อิเหนา ใครแต่ง

หลายคนอาจไม่คาดคิดว่าเรื่องเล่าที่เรียกกันว่า 'อิเหนา' มีรากมาจากขบวนตำนานที่ไหลผ่านเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มากกว่าการเป็นงานของนักเขียนคนเดียว ฉันชอบคิดว่า 'อิเหนา' คือผลจากการผสมผสานวัฒนธรรม: ต้นตอมาจากรอบข้างของนิทานแพนจิ (Panji) จากชวา ซึ่งถูกดัดแปลงเข้ามาทางชายฝั่งมลายูแล้วต่อมาถูกนำขึ้นสู่ราชสำนักไทยในสมัยอยุธยา

เวลาอ่านฉบับที่เป็นบทละครหรือลิลิตแล้วจะเห็นเลยว่ามีการปรับจังหวะภาษาและลวดลายทางวรรณกรรมให้เข้ากับรสนิยมของชนชั้นผู้ปกครองของไทย นี่แหละทำให้ผู้คนในสยามรู้จักเรื่องนี้ในสภาพที่แตกต่างไปจากเวอร์ชันชวาอย่างชัดเจน ฉันมักนึกภาพนักเลงสมาคมศิลป์ในวังที่นั่งฟังนักเล่านำเสนอ แล้วค่อย ๆ ตัดต่อ ตัดทอน และเติมบทจนกลายเป็นสิ่งที่เราเรียกว่าคลาสสิกไทยวันนี้

อยากเล่าแบบละเอียดหน่อยเกี่ยวกับการถกเถียงเรื่องผู้แต่ง 'อิเหนา' เพราะมันเป็นงานที่นักวิชาการชอบเอามาวิเคราะห์กันยาวนาน

เมื่อลงลึกแล้วผมมักชอบมองที่ตัวเอกสารก่อนเป็นอันดับแรก หลักฐานชิ้นสำคัญมาจากฉบับลายมือโบราณและโคโลฟอนของสำเนาต่างๆ ที่ระบุคนคัดและบางครั้งระบุปีที่คัดเลียนแบบ ซึ่งบอกให้รู้ว่าข้อความที่เราอ่านวันนี้ผ่านการคัด-ดัดแปลงหลายทอด อีกสิ่งที่ชัดเจนคือร่องรอยภาษาและคำยืมจากภาษามลายูรวมทั้งโครงเรื่องที่มีคู่ขนานกับเรื่องราวในตำนานมลายู เช่น 'Hikayat Inderaputra' ทำให้หลายคนสรุปเบื้องต้นว่าเรื่องราวต้นทางมาจากนอกภูมิภาค แล้วถูกแปลงเป็นรูปแบบไทยโดยกวีชั้นผู้ดีในราชสำนัก

น้ำเสียงสุดท้ายที่ผมยึดคือแนวคิดเรื่องผู้แต่งไม่จำเป็นต้องเป็นคนเดียว หลายชิ้นงานวรรณกรรมเก่าถูกแต่ง-ปรับ-เรียบเรียงซ้ำโดยคณะกวีในราชสำนักหรือช่างเขียนที่ทำหน้าที่ถ่ายทอด ต่อให้มีนักวิชาการเสนอชื่อบุคคลบางคนเป็นผู้ริเริ่ม ก็ยังไม่มีเอกสารเด็ดขาดที่ระบุว่าใครเป็นคนร่างต้นฉบับฉบับแรกโดยตรง ดังนั้นสรุปแบบตรงไปตรงมาคือ 'อิเหนา' เป็นงานที่มีรากมลายู ถูกแต่งและปรับเป็นภาษาไทยผ่านมือหลายคน แสดงให้เห็นการผสมผสานวัฒนธรรมและการผลิตวรรณกรรมร่วมกันในประวัติศาสตร์ ซึ่งผมคิดว่ามันทำให้เรื่องนี้ยิ่งน่าสนใจขึ้นมาก

ความจริงแล้วเรื่อง 'อิเหนา' สำหรับฉันคือปริศนาทางวรรณกรรมที่ชวนติดตามมากกว่าการมีเจ้าของคนเดียว

เมื่ออ่านร่องรอยในฉบับต่าง ๆ แล้วฉันเห็นชัดว่ามันเป็นงานที่ถูกถ่ายทอดและปรับแต่งซ้ำแล้วซ้ำเล่า ไม่ว่าจะเป็นภาษาที่มีชั้นเชิงมุขสำนวนมลายูหรือชวาที่แทรกอยู่ รอยมือคนเขียนและคอลโลฟอนของฉบับโบราณชี้ว่าไม่มีผู้แต่งเดี่ยวชัดเจน แต่เป็นผลจากการกลั่นกรองระหว่างนักเล่าและช่างคัดลอกหลายยุค

ในมุมมองของฉัน หลักฐานที่แข็งแรงคือการเปรียบเทียบกับต้นตอในวรรณคดีเพื่อนบ้าน เช่นตำนานในภาษาอื่น ๆ อย่าง 'Hikayat Inderaputera' ซึ่งมีโมทีฟและโครงเรื่องใกล้เคียงกัน นั่นบอกเป็นนัยว่าตัวเรื่องมาจากการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมข้ามภูมิภาค มากกว่าจะมีคนแต่งเดียวที่ลงชื่อไว้ การที่ฉบับต่าง ๆ ของ 'อิเหนา' ยังมีความต่างทั้งถ้อยคำและฉาก แสดงให้เห็นว่ามันเติบโตในพื้นที่สาธารณะของการเล่าเรื่อง มากกว่าจะเป็นงาน 'ผู้แต่งเดี่ยว' แบบสมัยใหม่

เราเคยสงสัยมานานว่าเรื่องราวยิ่งใหญ่ในเวทีละครโบราณอย่าง 'อิเหนา' จะมาจากคนๆ เดียวหรือเป็นผลรวมของหลายเสียงกันแน่ และพอมานั่งไล่ดูภาพรวมแล้วก็ต้องบอกว่าไม่มีคำตอบเดียวที่เด็ดขาดนัก

ต้นตอของ 'อิเหนา' ในความเข้าใจของฉันคือเรื่องเล่าที่เดินทางข้ามหมู่เกาะและชายฝั่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้—รากของมันใกล้เคียงกับไซเคิลนิทาน 'ปัญจิ' ของชวา-จักรวาลอินโดนีเซีย และยังมีกลิ่นอายของวรรณคดีมลายูที่เรียกว่า hikayat ซึ่งถูกเล่าและดัดแปลงไปตามภาษาและบริบทของแต่ละท้องถิ่น เมื่อเข้าสู่สยาม เรื่องราวนี้ถูกปรับให้เข้ากับรสนิยมศิลปะในราชสำนัก ถูกเรียบเรียงให้เข้ารูปแบบฉันทลักษณ์ไทย และกลายเป็นมรดกทางการละครที่ใช้ทั้งในละครหน้ากากและละครร้อง

การเรียกผู้แต่งเพียงคนเดียวจึงมักไม่ตรงกับความเป็นจริง ในประวัติศาสตร์วรรณกรรมของเรา วรรณกรรมประเภทนี้มักเกิดจากการเล่า ปรับ ปรุง และบันทึกโดยนักเล่าในวัง นักบทร้อง หรือนักปราชญ์ที่ไม่ได้เซ็นชื่อเป็นผู้แต่งคนเดียว บางเวอร์ชันอาจมาจากการแปล-เรียบเรียงของกวีคนหนึ่ง แต่อีกเวอร์ชันก็ถูกแก้ไขโดยคนอื่นในชั่วอายุหลายรุ่น ฉะนั้นฉันมองว่า 'อิเหนา' คือผลงานรวมใจของวัฒนธรรม ที่สะท้อนการแลกเปลี่ยนระหว่างชวา มลายู และสยาม และที่สำคัญคือมันถูกทำให้เป็นของเราเมื่อถูกใช้ในพิธีกรรมและการแสดงพื้นบ้าน

การที่ไม่มีชื่อผู้แต่งเดี่ยวไม่ได้ทำให้เรื่องนี้ด้อยค่า ตรงกันข้าม มันเพิ่มความน่าสนใจให้การศึกษาว่าแต่ละยุคและแต่ละเวทีตีความตัวละครและเหตุการณ์อย่างไร สำหรับฉัน ความเป็นกลุ่มนี้กลับช่วยให้ภาพ 'อิเหนา' มีหลายชั้น ทั้งด้านความโรแมนติก การเมือง และพิธีกรรม ซึ่งทำให้ทุกครั้งที่ได้ดูหรือนึกถึงฉากจากละคร ฉันยังคงเห็นทั้งความเก่าแก่และการปรับตัวของวรรณกรรมชิ้นนี้อยู่เสมอ

พูดถึง 'อิเหนา' แล้ว ฉันมักนึกถึงงานวรรณคดีที่มีรสชาติผสมระหว่างตำนานและบทกวีแบบมหากาพย์ ซึ่งแหล่งกำเนิดดั้งเดิมของเรื่องนี้ไม่ได้มาจากผู้แต่งคนเดียวที่ระบุชื่อชัดเจน แต่เป็นงานที่ผ่านการถ่ายทอด ปรับปรุง และประพันธ์ขึ้นใหม่หลายครั้งตามสภาพแวดล้อมทางวัฒนธรรม

เราเชื่อว่ารากของ 'อิเหนา' มาจากวรรณกรรมมลายูในรูปแบบ 'hikayat' อย่างเช่น 'Hikayat Inderaputera' ซึ่งกระจายเข้ามาในสยามผ่านการติดต่อค้าขายและความสัมพันธ์เชิงวัฒนธรรมสมัยก่อน ร่องรอยภาษาศิลป์ โครงเรื่องบางส่วน และการเล่าเรื่องสะท้อนอิทธิพลจากวรรณกรรมเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ทำให้หลายคนวินิจฉัยว่าเรื่องนี้เป็นผลงานที่ถูกนำมาแปล ปรุงแต่ง และเรียบเรียงใหม่เป็นภาษาไทย

มุมมองด้านสมัยของงาน ถ้าให้เราเรียบเรียงตามงานศึกษาทั่วไป มักเห็นว่าเวอร์ชันภาษาไทยของ 'อิเหนา' ได้รับการจัดทำขึ้นในช่วงปลายอยุธยาหรือช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ กล่าวคือราวศตวรรษที่ 18–19 ทั้งนี้เพราะรูปแบบภาษาและสำเนาต้นฉบับที่หลงเหลือแสดงคุณลักษณะของยุคดังกล่าว แต่จะย้ำว่าไม่มีบันทึกชัดเจนที่ลงนามด้วยชื่อผู้แต่งแบบสมัยใหม่ จึงต้องมอง 'อิเหนา' เป็นผลงานร่วมสมัยและวัฒนธรรมมากกว่าผลงานของบุคคลเดียว ซึ่งนั่นเป็นเสน่ห์อย่างหนึ่งที่ทำให้เราอ่านแล้วรู้สึกเชื่อมโยงกับเครือข่ายการแลกเปลี่ยนวรรณกรรมในอดีตได้ดี

เคยสงสัยไหมว่าต้นฉบับของ 'อิเหนา' มาจากภาษาอะไร ความจริงที่ผมมักเล่าให้เพื่อน ๆ ฟังบ่อย ๆ คือเรื่องนี้มีสายสัมพันธ์แน่นแฟ้นกับวรรณกรรมมลายูโบราณ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องโครงเรื่อง ตัวละคร หรือโทนของนิทาน วัสดุพื้นฐานของตำนานนี้ถูกบันทึกและเล่าผ่านภาษามลายูในรูปแบบหนังสือฉบับโบราณที่ใช้อักษรจาวี (Jawi) ซึ่งเป็นการเขียนภาษามลายูด้วยตัวอักษรอาหรับที่ได้รับอิทธิพลจากวัฒนธรรมมุสลิมในภูมิภาค การที่รูปแบบเล่าเรื่องมีลักษณะคล้ายตำนานหรือนิทานฮิกายะห์ (hikayat) บ่งชี้ได้ค่อนข้างชัดว่ารากเหง้าของเรื่องนี้ไม่ได้เริ่มจากภาษาไทยเดิมแต่ย้ายมาปรับตัวเมื่อเข้าสู่สนามภาษาไทยและวรรณกรรมของสยาม

การแปลและดัดแปลงเป็นภาษาไทยทำให้ 'อิเหนา' ที่คนไทยคุ้นเคยมีรสชาติและโครงสร้างวรรณกรรมแบบไทยมากขึ้น แต่แก่นดั้งเดิมยังคงสะท้อนรอยของภาษามลายู เช่น คำยืมและแนวคิดเรื่องราชตระกูล การเดินทาง การทดสอบความซื่อสัตย์ และความสัมพันธ์เชิงสัญลักษณ์ระหว่างตัวละครสำคัญ ๆ ซึ่งพบได้ในเรื่องเล่าของชวาและมลายูด้วย ฉะนั้นถาถามถึง “ต้นฉบับ” ในความหมายของต้นเรื่องหรือต้นแบบที่แพร่หลายก่อนจะมาเป็นฉบับไทย ส่วนใหญ่จะตอบว่าเขียนด้วยภาษามลายูในรูปแบบโบราณ (มลายู-จาวี) มากกว่าเป็นภาษาไทยดั้งเดิม

มุมมองแบบนี้ทำให้ผมรู้สึกตื่นเต้นทุกครั้งที่อ่านฉบับภาษาไทยแล้วลองมองย้อนกลับไปยังรากของมัน เหมือนตามหาลายเส้นเดิมของภาพวาดที่ถูกระบายสีเพิ่มเรื่อย ๆ เวลาที่อ่านจะได้ความหวานขมของวรรณกรรมข้ามวัฒนธรรม ที่สำคัญคือมันสอนให้รู้ว่าตำนานหนึ่งเรื่องสามารถเดินทาง เปลี่ยนภาษา และยังคงความงามได้ แม้จะถูกแปลงเป็นรูปแบบใหม่ ๆ ก็ตาม

ตำนานของ 'อิเหนา' มักถูกเล่าเป็นเรื่องของผลงานที่มาจากหลายมือมากกว่าผู้แต่งเพียงคนเดียว แหล่งที่ผมยึดคือภาพรวมทางประวัติศาสตร์: ไม่มีหลักฐานยืนยันชื่อผู้แต่งแบบชัดเจน เหมือนงานปกรณัมที่เดินทางผ่านปากคนเล่าและการดัดแปลงจนกลายเป็นฉบับไทยที่เราอ่านกันอยู่

ผมเชื่อว่าแก่นของ 'อิเหนา' ถูกนำเข้ามาทางความสัมพันธ์วัฒนธรรมระหว่างไทยกับแหลมมลายู เนื้อเรื่องบางส่วนสะท้อนตำนานจากงานในภาษามลายู เช่น 'Hikayat Iskandar' ที่แสดงให้เห็นร่องรอยของการยืมและปรับให้เข้ากับความนิยมของสังคมไทย งานนี้น่าจะเริ่มต้นตั้งแต่สมัยอยุธยาจนถึงต้นรัตนโกสินทร์ ก่อนจะมีการเรียบเรียงและแต่งเติมในภายหลังโดยกวีในราชสำนักหรือผู้เล่าเรื่องชาวบ้าน

ประสบการณ์การอ่านของผมมักทำให้คิดว่า 'อิเหนา' เป็นผลงานรวมพลัง: มีชั้นของความคิดจากคนหลายยุคหลายพื้นที่ ซึ่งนั่นก็เป็นเสน่ห์ เพราะเราจะเห็นทั้งร่องรอยการแปล การดัดแปลง และการถ่ายทอดทางวัฒนธรรม ที่ทำให้งานนี้มีชีวิตยาวนาน

อยากเล่าแบบชอบคุยกับเพื่อนที่ชอบวรรณคดีโบราณหน่อย: เรื่องของผู้แต่ง 'อิเหนา' จริง ๆ เป็นปริศนาที่ชวนให้ขบคิดมากกว่าจะมีคำตอบเด็ดขาด ฉันมองแบบคนที่อ่านแบบติดตามรายละเอียดทางภาษาและพิธีกรรมการแสดง พบว่าไม่มีชื่อผู้แต่งชัดเจนในแบบที่นักประวัติศาสตร์สมัยใหม่คาดหวัง เรื่องนี้ถูกส่งต่อผ่านปากต่อปากและการบันทึกโดยแยกย่อยหลายเวอร์ชัน บทที่เราอ่านกันในสมัยรัตนโกสินทร์มักเป็นผลผลิตจากการถ่ายทอดรวมทั้งการเรียบเรียงซ้ำครั้งแล้วครั้งเล่า

หลักฐานเชิงประวัติศาสตร์ที่ชัดเจนคือกลุ่มคัมภีร์และต้นฉบับที่ยังหลงเหลืออยู่ ซึ่งนักวิชาการใช้วิเคราะห์ภาษา คำสำนวน และฉันทลักษณ์เพื่อชี้อายุของข้อความ หลายต้นฉบับมีโน้ตของผู้คัดลอกหรือเจ้าของ แต่โน้ตเหล่านั้นมักบอกแค่ชื่อผู้คัดลอกหรือวันที่คัด ไม่ได้บอกผู้เขียนต้นฉบับจริง ๆ อีกส่วนที่น่าสนใจคือการเปรียบเทียบกับวรรณกรรมมลายูและอินโดนีเซีย เพราะเนื้อหาและโครงเรื่องมีร่องรอยของการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมข้ามภูมิภาค

ฉันยังชอบคิดถึงแง่มุมการแสดง: 'อิเหนา' ปรากฏในรูปแบบละครพื้นบ้าน โขน และการเล่าเรื่องในงานพิธีต่าง ๆ ซึ่งช่วยยืนยันว่ามันเป็นผลงานที่เติบโตจากชุมชน ไม่ใช่ผลงานของผู้เดียวที่นิยามไว้ตั้งแต่แรก การเข้าใจว่าไม่รู้ผู้แต่งแน่ชัดกลับทำให้เรื่องนี้มีเสน่ห์ เพราะทุกเวอร์ชันเป็นหน้าต่างของชุมชนที่ส่งต่อเรื่องราวต่อกันมาอย่างมีชีวิต

พูดถึงต้นกำเนิดของ 'อิเหนา' ฉันมักจะนึกถึงภาพการแลกเปลี่ยนวรรณกรรมระหว่างเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ทั้งภูมิทัศน์ของราชสำนักและผู้เดินเรือ งานวิจัยเก่าที่เป็นที่อ้างอิงมักสรุปตรงกันว่า 'อิเหนา' ไม่ใช่ผลงานของกวีคนเดียวที่เราจะชี้ชัดชื่อได้ง่าย ๆ แต่เป็นการยืมเรื่องราวจากวงรอบของตำนาน 'Panji' ในชวา และผ่านทางรอยต่อภาษามลายูก่อนจะถูกปรับเป็นฉันทลักษณ์และรสนิยมไทย การศึกษาช่วงปลายศตวรรษที่ 19 ถึงต้นศตวรรษที่ 20 มองว่ารูปแบบและโครงเรื่องมีความใกล้เคียงกับต้นฉบับชวา-มลายูมากกว่าที่จะเป็นผลงานต้นตำรับของสยามคนเดียว

ในฐานะคนที่อ่านเวอร์ชันต่าง ๆ บ่อย ๆ ฉันเห็นข้อโต้แย้งเชิงประวัติศาสตร์สองทาง: บางงานวิจัยพยายามชี้ว่าเป็นการประพันธ์ของกวีในราชสำนักสมัยอยุธยา โดยปรับให้เหมาะกับรสนิยมคนไทย ขณะที่บางงานอีกชุดยืนยันว่าเป็นผลงานชุมชนและการบอกเล่าต่อ ๆ กัน ไม่มีผู้แต่งคนเดียว งานวิจัยเก่า ๆ จึงมักลงเอยที่คำว่า 'ดัดแปลงจากต้นฉบับชวา/มลายู (Panji cycle)' มากกว่าจะยืนยันชื่อผู้แต่งที่แน่ชัด ตรงนี้ทำให้เรื่องราวมีเสน่ห์ในแบบของมัน—ทั้งเป็นงานวรรณกรรมและหลักฐานของการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมระหว่างภูมิภาค

ในฐานะคนที่โตมากับเรื่องเล่าปากต่อปากและบทกวีในห้องสมุดท้องถิ่น ผมมอง 'อิเหนา' เป็นงานที่เกิดจากการถักทอวัฒนธรรมมากกว่าผลงานของคนเพียงคนเดียว เรื่องเล่านี้มีรากมาจากวงจรบันทึกและนิทานของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้—โดยเฉพาะตำนานแพนจิจากชวาและเรื่องเล่ามลายู—แล้วถูกปรับเปลี่ยนให้เข้ากับบริบทสยามผ่านการเล่า การขับร้อง และการประพันธ์บทกวีในราชสำนัก คนเขียนต้นฉบับของ 'อิเหนา' ในรูปแบบที่เรารู้จักกันวันนี้จึงไม่น่าจะเป็นเพียงบุคคลเดียว แต่เป็นกลุ่มกวีและผู้เล่าที่ปรับปรุงต่อกันมาเป็นทอดๆ จนเกิดฉบับที่ต่างกันตามยุคสมัยและภูมิภาค การอ่านต้นฉบับเก่าของ 'อิเหนา' มักเผยให้เห็นร่องรอยการแก้ไขหลายชั้น ชั้นหนึ่งอาจสะท้อนภาษาพูดท้องถิ่น อีกชั้นหนึ่งมีลีลาสำนวนราชสำนัก บทประพันธ์บางตอนมีความใกล้เคียงกับขนบฉันทลักษณ์ไทย ขณะที่ตอนอื่นๆ ยังคงกลิ่นอายของนิทานมลายูหรือชวา นี่ทำให้ผมรู้สึกว่าผลงานชิ้นนี้เป็น 'คอลเลกชั่นชีวิต' มากกว่าผลงานเดี่ยว: ผู้เขียนคนหนึ่งอาจเติมฉากรัก ผู้เขียนอีกคนเพิ่มมุขตลกหรือบทสงคราม แล้วต่อยอดกันไปเรื่อย ๆ จนเป็นโครงเรื่องที่เราจดจำ เมื่อมองในมิติประวัติศาสตร์ การเผยแพร่ของ 'อิเหนา' ในสยามสัมพันธ์กับการแลกเปลี่ยนทางการค้าและการติดต่อทางวัฒนธรรมกับชวาและมลายู นอกจากนี้ยังมีบทบาทในการแสดงเวทีและการสอดแทรกคุณค่าทางสังคม เช่น บทบาทของกษัตริย์ ความจงรักภักดี และมารยาทในเชิงศีลธรรม เรื่องเล่านี้ถูกนำไปขับร้อง แสดง และถ่ายทอดในหลายรูปแบบ ทำให้ยากที่จะชี้ชัดถึงผู้แต่งเพียงคนเดียว ผมมักนึกถึงมันเหมือนผืนผ้าใบที่ถูกเติมสีทีละคน—ไม่มีลายเซ็นเดียวแต่เต็มไปด้วยเรื่องราวของคนหลายยุคหลายสำนัก—และนั่นแหละคือเสน่ห์ที่ทำให้การอ่าน 'อิเหนา' ยังคงให้ความรู้สึกสดใหม่ทุกครั้งที่เปิดอ่าน