แอตแลนติสมีต้นกำเนิดจากตำนานใด

ในคัมภีร์โบราณของชาวฮีบรู ลิเวียธานถูกวาดภาพเป็นสัตว์ร้ายแห่งท้องทะเลที่ยากจะก้าวเข้าถึงได้และเต็มไปด้วยพลังมหาศาล ในนิทานของ 'Job' บทที่ 41 มีคำบรรยายละเอียดทั้งรูปร่าง เกล็ด และพฤติกรรมที่ทำให้ลิเวียธานเหมือนสิ่งมีชีวิตเหนือธรรมชาติ ส่วนในบางโองการของ 'Psalms' และ 'Isaiah' ลิเวียธานถูกหยิบขึ้นมาเป็นสัญลักษณ์ของอำนาจเหนือความโกลาหลของทะเลและพลังมืดที่ต้องถูกปราบ นั่นทำให้ภาพของมันไม่ใช่แค่สัตว์ทะเลธรรมดา แต่เป็นตัวแทนของความยุ่งเหยิงที่ต้องถูกกระทำให้สงบ ด้วยมุมมองส่วนตัว ผมชอบคิดว่าความน่ากลัวและความไม่รู้ของทะเลในสมัยโบราณหล่อเลี้ยงให้ภาพลักษณ์นี้แข็งแรงขึ้น เพราะคนยุคนั้นอธิบายปรากฏการณ์ที่ไม่เข้าใจผ่านสิ่งมีชีวิตยักษ์ การเอาลิเวียธานมาวางในตำราเดียวกับเรื่องราวทางศาสนาทำให้มันกลายเป็นเครื่องมือเชิงสัญลักษณ์มากกว่าแค่สัตว์ประหลาดเฉยๆ ต่อมาแนวคิดเรื่องลิเวียธานถูกตีความใหม่ในยุคต่าง ๆ ตัวอย่างชัดเจนคือผลงานชื่อเดียวกันของนักคิดการเมืองในศตวรรษที่ 17 'Leviathan' ซึ่งนำภาพสัตว์ยักษ์มาทำหน้าที่แทนอำนาจรัฐ การเปลี่ยนแปลงการใช้งานแบบนี้ชวนให้ผมนึกถึงความยืดหยุ่นของตำนานที่สามารถปรับตัวกลายเป็นเครื่องมืออธิบายโลกในมุมต่าง ๆ ได้อย่างน่าสนใจ

ภาพยนตร์ที่พาเราไปสำรวจตำนานแอตแลนติสในแนวผจญภัยแฟนตาซีมีเรื่องที่ผมยกให้เป็นคลาสสิกทันทีคือ 'Atlantis: The Lost Empire' ของดิสนีย์ — มันให้ความรู้สึกเหมือนอ่านนิยายภาพที่มีชีวิต ด้วยการออกแบบโลกและเทคโนโลยีที่ผสมผสานระหว่างตำนานกับสตีมพังค์ ฉากใต้น้ำและเมืองที่ถูกลืมถูกวาดด้วยความใส่ใจ ทำให้ตัวละครมีจุดมุ่งหมายมากกว่าการค้นหาทรัพย์สมบัติ ผมยังชอบที่ภาคต่อสั้นอย่าง 'Atlantis: Milo's Return' พยายามขยายจักรวาลด้วยโทนที่เบาลง แม้จะไม่เข้มเท่าเรื่องแรก แต่ก็เติมเต็มมิตรภาพและความสัมพันธ์ระหว่างตัวละคร ทำให้ผืนโลกของแอตแลนติสไม่ใช่แค่ซากปรักหักพัง แต่เป็นชุมชนที่มีเรื่องเล่า เวลาดูสองเรื่องนี้พร้อมกัน ผมรู้สึกว่าแอตแลนติสถูกเล่าเป็นทั้งตำนานและสถานที่จริงในเชิงจินตนาการ — เหมาะสำหรับคนที่อยากได้บรรยากาศผจญภัยผสมความลึกลับ และยังคงมีมนต์ขลังพอให้ย้อนกลับมาดูซ้ำได้หลายครั้ง

ดิฉันยังคงหลงใหลในภาพของฮีโร่ที่ลากเกาะขึ้นมาจากท้องทะเล — ตำนานแบบนี้มีรากลึกจากตำนานของชาวโพลินีเชีย โดยเฉพาะอย่างยิ่งตำนานของชาวเมารีและชาวฮาวายที่เล่าเรื่องของมาวอิในรูปแบบต่างกัน ในมุมมองของชาวเมารีจากนิวซีแลนด์ มาวอิ (หลายครั้งสะกดว่า 'Māui') ถูกเล่าขานว่าเป็นบุรุษผู้จับปลาใหญ่ จนกลายเป็นเกาะเหนือของนิวซีแลนด์ ในเรื่องที่มีชื่อเสียงอย่าง 'Te Ika-a-Māui' การใช้เบ็ดอันมีเวทมนตร์และการแกล้งแหย่เทพเจ้าเป็นส่วนหนึ่งของบุคลิกฮีโร่-เจ้าเล่ห์ที่ซับซ้อน ขณะเดียวกันชาวฮาวายก็มีเรื่องราวของมาวอิเช่นกัน ซึ่งบางบทเล่าว่าเขาช่วยชะลอการโคจรของดวงอาทิตย์เพื่อให้วันยาวขึ้นให้ชาวบ้านเพาะปลูกได้ การเล่าเรื่องที่ต่างกันแต่มีแก่นร่วมกันคือมาวอิเป็นตัวแทนของการเปลี่ยนแปลงและความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ เมื่อนึกถึงชื่อ 'โมอาน่า' ในบริบทร่วมสมัย มันไม่ได้มาจากนิทานเดียวของชนเผ่าใดเพียงที่เดียว แต่เป็นคำที่มีความหมายว่า 'ทะเล' ในภาษาต่าง ๆ ของหมู่เกาะโพลินีเชีย การนำองค์ประกอบจากตำนานหลากหลายเกาะมาประสานกันเพื่อสร้างตัวละครร่วมสมัยเป็นสิ่งที่ต้องระมัดระวัง — เพราะบางครั้งรายละเอียดเฉพาะของแต่ละชนเผ่าอาจถูกลดทอนหรือผสมกันจนเสียความหมาย แต่ที่น่าสนใจคือความร่วมมือของชุมชนหลายแห่งในการให้คำปรึกษาทางวัฒนธรรม ทำให้ภาพรวมยังคงสะท้อนความเคารพต่อทะเลและความเชื่อดั้งเดิมได้ในระดับหนึ่ง ท้ายที่สุดแล้ว ฉันมองว่าต้นกำเนิดของมาวอิและการใช้ชื่อโมอาน่าเป็นเรื่องของมรดกร่วมแบบโพลินีเชีย มากกว่าจะยึดติดกับตำนานของชุมชนเดียว เรื่องเล่านี้ชวนให้คิดถึงความกว้างของมหาสมุทรที่เชื่อมเกาะและคนไว้ด้วยกัน — เป็นภาพที่ทั้งสวยงามและซับซ้อนในเวลาเดียวกัน

คำว่า 'ช้างน้ำ' ชวนให้ผมนึกถึงภาพแม่น้ำกว้างและเสียงพายเรือในยามค่ำคืนมากกว่าจะเป็นตัวละครจากนิยายเล่มใดเล่มหนึ่ง เพราะในประสบการณ์ของผม ตำนานแบบนี้มักกระจายตัวอยู่ในชุมชนริมแม่น้ำ ไม่ได้เป็นตำนานศูนย์กลางจากเมืองหลวงเดียว แต่มีลักษณะเฉพาะถิ่นที่ชัดเจน โดยเฉพาะในภาคอีสานที่ผมเติบโตมา ผู้เฒ่าผู้แก่เล่าเรื่อง 'ช้างน้ำ' ในฐานะสัตว์ยักษ์ที่อาจโผล่จากท้องน้ำ ทำให้ฝูงปลาแตกตื่นหรือทำให้ผิวน้ำปั่นป่วนก่อนจะเกิดน้ำหลาก บทบาทของมันจึงเชื่อมโยงกับกระแสน้ำและการประมง—เป็นทั้งผู้คุ้มครองและสัญญาณเตือนภัยสำหรับชาวบ้านริมโขง โทนการเล่าเรื่องที่ผมได้ยินมักเป็นการเตือนใจผสมความเคารพ บางครั้งชาวบ้านจะกล่าวถึงการเซ่นหรือทำพิธีเล็กๆ เพื่อให้สงบลง ซึ่งแสดงว่า 'ช้างน้ำ' ในภาคอีสานมีบทบาททางพิธีกรรมควบคู่กับคติการจับปลา ส่วนอีกมุมที่ผมสนใจคือแหล่งกำเนิดแนวคิดนี้อาจมีร่องรอยมาจากการผสมผสานระหว่างความเชื่อท้องถิ่นกับอิทธิพลจากวัฒนธรรมอินเดียและขอม—ช้างในศาสนาพุทธ/ฮินดูถูกยกเป็นสัตว์สำคัญอยู่แล้ว พอปรับตัวเข้าสู่บริบทของแม่น้ำใหญ่ คำว่า 'ช้าง' ก็ถูกยืมมาใช้ให้มีพลังทางน้ำมากขึ้น การจินตนาการแบบนี้ไม่ได้เป็นเรื่องที่ตายตัว แต่ถ้าต้องสรุปสั้นๆ ในแง่ถิ่นที่ชัดเจน ผมคิดว่า 'ช้างน้ำ' มีรากอยู่ในตำนานพื้นบ้านของภาคอีสานเป็นหลัก และกระจายไปเปลี่ยนรูปแบบตามพื้นที่อื่นๆ เมื่อคนไทหลากถิ่นใช้สัญลักษณ์เดียวกันไปตีความตามบริบทของตนเอง ว่ากันด้วยความรู้สึกส่วนบุคคล มันเป็นหนึ่งในตัวอย่างที่ผมชอบของการที่ตำนานท้องถิ่นสะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างคนกับธรรมชาติได้ชัดเจน

ชื่อผู้เขียนที่ผมมักเห็นในเครดิตของงานชิ้นนี้คือ Tab Murphy ซึ่งถูกระบุเป็นผู้เขียนบทภาพยนตร์ของต้นฉบับฝั่งดิสนีย์ ในเวอร์ชันภาพยนตร์ 'แอตแลนติส ผจญภัยอารยนครสุดขอบโลก' (ชื่ออังกฤษ 'Atlantis: The Lost Empire') Tab Murphy รับผิดชอบบทภาพยนตร์ ขณะที่ไอเดียและการพัฒนาบทมีผู้ร่วมออกแบบหลายคน นักเขียนอย่าง Joss Whedon ก็มีส่วนร่วมในกระบวนการเล่าเรื่องช่วงต้นๆ และการกำกับเป็นของ Gary Trousdale กับ Kirk Wise ซึ่งทำให้งานมีโทนผจญภัยแบบผู้ใหญ่ผสมแฟนตาซี ถ้าพูดถึงฉบับนิยายดัดแปลง (novelization) หลายแหล่งมักระบุชื่อ Elizabeth Rudnick เป็นผู้เขียนสำหรับหนังสือที่อิงจากภาพยนตร์ฉบับนี้ ทั้งหมดนี้ทำให้ผมคิดว่าชื่อผู้แต่งที่ตอบโจทย์ขึ้นอยู่กับว่าคุณหมายถึงบทภาพยนตร์หรือฉบับนิยายดัดแปลง — แต่ถาต้องยกชื่อเดียวสำหรับงานภาพยนตร์ก็มักจะพูดถึง Tab Murphy เป็นหลัก

ตำนานแอตแลนติสย้อนกลับไปสู่บทสนทนาปรัชญากรีกที่มีโทนเคร่งขรึมและจงใจใช้เป็นอุปมา โดยเฉพาะสองบทประพันธ์ของเพลโตคือ 'Timaeus' และ 'Critias' ซึ่งมักถูกยกขึ้นมาเป็นแหล่งกำเนิดหลักของเรื่องเล่า ฉันมองว่าพลอตของเพลโตไม่ได้เสนอเป็นประวัติศาสตร์ตรงๆ แต่เป็นกรอบที่ใช้สอนเรื่องความยุติธรรมและการเมือง: เมืองประเทศที่รุ่งโรจน์เกินขอบเขต กลายเป็นบทเรียนว่ามนุษย์ต้องไม่หลงใหลในอำนาจ ในฐานะคนที่ชอบอ่านแนวประวัติศาสตร์เปรียบเทียบ ผมชอบวิเคราะห์คำบอกเล่าของเพลโตเทียบกับบริบทยุคของเขา — การกล่าวถึงกองทัพทะเลขนาดยักษ์และการล่มสลายแบบฉับพลันอาจสะท้อนความกลัวต่อความโกลาหลและการเสื่อมสลายในสังคมเมืองที่มีอำนาจ นอกจากนี้การใช้ภาพของแอตแลนติสเป็นเครื่องมือเชิงเปรียบเทียบทางปรัชญาทำให้เรื่องนี้ยังต้องการการตีความมากกว่าการยอมรับเป็นข้อเท็จจริง ผมจบความคิดไว้ด้วยความคิดว่าบทกวีและปรัชญาในงานของเพลโตยังคงเด่นชัดกว่าความพยายามนำไปพิสูจน์แบบประวัติศาสตร์

เราเคยชอบภาพโบราณที่มีปูเล็กๆ อยู่ข้างนักรบจนสงสัยว่าทำไมปูถึงกลายเป็นกลุ่มดาวได้ เรื่องเล่าโบราณของราศีกรกฎในแบบที่คนรู้จักกันมากที่สุดมาจากตำนานกรีกเกี่ยวกับตัวประหลาดที่ฮีโร่ต้องต่อสู้ นามว่า 'Heracles' ที่กำลังสู้กับ 'Hydra' ซึ่งมีหลายหัว ตำนานเล่าว่าเทพี 'Hera' ส่งปูตัวหนึ่ง—ซึ่งต่อมาถูกเรียกว่า 'Karkinos'—มาแหย่และกัดเข้าไปที่เท้าของ Heracles เพื่อช่วย Hydra การเผชิญหน้าจบลงด้วยการที่ปูถูกเหยียบตาย แต่เรื่องไม่จบง่ายๆ: Hera ประทานตำแหน่งบนท้องฟ้าแก่ปูตัวนั้นเป็นรางวัล ทำให้มันกลายเป็นกลุ่มดาวที่เรารู้จักในวันนี้ การตีความยังแตกต่างไปตามยุคสมัยและนักเล่า บางบันทึกโบราณเน้นว่าการยกปูขึ้นไปบนท้องฟ้าเป็นการยกย่องความจงรักภักดีหรือความพยายาม ในขณะที่การที่ปูถูกบดขยี้ใต้เท้าเหมือนจะสื่อถึงความเล็กน้อยของสิ่งมีชีวิตต่อชะตากรรมที่ใหญ่กว่า มองในมุมสัญลักษณ์ วงโคจรของกลุ่มดาวและความเชื่อมโยงกับฤดูร้อนรวมทั้งภาพของปูที่ถอยหลังให้ความหมายเกี่ยวกับการปกป้องและความอ่อนไหว ซึ่งยังคงถูกนำไปใช้ในวรรณกรรมและศิลปะสมัยใหม่จนถึงทุกวันนี้

มีนักเขียนหลายคนที่เล่าเรื่องแอตแลนติสได้สนุกและมีมิติ ซึ่งหนึ่งในนั้นคือ David Gibbins กับหนังสือ 'Atlantis' ที่ผมอยากแนะนำอย่างแรง ผมชอบงานของ Gibbins เพราะเขาผูกเอาประวัติศาสตร์โบราณกับการขุดค้นและแอ็คชั่นสมัยใหม่ไว้ด้วยกันได้เนียนมาก ฉากใต้ทะเลกับการค้นหาโบราณวัตถุกลายเป็นพื้นที่ที่ทั้งลุ้นและให้ความรู้ ทำให้ผมรู้สึกเหมือนอ่านนิยายผจญภัยที่มีรากฐานทางโบราณคดีจริงจัง แถมโทนเรื่องไม่ใช่แค่สมมติขึ้นมาเฉยๆ แต่มีการโยงกับหลักฐานและทฤษฎีที่พอจะทำให้จินตนาการมีน้ำหนัก ถ้าต้องการนิยายแอตแลนติสที่อ่านง่าย แต่อัดแน่นด้วยฉากสำรวจ ใครชอบบรรยากาศแบบอินเดียนาโจนส์ผสมสารคดีโบราณคดี Gibbins คือทางเลือกที่ผมมักหยิบมาแนะนำให้เพื่อน ๆ เสมอ มันให้ความบันเทิงและความอยากรู้ไปพร้อมกัน จบด้วยความอยากลงไปสำรวจแผนที่เก่า ๆ สักแผ่นจริง ๆ

นรกแปดขุมดูเหมือนจะมีรากมาจากความเชื่อและงานเขียนโบราณของอินเดียก่อนแล้วค่อยๆ ถูกนำมาปรับแต่งโดยพุทธศาสนาและวัฒนธรรมท้องถิ่นจนกลายเป็นภาพที่คนไทยคุ้นเคย เราเข้าใจว่าคำว่า 'นรก' ในต้นกำเนิดทางอินเดียหมายถึง 'นรก' หรือ 'นารากะ' ซึ่งมีการกล่าวถึงในงานศาสนาฮินดูหลายชิ้น เช่น ใน 'Garuda Purana' ที่บรรยายถึงสถานที่ลงโทษและการชดใช้บาปในรูปแบบต่างๆ ข้อความเหล่านี้ถูกส่งผ่านไปยังรูปแบบของความคิดพุทธศาสนาเมื่อพุทธศาสนาเผยแผ่ไปยังเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และในกระบวนการนั้นรายละเอียดจำนวนของขุมนรกและลักษณะของการลงโทษก็ถูกตีความใหม่ สภาพการณ์ในไทยเองทำให้ภาพนรกถูกแปลงเป็นภาพที่ชัดเจนขึ้นผ่านวรรณกรรมชั้นกลางและภาพจิตรกรรมฝาผนัง เช่น เรื่องราวในงานเขียนโบราณที่ชาวบ้านแบ่งปันกันจนกลายเป็นแบบแผน ฝีมือช่างและการสื่อความหมายทางศาสนาทำให้เกิดรูปแบบเฉพาะตัวของ 'นรก 8 ขุม' ซึ่งแม้จะไม่ได้ตรงตามตำราฉบับเดียว แต่รวมเอาองค์ประกอบจากหลายแหล่งมาร้อยกันเป็นภาพเดียวที่คนไทยจดจำได้ง่าย ถึงตรงนี้ผมมักจะยิ้มเมื่อเห็นภาพจิตรกรรมในวัดที่เล่าเรื่องการลงโทษอย่างที่เราเห็นกันทุกวันนี้ เพราะมันสะท้อนทั้งศรัทธา ความกลัว และการสั่งสอนแบบท้องถิ่นได้อย่างชัดเจน