มีรูปปั้นเทพเจ้าวีนัสที่ไหนบ้าง?

เทพเจ้าวีนัส หรือ อโฟรไดท์ ในตำนานกรีกปรากฏในหลายแง่มุมของวัฒนธรรมสมัยใหม่เลยล่ะ เริ่มจากวรรณกรรมคลาสสิกอย่าง 'The Iliad' ของโฮเมอร์ที่เธอเป็นหนึ่งในเทพสำคัญที่เกี่ยวพันกับสงครามกรุงทรอย ในวงการอนิเมะก็มีผลงานที่หยิบยกเธอขึ้นมาเหมือนกันนะ เช่น 'Saint Seiya' ที่วีนัสเป็นหนึ่งใน 12 เทพแห่งโอลิมปัส หรือแม้แต่เกม 'God of War' ที่เธอปรากฏตัวในบทบาทสมทบ แต่ละสื่อก็ตีความตัวละครนี้แตกต่างกันไปตามสไตล์ของ创作者

เทพวีนัสในตำนานโรมันมักถูกเปรียบเทียบกับเทพอะโฟรไดท์ของกรีก แน่นอนว่าทั้งสองเป็นตัวแทนของความรักและความงาม แต่ที่มาของวีนัสมีความพิเศษกว่า เพราะเธอถูกเชื่อมโยงกับธรรมชาติและฤดูใบไม้ผลิ ภาพลักษณ์ของเธอไม่ใช่แค่ความรักแบบโรแมนติค แต่รวมถึงความอุดมสมบูรณ์ของดินฟ้าอากาศด้วย การที่ดอกไม้บานและพืชพันธุ์เจริญงอกงามมักถูกโยงกับพลังของวีนัส ทำให้คนโบราณมองว่าความรักก็เหมือนฤดูใบไม้ผลิที่ทำให้ชีวิตสดใส ในเทพปกรณัมยังมีเรื่องเล่าว่าจากฟองคลื่นที่เธอถือกำเนิด ก็สะท้อนแนวคิดว่าความรักเกิดจากความเคลื่อนไหวของธรรมชาติ ไม่ใช่แค่เรื่องระหว่างมนุษย์ด้วยกัน

ความยิ่งใหญ่ของพระยาพิชัยดาบหักถูกระลึกไว้ในหลายมิติ แต่มรดกที่ชัดเจนที่สุดคืออนุสาวรีย์ตั้งเด่นกลางอำเภอพิชัย จังหวัดอุตรดิตถ์ ฉันเดินทางกลับบ้านเกิดบ่อย ๆ แล้วมักจะแวะไปยืนมองอนุสาวรีย์หลักที่ชาวท้องถิ่นเคารพ นั่นคือรูปปั้นพระยาพิชัยดาบหักที่ตั้งอยู่ใจกลางอำเภอพิชัย บริเวณโดยรอบมักจะมีการจัดงานรำลึกในวันสำคัญ การวางพวงมาลัย และมีตู้ข้อมูลเล็ก ๆ บอกเล่าเรื่องราวการสู้รบของท่าน ซึ่งทำให้ภาพของวีรบุรุษดูมีชีวิตมากขึ้นกว่าที่เคยเห็นในตำรา บรรยากาศรอบ ๆ อนุสาวรีย์ทำให้ฉันนึกถึงการเชื่อมโยงระหว่างคนรุ่นใหม่กับอดีต: เด็กนักเรียนมาทัศนศึกษา คนชรามานั่งเล่าเรื่องให้หลานฟัง และนักท่องเที่ยวถ่ายรูปเก็บไว้เป็นเครื่องเตือนใจ การมาเห็นของจริงที่อำเภอพิชัยจึงไม่ใช่แค่การดูรูปปั้น แต่เป็นการสัมผัสวิถีชุมชนที่ยังคงยึดถือความกล้าหาญของพระยาพิชัยดาบหักไว้ในชีวิตประจำวัน

ความแตกต่างที่ชัดเจนระหว่างเทพวีนัสและเทพอะโฟรไดท์อยู่ที่บริบททางวัฒนธรรมที่พวกเธอถูกสร้างขึ้น วีนัสเป็นเทพีแห่งความรักและความงามในปกรณัมโรมัน ที่มักถูก描绘ให้มีความสง่างามและเป็นสัญลักษณ์ของอำนาจ ในขณะที่อะโฟรไดท์จากตำนานกรีกดูจะมีความ 'human' มากกว่า มีทั้งความรักโรแมนติกและความต้องการทางกายภาพ ตัวอย่างที่เห็นชัดคือใน 'The Birth of Venus' ของโบทิเชลลี ที่วีนัสถูกแสดงออกมาอย่างศักดิ์สิทธิ์ ในขณะที่เรื่องเล่าเกี่ยวกับอะโฟรไดท์ใน 'The Iliad' เธอมีปมความสัมพันธ์ที่ซับซ้อนกับมนุษย์และเทพอื่นๆ นี่อาจสะท้อนมุมมองของแต่ละวัฒนธรรมที่มีต่อแนวคิดความรัก

ชีวิตนี้ขาด merch ของ 'วีนัส' ไม่ได้เลย! เทพีแห่งความงามและความรักแบบนี้ สินค้าแน่นอนว่าต้องอลังการทั้งสไตล์และความหมาย ยกตัวอย่างเช่น ตุ๊กตาสะสมรูปเทพีวีนัสในชุดโรมันโบราณ ที่มาพร้อมกับแอปเปิ้ลทองคำสัญลักษณ์ของเธอ แถมยังมีชุดคอสเพลย์ที่เลียนแบบเสื้อคลุมสีชมพูอมม่วงสุด iconic ของเธอ ใครที่ชอบแฟชั่นก็ต้องหลงรัก นอกจากนี้ยังมีของใช้ในชีวิตประจำวันอย่าง แก้วน้ำลายเทพเจ้ากรีกกับสติกเกอร์วีนัสสวยๆ เสื้อฮู้ดลาย constellations ที่เธอโปรดปราน หรือแม้แต่สมุดโน๊ตปกหนังเล่มเล็กกับตราประทับรูปเปลวไฟแห่งความรัก ของพวกนี้ไม่ได้แค่สวย แต่ยังซ่อนความหมายเกี่ยวกับความรักและความงามแบบเทพนิยายกรีกเลยล่ะ

เราเก็บความประทับใจจากการตามหา 'เวสสันดรชาดก' ตามวัดต่าง ๆ ไว้อยากเล่าให้ฟังแบบเจาะลึกหน่อย เพราะงานจิตรกรรมชาดกนี้กระจายอยู่ทุกภูมิภาคและแต่ละที่มีสำเนาที่มีสไตล์ต่างกันชัดเจน การเริ่มต้นแบบง่ายเลยคือมองหาวัดเก่าในเมืองหลักของแต่ละภูมิภาค: ทางเหนือจะเจอฉากสีสันแบบล้านนาและองค์ประกอบท้องถิ่น วัดในภาคกลางมักเป็นงานสมัยอยุธยา-รัตนโกสินทร์ที่เน้นเส้นทองและกรอบภาพเป็นช่องยาว ส่วนภาคอีสานบางแห่งเอาความเชื่อท้องถิ่นมาผสม ทำให้ฉากบางตอนมีรายละเอียดของชาวบ้านหรือสัตว์ท้องถิ่นปรากฏร่วมด้วย เราชอบสังเกตความแตกต่างตรงนี้มาก เพราะมันเล่าเรื่องไม่ได้แค่ชาดก แต่ยังสะท้อนรสนิยมศิลปะของพื้นที่นั้นด้วย เวลาที่จะดูงานพวกนี้ ให้มองหาฉากสำคัญของ 'เวสสันดรชาดก' เช่น ตอนทรงตัดทรัพย์เพื่อสละให้คนยากจน ตอนถวายลูก หรือฉากที่พระเวสสันดรกำลังจากลาคนรัก ภาพเหล่านี้มักอยู่เป็นแถวยาวตามผนังโบสถ์หรือลักษณะเป็นชุดเรื่อง ถ้าวัดไหนเก็บรักษาดี สีจะยังสดและมีการลงทอง ทำให้รายละเอียดฐานรองเท้า เครื่องประดับ หรือลวดลายผ้าเห็นชัดขึ้น อีกอย่างที่อยากเตือนคือบางวัดไม่อนุญาตให้ถ่ายรูปภายในโบสถ์ หรือมีมุมที่ห้ามเข้า ดังนั้นเก็บความเคารพไว้ก่อนการถ่ายภาพจะช่วยให้การชมตั้งใจและสบายใจขึ้น สุดท้ายอยากบอกว่าไม่ต้องรีบเก็บทุกวัดในหนึ่งทริป เพราะอย่างสนุกคือการเปรียบเทียบสไตล์ ถ้าอยากเห็นแบบคลาสสิกเนื้อเรื่องครบลองเลือกวัดที่เป็นศูนย์กลางชุมชนเก่า ๆ หรือวัดที่มีการฟื้นฟูศิลปะแล้วจะได้เห็นฉบับที่ค่อนข้างสมบูรณ์ ส่วนวัดเล็ก ๆ บางแห่งอาจมีฉากเดียวสองฉากแต่มุมมองท้องถิ่นจะทำให้รู้สึกสดและแปลกใหม่ สรุปคือการตามหาภาพจิตรกรรม 'เวสสันดรชาดก' เป็นการเที่ยวที่ได้ทั้งความงามทางศิลป์และความเข้าใจในวัฒนธรรมท้องถิ่นอย่างแท้จริง

ย่านเยาวราชในกรุงเทพฯเป็นจุดที่ผมมักจะนึกถึงเมื่อต้องการหาเทพหรือพระรูปที่คนไทยเชื้อสายจีนเคารพบูชา และที่นั่นมักมีรูปของพระอรหันต์จี้กงให้สักการะด้วย ผมเคยเดินวนไปตามซอกซอยของย่านนี้จนเจอทั้งวัดจีนใหญ่ ๆ อย่างวัดมังกรกมลาวาส ซึ่งบรรยากาศการสักการะเข้มข้นไปด้วยธูปเทียน และยังมีศาลเจ้าเล็ก ๆ หรือฐานประดิษฐานพระรูปสไตล์จีนที่ชาวบ้านมักมาไหว้กันเป็นประจำ ช่วงเทศกาลจีนหรือวันขึ้นปีใหม่จีน ผู้คนจะนำเครื่องเซ่นแบบจีนมาไหว้จี้กง ทั้งเหล้า ผลไม้ และของคาวบางอย่างตามความเชื่อแบบดั้งเดิม พอได้ไปสัมผัสด้วยตัวเอง ผมรู้สึกว่าการพบรูปปั้นจี้กงในไทยไม่ได้จำกัดอยู่แค่พื้นที่ศาลเจ้าใหญ่ ๆ เท่านั้น แต่ยังมีตามศาลเจ้าชุมชนและบ้านคนที่อนุรักษ์ความเชื่อแบบจีน จึงเป็นความผสมผสานระหว่างพุทธศาสนา เส้นทางลัทธิเต๋า และวัฒนธรรมท้องถิ่นที่น่าสนใจและอบอุ่นในแบบของมันเอง