MasukPaulit-ulit na binasa ni Maybel ang mensahe ni June. "Love, huwag kang maniniwala sa lahat ng sasabihin ni Mama mo. May mas malaking lihim siyang itinatago sa iyo." Nanginginig ang kanyang mga kamay habang hawak ang cellphone. Sa loob lamang ng ilang minuto, dalawang taong mahalaga sa kanyang buhay ang tila nagtatago ng katotohanan sa kanya. Ang kanyang asawa at ang kanyang ina. "Ma," mahinang sambit niya, "ano ang ibig sabihin ni June? Anong lihim pa ang hindi mo sinasabi sa akin?" Napayuko si Maria. Hindi ito agad nakasagot, at ang katahimikan nito ay lalong nagpalakas sa mga pagdududa ni Maybel. "Anak, gusto lang kitang protektahan." "Protektahan mula saan? Sa katotohanan?" Napaluha si Maria. "Hindi mo naiintindihan. Maraming bagay ang nangyari noon na hindi ko kayang ikuwento nang basta-basta." "Pero tungkol ito sa papa ko! Karapatan kong malaman kung ano ang nangyari sa kanya." Tumayo si Maybel at inilapag ang sulat ni Hulyo sa mesa. "Sinabi mong nakita mo si Roberto
Walang sumagot sa tanong ni Maybel.Nakatayo siya sa sala habang nakatingin kina June at Roberto. Pareho silang tahimik, na para bang may bagay silang gustong sabihin ngunit walang lakas ng loob na ilabas."May itatanong ako," ulit niya. "Bakit parang pareho kayong natatakot kapag binabanggit ko ang papa ko?"Napabuntong-hininga si June."Maybel, pagod lang ako. Bukas na lang natin pag-usapan.""Bukas na naman?" Napailing siya. "Palagi na lang bukas, June! Asawa mo ako. Bakit parang ako pa ang huling taong dapat makaalam ng totoo?""Please, huwag kang magalit.""Paano ako hindi magagalit kung nakikita kong may tinatago kayo sa akin?"Napatingin si June sa kanyang ama bago muling humarap sa asawa."Mag-usap tayo sa kuwarto."Sumunod si Maybel, ngunit bago siya umalis ay muli siyang tumingin kay Roberto. Nakayuko lamang ito, na para bang ayaw siyang harapin.Lalong lumakas ang kutob niyang may alam ang kanyang biyenan tungkol sa pagkamatay ni Hulyo.Pagkasara ng pinto ng kanilang kuwart
Hindi maalis sa isip ni Maybel ang mga sinabi ng kanyang ina. Habang nakaupo sa gilid ng kama, hawak niya ang lumang litrato ng kanyang amang si Hulyo. Paulit-ulit niyang tinitingnan ang mukha nito, umaasang may makikita siyang palatandaan tungkol sa misteryosong pagkamatay nito.Bakit tila maraming taong ayaw pag-usapan ang nakaraan ng kanyang ama? At bakit parang natatakot ang kanyang ina sa tuwing nagtatanong siya?Napabuntong-hininga siya at inilapag ang litrato sa mesa. Gusto niyang malaman ang katotohanan, ngunit hindi niya alam kung saan magsisimula.Napatingin siya sa cellphone. Alas-sais na ng gabi, ngunit wala pa rin si June.Sorry, love. May inaasikaso lang ako sa office. Uuwi ako kapag natapos na.Iyon ang mensaheng natanggap niya kanina.Hindi na bago sa kanya ang madalas na pag-uwi nang gabi ng kanyang asawa. Gayunpaman, hindi niya maiwasang malungkot. Sa mga nakaraang araw, mas madalas pa niyang nakakasama si Roberto kaysa kay June.Unti-unti siyang nasasanay sa presens
Hindi nakatulog nang maayos si Maybel nang gabing iyon. Paulit-ulit na bumabalik sa isip niya ang mga sinabi ni June, ang babala ni Roberto, at ang pahinang nakita niya sa lumang kuwaderno ng kanyang ama.“Hanapin ang lalaking nakasaksi.”Sino ang lalaking iyon? Bakit tila lahat ng taong malapit sa kanya ay may alam ngunit ayaw magsalita? At bakit pati ang sarili niyang asawa ay handang sirain ang ebidensiyang maaaring magbigay-linaw sa pagkamatay ni Hulyo?Bago magbukang-liwayway, bumangon siya at muling inilabas ang mga dokumentong nakuha niya sa kahon. Maingat niyang inayos ang mga ito sa ibabaw ng mesa. Kinuha niya ang lumang litrato ng kanyang ama kasama ang isang lalaking hindi niya kilala. Sa likod nito ay may petsang halos tatlong araw bago namatay si Hulyo.Sinuri niya ang mukha ng lalaki. Malabo ang kuha, ngunit kapansin-pansin ang peklat sa gilid ng kaliwang kilay nito. May suot itong lumang relo at hawak ang isang sobre na tila ayaw ipakita sa kamera.“Kung ikaw ang saksi,
Hindi agad binuksan ni Maybel ang pinto nang kumatok si Roberto. Hawak pa rin niya ang papel na nakita niya sa mesa.“Huwag mong hayaang malaman ni Maybel ang tungkol sa gabing iyon.”Paulit-ulit niyang binabasa ang mga salita. Hindi niya alam kung sino ang sumulat, ngunit ang biglaang pag-alis ni June ay lalo lamang nagpalalim sa kaniyang hinala.“Maybel? Nariyan ka ba?” tawag ng matanda.Huminga siya nang malalim bago binuksan ang pinto.“Magandang gabi po.”Ngumiti si Roberto, ngunit agad na napansin ang seryosong mukha niya.“May problema ba? Parang may bumabagabag sa iyo.”“Wala naman po. May kailangan po ba kayo?”“Dumaan lang ako para kamustahin ka. Wala kasi si June, at naisip kong baka kailangan mo ng kasama.”Dati, ikinatutuwa ni Maybel ang ganitong pag-aalala. Ngunit ngayong nakita niya ang pangalan ni Roberto sa kuwaderno ng kaniyang ama, hindi na ganoon kadaling tanggapin ang kabaitan nito.“Puwede ba akong pumasok sandali?” tanong ng matanda.Nag-alinlangan si Maybel bag
Hindi mapakali si Maybel habang nakatitig sa lumang litrato mula sa mga gamit ng kaniyang ina. Paulit-ulit niya itong sinuri, ngunit hindi niya maintindihan kung bakit tila may itinatago ang mga nakakakilala sa kaniyang ama.Sa larawan, nakatayo si Hulyo sa tabi ng lalaking hindi niya makilala dahil kupas ang mukha nito. Pareho silang seryoso. Sa likod ng litrato ay may petsang nakasulat—tatlong araw bago namatay ang kaniyang ama.“Bakit hindi mo sinabi sa akin na may ganitong litrato?” tanong niya sa kaniyang inang si Maria.Napabuntong-hininga si Maria. Matagal muna itong nanahimik bago sumagot.“Anak, matagal na ang nakalipas mula nang mangyari ang lahat. Akala ko, mas makabubuting kalimutan na lang natin ang mga bagay na hindi na natin mababago.”“Pero si Papa ang pinag-uusapan natin, Ma. Paano ko siya makakalimutan kung hanggang ngayon, hindi ko alam ang totoong nangyari sa kaniya?”Napayuko ang kaniyang ina. Namuo ang luha sa mga mata nito.“May mga bagay na kahit ang isang ina,







