อิเหนาผู้แต่ง ต้นฉบับเก่าที่สุดเก็บไว้ที่ใด

ย้อนกลับไปสู่เกาะชวาและภูมิภาคมลายู ฉันเห็นภาพนิทานรัก-การเมืองที่เรียกว่า 'Panji' ค่อยๆ แตกแขนงออกเป็นเรื่องราวหลายเวอร์ชันที่ไหลไปตามเส้นทางการค้าและการเคลื่อนย้ายของนักแสดงเร่ ท่อนแรกของสายสัมพันธ์นี้สำคัญมากเพราะต้นตอของเรื่องที่กลายมาเป็น 'อิเหนา' ในภายหลัง มาจากสายตำนานชวาโบราณซึ่งนักประวัติศาสตร์มักยกให้เป็นรากที่เก่าแก่ที่สุด—นิทานวงศ์ 'Panji' ปรากฏในวรรณกรรมชวาและจารึก ศิลาจารึก และคัมภีร์ใบลานตั้งแต่ราวศตวรรษที่ 12–14 ขึ้นไป ซึ่งหมายความว่าแก่นของเรื่องมีอายุมากกว่าในระดับภูมิภาคมากกว่าที่คนทั่วไปเห็นในฉบับภาษาไทย ฉันมักจะนึกภาพสตรีมของนักเล่าและนักแสดงที่นำพาเนื้อหานี้ข้ามทะเล แล้วค่อยถูกแปล ปรับรูปแบบ ให้เข้ากับรสนิยมท้องถิ่นจนกลายเป็นเรื่องใหม่ในแต่ละดินแดน ดังนั้นเมื่อต้องตอบว่า "ต้นฉบับเก่าที่สุดคืออะไร" ควรพูดว่าต้นตอเชิงวรรณกรรมอย่างที่พบในแหล่งชวา (สาย 'Panji') ถือว่าเป็นต้นฉบับที่มีอายุยืนยาวที่สุด ส่วนเวอร์ชันมลายูและไทยเป็นการถ่ายทอด-ตีความที่ตามมา แต่ก็มีคุณค่าและเอกลักษณ์ของมันเอง ซึ่งทำให้เรื่องนี้ยังมีชีวิตในวัฒนธรรมต่างๆ จนถึงทุกวันนี้

ในฐานะคนที่คลุกคลีอยู่กับวรรณคดีพื้นบ้าน บอกเลยว่าเรื่อง 'อิเหนา' มีภูมิหลังที่ซับซ้อนกว่าที่หลายคนคิด มันไม่ใช่ผลงานที่เราจะชี้ชัดชื่อผู้แต่งลงไปอย่างง่ายๆ เพราะร่องรอยชี้ชวนว่าเรื่องราวต้นกำเนิดมาจากแถบมลายู-ชวา แล้วถูกดัดแปลงและแปลเป็นภาษาไทยหลายช่วงเวลา ฉะนั้นถ้าถามว่าใครแต่ง คำตอบที่ตรงไปตรงมาคือ: ไม่มีชื่อผู้แต่งเดี่ยวที่ได้รับการยอมรับโดยทั่วไป งานชิ้นนี้ถูกถ่ายทอดและปรับแต่งโดยกวีในราชสำนักและชุมชนมุสลิมในภูมิภาค และอาจมีการผสมผสานตำนานจากหลายแหล่งโดยตลอดการแพร่หลาย ความน่าสนใจอีกอย่างคือเรื่องของต้นฉบับ—ไม่มีต้นฉบับเดียวที่เป็น 'ของแท้' แบบไม่ถกเถียง นักประวัติศาสตร์วรรณกรรมใช้การเปรียบเทียบฉบับต่างๆ เพื่อสืบร่องรอยความเป็นมา ตัวอย่างเช่นนักวิชาการมักยกตัวอย่างต้นแบบมลายูอย่าง 'Hikayat Inderaputra' เพื่ออธิบายวิวัฒนาการของโครงเรื่อง ส่วนฉบับภาษาไทยที่ได้รับการเก็บรักษาไว้นั้นมีอยู่ในหอสมุดแห่งชาติของประเทศไทยและในคอลเล็กชันของห้องสมุดมหาวิทยาลัยในลีเดน ซึ่งแต่ละฉบับให้สำเนียงภาษาและรายละเอียดเนื้อเรื่องที่ต่างกัน ถ้าเผื่ออยากติดตามจริงๆ การอ่านหลายฉบับพร้อมกันจะช่วยเห็นภาพความหลากหลายของงานนี้ได้ชัดกว่าเยอะ นั่นแหละคือเสน่ห์ของ 'อิเหนา' สำหรับคนรักวรรณกรรมแบบผม—มันเป็นการเดินทางผ่านกาลเวลาและวัฒนธรรม ไม่ใช่แค่หนังสือเล่มเดียวที่ต้องปักหมุดไว้

ร่องรอยของเรื่อง 'อิเหนา' ในบริบทภาษาไทยสามารถย้อนไปได้ไกลพอสมควร แม้ว่ารากของนิทานชุดนี้จริงๆ จะฝังอยู่ในเครือวรรณกรรมมลายูและอินเดียก็ตาม ดิฉันมองว่าต้นแบบที่กลายเป็น 'อิเหนา' ของไทยเริ่มชัดเจนในสมัยอยุธยาตอนปลายถึงต้นรัตนโกสินทร์ เพราะมีบันทึกการแสดงและการเล่าเรื่องในงานพระราชพิธีและในบทร้องรำละครที่ถูกอ้างถึงในเอกสารหลายฉบับของยุคนั้น เอกสารใบลานและจดหมายเหตุที่นักอ่านเก่าพูดถึงมักถูกเก็บรักษาไว้ตามคลังหลวงและหอสมุดของรัฐ ต้นฉบับภาษาไทยเก่าแก่ที่มักถูกหยิบยกอ้างอิงกันมากที่สุดชิ้นหนึ่งอยู่ในหอสมุดแห่งชาติ กรุงเทพมหานคร ซึ่งเป็นแหล่งรวมต้นฉบับใบลานและสมุดข่อยจากราชสำนัก แม้ว่าจะมีสำเนาและบทร้องที่ต่างกันแต่โครงเรื่องหลักที่คนไทยรู้จักกันในชื่อ 'อิเหนา' เริ่มปรากฏชัดตั้งแต่ยุคนั้น ความน่าสนใจสำหรับฉันคือการที่เนื้อหาไม่ได้คงที่เหมือนหนังสือพิมพ์ แต่ถูกปรับเปลี่ยนตามเวที ศิลปะการขับร้อง และค่านิยมท้องถิ่น การได้เห็นเอกสารเก่าๆ ข้างกับบทร้องที่ยังมีชีวิตบนเวที ทำให้รู้สึกถึงสายใยระหว่างเอกสารกับปากต่อปาก ซึ่งเป็นสิ่งที่ทำให้เรื่องนี้ทนทานและยังมีคนพูดถึงเสมอ

ฉันมักจะพูดกับเพื่อน ๆ ว่าไม่มีพิพิธภัณฑ์เดียวที่เก็บหลักฐานประวัติผู้แต่ง 'อิเหนา' แบบชัดเจนและครบถ้วน เพราะงานวรรณกรรมโบราณไทยมักถูกกระจายไว้ตามสถาบันหลายแห่ง เมื่อเข้าไปดูในหอสมุดแห่งชาติจะพบคัมภีร์จารึก จดหมายเหตุ และสำเนาบทต่าง ๆ ของ 'อิเหนา' ที่เก็บรักษาเป็นวัสดุต้นฉบับหรือสำเนาโบราณ ซึ่งให้เบาะแสเรื่องการเรียบเรียง ข้อสังเกต และหมายเหตุประกอบที่นักประวัติศาสตร์วรรณกรรมใช้เป็นหลักฐานประกอบการศึกษา ส่วนพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ (พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ กรุงเทพฯ) บางครั้งจะมีการจัดแสดงต้นฉบับหรือวัตถุที่เกี่ยวเนื่อง เช่น นิทานเวที ภาพวาด หรือสิ่งของที่สะท้อนการนำ 'อิเหนา' ไปแสดงในราชสำนัก ซึ่งช่วยให้เข้าใจบริบททางสังคมของผู้แต่งได้มากขึ้น ประเด็นสำคัญคือต้องมองแบบกระจาย: เอกสารต้นฉบับที่บอกอะไรบางอย่างเกี่ยวกับผู้แต่งอาจอยู่ในหอสมุด ส่วนหลักฐานเชิงวัฒนธรรมหรือการแสดงที่สะท้อนตัวตนของคนแต่งอาจอยู่ในพิพิธภัณฑ์ ฉันคิดว่าการไปโยงข้อมูลจากหลายแห่งเข้าด้วยกันจะให้ภาพที่สมบูรณ์กว่าแค่มองจากที่เดียว และนั่นทำให้การติดตามร่องรอยผู้แต่ง 'อิเหนา' เป็นเหมือนการประกอบจิ๊กซอว์ที่สนุกและท้าทาย

เคยสงสัยไหมว่าต้นฉบับของ 'อิเหนา' มาจากภาษาอะไร ความจริงที่ผมมักเล่าให้เพื่อน ๆ ฟังบ่อย ๆ คือเรื่องนี้มีสายสัมพันธ์แน่นแฟ้นกับวรรณกรรมมลายูโบราณ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องโครงเรื่อง ตัวละคร หรือโทนของนิทาน วัสดุพื้นฐานของตำนานนี้ถูกบันทึกและเล่าผ่านภาษามลายูในรูปแบบหนังสือฉบับโบราณที่ใช้อักษรจาวี (Jawi) ซึ่งเป็นการเขียนภาษามลายูด้วยตัวอักษรอาหรับที่ได้รับอิทธิพลจากวัฒนธรรมมุสลิมในภูมิภาค การที่รูปแบบเล่าเรื่องมีลักษณะคล้ายตำนานหรือนิทานฮิกายะห์ (hikayat) บ่งชี้ได้ค่อนข้างชัดว่ารากเหง้าของเรื่องนี้ไม่ได้เริ่มจากภาษาไทยเดิมแต่ย้ายมาปรับตัวเมื่อเข้าสู่สนามภาษาไทยและวรรณกรรมของสยาม การแปลและดัดแปลงเป็นภาษาไทยทำให้ 'อิเหนา' ที่คนไทยคุ้นเคยมีรสชาติและโครงสร้างวรรณกรรมแบบไทยมากขึ้น แต่แก่นดั้งเดิมยังคงสะท้อนรอยของภาษามลายู เช่น คำยืมและแนวคิดเรื่องราชตระกูล การเดินทาง การทดสอบความซื่อสัตย์ และความสัมพันธ์เชิงสัญลักษณ์ระหว่างตัวละครสำคัญ ๆ ซึ่งพบได้ในเรื่องเล่าของชวาและมลายูด้วย ฉะนั้นถาถามถึง “ต้นฉบับ” ในความหมายของต้นเรื่องหรือต้นแบบที่แพร่หลายก่อนจะมาเป็นฉบับไทย ส่วนใหญ่จะตอบว่าเขียนด้วยภาษามลายูในรูปแบบโบราณ (มลายู-จาวี) มากกว่าเป็นภาษาไทยดั้งเดิม มุมมองแบบนี้ทำให้ผมรู้สึกตื่นเต้นทุกครั้งที่อ่านฉบับภาษาไทยแล้วลองมองย้อนกลับไปยังรากของมัน เหมือนตามหาลายเส้นเดิมของภาพวาดที่ถูกระบายสีเพิ่มเรื่อย ๆ เวลาที่อ่านจะได้ความหวานขมของวรรณกรรมข้ามวัฒนธรรม ที่สำคัญคือมันสอนให้รู้ว่าตำนานหนึ่งเรื่องสามารถเดินทาง เปลี่ยนภาษา และยังคงความงามได้ แม้จะถูกแปลงเป็นรูปแบบใหม่ ๆ ก็ตาม

เราเป็นคนที่ชอบชิมรสวรรณคดีเก่า ๆ แล้วพอเปิดนิทานโบราณอย่าง 'อิเหนา' ฉบับเก่าแล้วรู้สึกเหมือนได้กลิ่นหมึกบนใบลานเลย ความต่างที่เด่นชัดที่สุดคือภาษาและโครงสร้างเรื่อง: ฉบับเก่าใช้ถ้อยคำโบราณแบบกาพย์ฉบับราชสำนัก มีสำนวนสั้นยาวเป็นจังหวะ บทบรรยายมักอัดแน่นด้วยภาพพิธีการและการอ้างอิงประเพณีราชสำนัก ซึ่งทำให้ตัวละครดูถูกวางไว้ในกรอบบทบาทและหน้าที่ของชนชั้นนั้น ๆ ในทางกลับกัน ฉบับใหม่ของ 'อิเหนา' มักเล่าแบบเรียบง่ายขึ้น ตัดคำโบราณที่อ่านยากออก เปลี่ยนร้อยกรองเป็นร้อยแก้วหรือชะลอจังหวะบรรยายเพื่อเปิดพื้นที่ให้ตัวละครภายในใจ คนอ่านยุคใหม่เลยเข้าถึงความขัดแย้งทางอารมณ์ได้ง่ายขึ้น อีกเรื่องที่ต่างกันคือการปรับเนื้อหา: ส่วนที่เป็นพิธีกรรมหรือการเมืองแบบราชสำนักอาจถูกย่อหรือแทรกคอมเมนต์สมัยใหม่เพื่อสะท้อนค่านิยมปัจจุบัน งานด้นสด การแสดงเงาและละครพื้นบ้านที่ครั้งหนึ่งเติมเต็มงานเก่า ถูกแทนด้วยนิยายภาพ ภาพยนตร์ หรือบทละครเวทีที่เปลี่ยนจังหวะและภาพเล่า ทำให้บางฉากที่เคยยาวกลายเป็นช็อตสั้น ๆ ที่เน้นความรู้สึกแทนพิธีกรรมสุดซับซ้อน ในมุมของคนอ่านอย่างเรา นี่ทำให้เรื่องเดิมมีหลายหน้าให้ขบคิด ทั้งความงามดั้งเดิมและความสดใหม่ที่ทำให้เรื่องยังมีชีวิตในยุคนี้

พูดถึงต้นกำเนิดของ 'อิเหนา' ฉันมักจะนึกถึงภาพการแลกเปลี่ยนวรรณกรรมระหว่างเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ทั้งภูมิทัศน์ของราชสำนักและผู้เดินเรือ งานวิจัยเก่าที่เป็นที่อ้างอิงมักสรุปตรงกันว่า 'อิเหนา' ไม่ใช่ผลงานของกวีคนเดียวที่เราจะชี้ชัดชื่อได้ง่าย ๆ แต่เป็นการยืมเรื่องราวจากวงรอบของตำนาน 'Panji' ในชวา และผ่านทางรอยต่อภาษามลายูก่อนจะถูกปรับเป็นฉันทลักษณ์และรสนิยมไทย การศึกษาช่วงปลายศตวรรษที่ 19 ถึงต้นศตวรรษที่ 20 มองว่ารูปแบบและโครงเรื่องมีความใกล้เคียงกับต้นฉบับชวา-มลายูมากกว่าที่จะเป็นผลงานต้นตำรับของสยามคนเดียว ในฐานะคนที่อ่านเวอร์ชันต่าง ๆ บ่อย ๆ ฉันเห็นข้อโต้แย้งเชิงประวัติศาสตร์สองทาง: บางงานวิจัยพยายามชี้ว่าเป็นการประพันธ์ของกวีในราชสำนักสมัยอยุธยา โดยปรับให้เหมาะกับรสนิยมคนไทย ขณะที่บางงานอีกชุดยืนยันว่าเป็นผลงานชุมชนและการบอกเล่าต่อ ๆ กัน ไม่มีผู้แต่งคนเดียว งานวิจัยเก่า ๆ จึงมักลงเอยที่คำว่า 'ดัดแปลงจากต้นฉบับชวา/มลายู (Panji cycle)' มากกว่าจะยืนยันชื่อผู้แต่งที่แน่ชัด ตรงนี้ทำให้เรื่องราวมีเสน่ห์ในแบบของมัน—ทั้งเป็นงานวรรณกรรมและหลักฐานของการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมระหว่างภูมิภาค

แปลกตรงที่ตำนานและเรื่องเล่ารอบตัว 'อิเหนา' ดูจะมีชีวิตมากกว่าต้นฉบับเดียวที่ชัดเจน — มุมมองของคนที่โตมากับนิทานพื้นบ้านและหนังสือเก่าเล่มหนึ่งเลยทำให้ฉันคิดแบบนี้บ่อยๆ ฉันพบว่าไม่มีจารึกหรือสมุดต้นฉบับฉบับเดียวที่ยืนยันทันทีว่าผู้แต่งเป็นใครหรือเขียนขึ้นเมื่อไหร่แบบชัดแจ้ง ซึ่งเป็นเรื่องปกติของงานวรรณกรรมที่หมุนเวียนในวัฒนธรรมเชิงปากต่อปาก แล้วค่อยถูกเขียนลงเป็นใบลานหรือสมุดไทยในหลายยุคหลายสำเนา อย่างที่เจอคือฉบับหลากหลายรูปแบบ — ใบลาน สมุดข่อย และสำเนาพิมพ์รุ่นหลัง ๆ — แต่ไม่มี 'ต้นฉบับต้นเดียว' ที่มีลายมือของผู้แต่งคนแรกให้เชื่อมโยงแน่นอน ในฐานะคนที่เคยพลิกดูสำเนาเก่า ๆ ฉันเห็นร่องรอยการปรับแต่ง บทเสริม และอิทธิพลจากการละครและการแสดง ทำให้แต่ละฉบับมีสำเนาที่แตกต่างกันไป การอ้างอิงถึงตระกูลเรื่องราวจากต่างประเทศ เช่นเรื่องราวของตระกูลเจ้าพันธุ์ต่างภูมิภาค ช่วยอธิบายรากเหง้าบางส่วนได้ แต่ก็ไม่ได้เปลี่ยนข้อเท็จจริงว่าผู้แต่งดั้งเดิมยังคงเป็นปริศนา สำหรับคนอ่านที่ชอบติดตามต้นฉบับ การรู้ว่ามีสำเนาหลายฉบับกลับยิ่งเพิ่มเสน่ห์ให้การตามหา 'อิเหนา' ในแบบต่าง ๆ มากกว่าจะเป็นความผิดหวัง

เพลงนี้ยังคงวนอยู่ในหัวเสมอ เมโลดี้กับท่อนฮุกที่เน้นความอ่อนโยนทำให้คนจดจำได้ทันที และต้นฉบับของเพลง 'เก็บไว้ เก็บเธอไว้ในดวงใจ' มาจากเสียงของปาน ธนพร เสียงเขามีความอบอุ่นและบาดลึกในที ทำให้บทเพลงแบบนี้โดดเด่นมากเมื่อออกมาในยุคนั้น ตอนฟังเวอร์ชันต้นฉบับ ฉันชอบการเรียบเรียงที่ไม่ฉูดฉาด แต่กลับเต็มไปด้วยรายละเอียดเล็ก ๆ ทั้งเสียงกีตาร์โปร่งกับเครื่องสายที่ค่อย ๆ ร้อยความเหงาเข้าด้วยกัน ซึ่งต่างจากเวอร์ชันคัฟเวอร์ที่มักจะแต่งเติมด้วยจังหวะหรืออารมณ์ใหม่ ๆ การฟังต้นฉบับจึงเหมือนการนั่งอ่านจดหมายเก่า ๆ ที่ยังอบอวลไปด้วยกลิ่นความทรงจำของคนร้อง — น่าจะเป็นเหตุผลที่เพลงนี้ยังคงถูกหยิบมาร้องซ้ำจนถึงทุกวันนี้

เรื่องราวของ 'บุษบา อิเหนา' แผ่ขยายไกลกว่าที่คนทั่วไปนึกถึง และต้นฉบับจริง ๆ ไม่มีชื่อผู้แต่งเป็นคนใดคนหนึ่งชัดเจนในความหมายแบบสากล ฉันเห็นมันเหมือนกับผลงานชนิดปากต่อปากที่เดินทางข้ามหมู่เกาะและราชสำนักมาเรื่อย ๆ จนกลายเป็นตำนานเวอร์ชันต่าง ๆ ที่คนในยุคต่าง ๆ เอาไปดัดแปลง บทเดิม ๆ มักถูกยกให้มีรากฐานจากตำนาน 'Panji' ของชวาและงานวรรณกรรมมลายูอย่าง 'Hikayat' ซึ่งแพร่กระจายไปในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ทั้งทางการค้าและการทูต ในมุมมองของคนที่ชอบศึกษาวรรณกรรมระดับภูมิภาค ฉันมักจะชี้ให้เห็นว่าเมื่อเรื่องราวพวกนี้เข้ามาในสยาม ก็ถูกนำไปเขียนใหม่ในรูปแบบบทประพันธ์และละครท้องถิ่นหลายครั้ง ในไทยมีร่องรอยของการดัดแปลงเป็นบทละครและลิลิตที่ใช้ภาษาร้อยกรองสวยงาม ทำให้ลักษณะตัวละครและโครงเรื่องมีเอกลักษณ์เฉพาะ ไม่ว่าใครจะเป็นผู้เริ่มต้นต้นฉบับ ฉันคิดว่าสิ่งที่สำคัญกว่าชื่อผู้แต่งคือกระบวนการดัดแปลงและการส่งต่อซึ่งทำให้เกิดเวอร์ชันต่าง ๆ ของ 'บุษบา อิเหนา' ตามจังหวะประวัติศาสตร์ของสยาม มองในแง่ประวัติศาสตร์วรรณกรรม มันเป็นตัวอย่างที่ดีของงานวรรณกรรมเชิงไหลเวียน (fluid tradition) ที่ไม่มีผู้ประพันธ์เดียวแต่เป็นผลจากการรวมพลังของนักเลงกลอน นักเล่าเรื่อง และคณะละคร พออ่านหรือชมแล้วฉันมักประทับใจกับวิธีที่ผู้สร้างสรรค์ไทยดึงเอาธีมความรัก การเมือง และศีลธรรมจากต้นตอมาเย็บเข้ากับบริบทท้องถิ่นจนกลายเป็นสิ่งที่คนไทยรู้สึกว่าเป็นของตัวเอง นั่นทำให้ 'บุษบา อิเหนา' มีความหลากหลายและยังคงถูกนำกลับมาสร้างใหม่ได้อยู่เสมอ