของราชสำนักอย่างตั้งใจ ผลงานลักษณะนี้ใช้มุมกล้องกว้าง เพลงประกอบหนักแน่น และการแต่งกายที่โอ่อ่าเพื่อขับเน้นความเป็นตำนาน ผมชอบที่ฉากสละชีพถูกสร้างให้มีน้ำหนักทางอารมณ์ ทำให้คนดูเข้าใจว่าการตัดสินใจนั้นเกี่ยวพันกับความรับผิดชอบและชาติบ้านเมืองมากกว่าความรักส่วนตัว ขณะเดียวกัน ภาพยนตร์ก็มีข้อจำกัดในเรื่องเวลา ทำให้บางแง่มุมของตัวละครถูกย่อให้เหลือเค้ารูปหรือสัญลักษณ์มากกว่าจะเป็นคนที่มีมิติครบถ้วน ผมมักคิดถึงรายละเอียดเล็กๆ เช่นความสัมพันธ์กับผู้คนรอบข้างหรือแรงจูงใจเชิงยุทธศาสตร์ที่ถูกตัดทอน แต่โดยรวมแล้ว การดูเวอร์ชันภาพยนตร์ทำให้ผมตื่นเต้นและภาคภูมิใจกับการเล่าเรื่องที่ยิ่งใหญ่และตราตรึงใจ

แนะนำให้เริ่มจาก 'The Last Emperor' ก่อน เพราะเป็นงานภาพยนตร์ที่ให้บริบทประวัติศาสตร์กว้างสุดและมีการเล่าเรื่องที่งดงามทั้งภาพและดนตรี ผมชอบตรงที่หนังไม่ได้มองซูสีไทเฮาเป็นแค่บุคคลเดียว แต่เชื่อมโยงชีวิตของเธอกับคนรอบข้างและการเปลี่ยนผ่านของจีนยุคปลายราชวงศ์ชิง ทำให้เราเห็นเธอทั้งในมุมอำนาจ ความหวาดระแวง และผลกระทบต่อคนรุ่นถัดมา แม้ว่าจะไม่ได้เป็นชีวประวัติแบบลำดับเหตุการณ์ทั้งหมด แต่องค์ประกอบศิลป์และบริบททางประวัติศาสตร์ทำให้เข้าใจภาพรวมได้ดี หากต้องการดูเป็นจุดเริ่มต้นแล้วค่อยขยับไปหาแหล่งข้อมูลหรือหนังสั้นอื่น ๆ ต่อ จะช่วยให้มุมมองของคุณไม่จมอยู่กับการตีความเดียว เป็นการเปิดประตูให้เห็นทั้งความยิ่งใหญ่และความโศกของยุคสมัยนั้น

เริ่มต้นด้วยภาพรวมกว้าง ๆ ก่อนจะเป็นทางเลือกที่ดีเมื่ออยากเข้าใจบริบทของซูสีไทเฮา: อ่านหนังสือที่ให้กรอบประวัติศาสตร์ยาว ๆ แล้วค่อยลงลึกรายละเอียดเฉพาะจุด ผมมักแนะนำให้เปิดด้วย 'The Search for Modern China' เพราะเมื่ออ่านเล่มนี้จะเห็นภาพรวมการเปลี่ยนผ่านของจีนตั้งแต่ราชวงศ์ชิงไปจนถึงศตวรรษที่ 20 ซึ่งช่วยให้เข้าใจแรงกดดันทางการเมือง เศรษฐกิจ และความสัมพันธ์กับต่างชาติที่มีผลต่อการตัดสินใจของผู้ปกครองอย่างซูสีไทเฮา จากนั้นค่อยย้ายไปหาไบโอกราฟีที่เน้นบุคลิก เช่น 'Empress Dowager Cixi: The Concubine Who Launched Modern China' ซึ่งเขียนในสไตล์เล่าเรื่องที่เข้าถึงง่ายและเต็มไปด้วยรายละเอียดชีวิตส่วนตัวของเธอ เมื่ออยากเจาะลึกด้านการเมืองราชสำนักกับการปฏิรูป ให้ถือ 'The Cambridge History of China, Vol. 11' เป็นตำราหลัก เพราะรวมบทความวิชาการที่ครอบคลุมทั้งเหตุการณ์หลักและงานวิจัยล่าสุด ทำให้เราเปรียบเทียบมุมมองต่าง ๆ ได้ดี การอ่านแบบนี้ทำให้ไม่ถูกชี้นำเพียงมุมเดียวและช่วยให้ตั้งคำถามกับแหล่งข้อมูลเชิงนิยายหรือความเชื่อดั้งเดิมได้มากขึ้น

คนทั่วไปมักไม่คาดคิดว่าสตรีอำนาจสูงอย่างซูสีไทเฮาจะปรากฏตัวบ่อยในเกมสมัยใหม่ แต่วัฒนธรรมการนำประวัติศาสตร์จีนมาดัดแปลงทำให้เธอถูกยกมาปรากฏในงานหลายรูปแบบ ผมมองว่าโอกาสที่เจอซูสีในเกมเชิงพาณิชย์ตะวันตกมีไม่มากนัก ส่วนใหญ่จะเป็นเกมจากจีนแผ่นดินใหญ่หรือฮ่องกงที่ทำธีมยุคชิงหรือเกมมือถือที่ชอบหยิบตัวละครประวัติศาสตร์มาร่วมวง สไตล์การวาดและบทบาทที่เห็นบ่อยคือการถูกตีความใหม่เป็นตัวละครดราม่าหรือวายร้ายที่มีเสน่ห์ บางเกมทำให้เธอดูเป็นผู้นำที่ลึกลับและฉลาด ในขณะที่บางเกมเลือกให้เธอดูอ่อนเยาว์เพื่อดึงสายตาผู้เล่น แนวทางนี้ทำให้คนที่หาความสมจริงทางประวัติศาสตร์อาจรู้สึกขัด แต่แฟนงานดัดแปลงจะชอบความสามารถในการเล่าเรื่องที่เข้มข้น โดยรวมแล้ว ถ้าต้องการหาเธอในเกมจริง ๆ ให้มองไปที่เกมจีนแนวประวัติศาสตร์ เกมมือถือกาชา หรือม็อดของเกมกลยุทธ์ที่เน้นยุคชิง เพราะนั่นเป็นพื้นที่ที่นักพัฒนามักหยิบบุคคลประวัติศาสตร์มาปรับใช้มากที่สุด และผมมักสนุกกับการเปรียบเทียบภาพลักษณ์ต่าง ๆ ที่แต่ละผลงานมอบให้

ภาพจำแรกที่มักเจอในนิยายประวัติศาสตร์เกี่ยวกับซูสีไทเฮามักเป็นเรื่องราวการเติบโตในรั้ววังที่ปั่นป่วน ซึ่งนิยายอย่าง 'Empress Orchid' เลือกเล่าแบบใกล้ชิดกับความรู้สึกของตัวละคร เห็นฉากที่เธอถูกดึงเข้ามาในราชสำนัก วางกับดักทางการเมือง และเรียนรู้การเอาตัวรอดจากความเปราะบางทางสังคมจนกลายเป็นผู้มีอำนาจ เมื่ออ่านเวอร์ชันแบบนี้ ฉันรู้สึกว่าเรื่องราวจะเน้นอารมณ์ — ความกลัว ความอยากได้การยอมรับ และความหวนคิดถึงบ้านเดิม — มากกว่าภาพการเป็นเผด็จการเพียงด้านเดียว นักเขียนใช้มุมมองภายใน ทำให้เราเห็นทั้งความอ่อนแอและความเฉลียวฉลาดของเธอ เช่น ฉากที่ต้องตัดสินใจแบบท้าทายซึ่งเผยทั้งความเจ็บปวดและความหนักแน่น ท้ายที่สุด ฉันมองว่านิยายแนวนี้ช่วยให้คนสมัยใหม่เข้าใจตัวตนของซูสีในมิติมนุษย์มากขึ้น ไม่ได้ยกย่องหรือประณามอย่างตายตัว แต่เชิญชวนให้ตั้งคำถามถึงแรงจูงใจและผลกระทบของการตัดสินใจในบริบทของยุคสมัยนั้น

ไม่มีประวัติศาสตร์ตัวไหนที่ถูกเอามาปั้นเป็นภาพยนตร์ได้หลากอารมณ์เท่าจิ๋นซีฮ่องเต้เลย — เขาถูกนำเสนอทั้งในมุมของผู้พิชิต ผู้ปกครองผู้โหดเหี้ยม และเหยื่อของการเมืองอำมหิต ผมชอบดูการตีความต่าง ๆ ในหนังยักษ์ที่ตั้งใจเล่าเรื่องศตวรรษก่อนคริสตกาล เช่นใน 'The Emperor and the Assassin' ที่ภาพพจน์ของฮ่องเต้จะถูกวางกลางสนามการทรยศและความรักสะเทือนใจ ทำให้เขาดูทั้งน่าสะพรึงและเศร้า ขณะที่ 'Hero' เลือกใช้ภาษาภาพและสัญลักษณ์เพื่อเน้นความเป็นอำนาจรวมศูนย์ โดยลดทอนความเป็นมนุษย์ลงไปบ้าง ส่วน 'A Battle of Wits' นำเสนอมุมมองของผู้ถูกคุกคามจากการขยายอำนาจของรัฐ — ฮ่องเต้ในเรื่องนั้นมีความเป็นภัยคุกคามมากกว่าคนในตำนาน การดูหนังเหล่านี้รวมกันทำให้ผมเห็นว่าจิ๋นซีไม่ใช่แค่องค์กรเดียว แต่อยู่ในฐานะเครื่องมือเล่าเรื่องที่ผู้สร้างจะเลือกเสริมคุณสมบัติใด จะให้เขาดูเป็นวีรบุรุษหรือวายร้ายก็แล้วแต่เลนส์ของผู้กำกับ นี่แหละที่ทำให้ภาพของฮ่องเต้ในหนังยังคงน่าสนใจเสมอ

การเริ่มต้นของซูสีไทเฮาไม่ได้เกิดขึ้นจากโชคชะตาเพียงอย่างเดียว แต่เป็นการผสมผสานของตำแหน่งในตระกูลแมนจู ความสามารถในการอ่านจังหวะการเมือง และการใช้โอกาสอย่างชาญฉลาด ฉันชอบคิดว่าเธอเป็นคนที่รู้จักพลิกสถานการณ์ให้เป็นประโยชน์ นางเกิดในตระกูลเยเหนารา (Yehenara) ซึ่งเป็นวงศ์ชนชั้นนำของแมนจู การเข้าไปเป็นสนมของจักรพรรดิซียนเฟิงทำให้นางได้ความใกล้ชิดทางอำนาจ และเมื่อประสูติพระโอรส (พระถงจื้อ) นั่นกลายเป็นบัตรผ่านสำคัญสู่ตำแหน่งมารดาจักรพรรดิแห่งอนาคต การขึ้นสู่ตำแหน่งจริงๆ เกิดขึ้นหลังการสิ้นพระชนม์ของจักรพรรดิซียนเฟิงในปี 1861 ขณะนั้นมีการแต่งตั้งผู้สำเร็จราชการต่างๆ แต่กลุ่มที่นำโดยองค์ชายกง (Prince Gong) ร่วมกับซูสีและอีกพระมเหสีคือซีอาน ได้ผลักดันให้เกิด 'การปฏิวัติสมัยซินโหยว' (Xinyou Coup) ซึ่งทำให้กลุ่มผู้สำเร็จราชการเดิมถูกขจัด ซูสีกับซีอานจึงได้เป็นท่านผู้สำเร็จราชการร่วม และซูสีใช้ตำแหน่งนี้คุมแผนการแต่งตั้งผู้สืบทอด ใช้อำนาจเชิงสถาบัน การสร้างเครือข่ายข้าราชบริพาร และการกำจัดคู่แข่งทางการเมืองอย่างเป็นระบบ จนเมื่อซีอานสิ้นพระชนม์ในปี 1881 ซูสีก็กลายเป็นผู้สำเร็จราชการเดี่ยวที่ควบคุมราชสำนักต่อไป