The Dead Don't Stay Buried

CHAPTER 2

Makalipas ang ilang minuto, huminto ang sasakyan ni Ellaine sa tapat ng isang malawak at tahimik na sementeryo.

Pinatay niya ang makina, ngunit hindi agad bumaba.

Ilang sandali siyang nanatiling nakaupo, nakatingin sa mga puntod na tanaw mula sa kanyang windshield.

Sa labas, banayad ang hangin.

Walang malakas na ulan. Walang kulog. Walang sigawan.

Tahimik ang paligid.

Hindi tulad ng gabing paulit-ulit niyang napapanaginipan.

Dahan-dahan siyang bumaba ng sasakyan.

May hawak siyang isang simpleng bulaklak. Mahigpit niya itong kinapitan habang naglalakad sa pagitan ng mga puntod.

Hindi siya nagmamadali.

Para bang bawat hakbang ay kailangan niyang pag-isipan.

Hanggang sa tuluyan niyang makita ang puntod na matagal na niyang iniiwasan.

RYAN FUENTES

Napatigil si Ellaine.

Ilang segundo siyang nakatayo sa harap nito nang walang sinasabi.

Pagkatapos, dahan-dahan siyang lumuhod at inilapag ang bulaklak sa ibabaw ng puntod.

Tumayo siya.

Nanatili lamang doon.

Pumikit siya at huminga nang malalim.

Hinayaan niyang dumampi sa kanyang mukha ang malamig na hangin.

Sa unang pagkakataon matapos ang mahabang panahon, hindi niya tinakasan ang alaala.

Hindi siya tumakbo palayo.

Hindi niya pinilit kalimutan.

Nakatayo lamang siya roon.

Sa harap ng puntod ni Ryan.

At sa katahimikang iyon, unti-unting bumalik sa kanyang isip ang mga alaala ng kaibigang minsang naging sandalan niya sa pinakamahirap na panahon ng kanyang buhay.

Napabuntong-hininga siya.

“I'm sorry, Ryan.”

Halos pabulong lamang iyon.

Ngunit sapat na upang marinig ng sarili niyang puso.

Hanggang sa—

“Bihira ka nang dumalaw.”

Napadilat si Ellaine.

Napalingon siya sa likuran.

Isang babae ang nakatayo ilang hakbang mula sa kanya.

Nasa edad singkuwenta na ang babae, ngunit nanatiling elegante ang kanyang tindig at pananamit. Maingat ang pagkakaayos ng kanyang buhok, at may natural na sophistication sa paraan ng kanyang pagkilos.

Ngunit higit sa lahat—

Pamilyar ang mukha nito.

“Mabuti naman at napadalaw ka.”

Bahagyang ngumiti ang babae.

“Akala ko ay tuluyan mo nang nakalimutan ang anak ko.”

Sandaling natigilan si Ellaine.

“…Kayo po pala.”

Si Mrs. Marian Fuentes.

Ina ni Ryan.

Dahan-dahang lumapit si Ellaine at nagbeso sa babae.

“Good afternoon po.”

“Good afternoon, hija.”

Saglit na tumingin si Marian sa puntod ng kanyang anak bago muling ibinalik ang tingin kay Ellaine.

“It’s been ten years since my son died.”

Bahagyang nanginig ang boses niya.

“Until now, hindi pa rin ako sanay na wala siya.”

Hindi agad nakasagot si Ellaine.

Alam niya ang sakit na iyon.

Hindi man pareho ang kanilang pinagdadaanan, alam niya kung gaano kabigat ang mawalan ng isang taong minsang naging bahagi ng iyong buhay.

“Ganyan yata talaga kapag anak mo ang nawawala sa’yo,” mahina niyang sabi.

Huminga nang malalim si Marian.

Pagkatapos ay tumingin siya kay Ellaine na para bang may isang bagay siyang gustong itanong.

Ngunit ilang sandali muna siyang nanahimik.

“Samantalang ikaw…”

Bahagya siyang ngumiti.

“Namimiss mo ba siya?”

Hindi agad nakasagot si Ellaine.

Saglit siyang napatingin sa puntod.

Pagkatapos ay bumalik ang tingin niya kay Marian.

“Matalik ko pong kaibigan si Ryan simula pa noon.”

Mahina ngunit malinaw ang kanyang tinig.

“At kahit kailan… hindi ko po siya nakakalimutan.”

Unti-unting nawala ang bahagyang ngiti sa labi ni Marian.

Tinitigan niya lamang si Ellaine.

Para bang may hinahanap siyang sagot sa mga mata nito.

“Of course.”

Napakunot ang noo ni Ellaine.

Tumango si Marian, ngunit hindi na siya nagsalita.

Sa halip, muli siyang tumingin sa puntod ng anak.

“I miss him so much.”

Natahimik si Ellaine.

At sa katahimikang sumunod, may kung anong bigat sa pagitan nilang dalawa.

Parang pareho silang may alam na hindi binabanggit.

Isang bagay na kahit lumipas na ang halos sampung taon—

ay hindi pa rin tuluyang naililibing kasama ni Ryan.

Tahimik ang silid.

Nasa harap ni Miguel ang tatlong miyembro ng Parole Board, habang isang correctional officer ang nakatayo sa likod niya.

Nakapatong ang dalawang kamay niya sa kandungan, ngunit bahagyang nanginginig ang kanyang mga daliri.

Sampung taon.

Sampung taon niyang tinitingnan ang parehong mga pader ng kulungan.

At ngayon, nasa silid siya kung saan maaaring magbago ang lahat.

“Mr. Santillan, you've been incarcerated for ten years.”

“Yes, ma'am.”

Tiningnan ng chairperson ang mga dokumento sa harap niya.

“During your time in prison, you've completed the required rehabilitation programs?”

“Yes, ma'am.”

“Your behavior reports are generally positive. Do you understand why you're here today?”

Huminga nang malalim si Miguel.

“I'm asking for a chance to be released on parole.”

“Why?”

Napatingin siya sa kanyang mga kamay.

“Because I believe I've served enough time to understand what I've done.”

Saglit na natahimik ang silid.

“Do you regret it?”

“I do.”

“Do you accept responsibility for what happened that night?”

Bahagyang humigpit ang panga ni Miguel bago siya sumagot.

“Yes.”

Isa sa mga miyembro ng board ang tumingin sa dokumentong hawak nito.

“You were convicted in connection with the death of Ryan Fuentes.”

Nanatiling tahimik si Miguel.

“Is there anything you would like to say about that?”

Dahan-dahan siyang huminga.

“I can't change what happened.”

Bahagya niyang ibinaba ang tingin.

“But I have to live with it.”

Muling bumalik sa isip niya ang gabing iyon.

Malakas na ulan.

Isang baril.

Dalawang lalaki.

At isang babaeng sumisigaw.

Napapikit siya sandali bago muling dumilat.

“Do you believe you're ready to return to society?”

Tumingin siya sa mga miyembro ng board.

“Yes.”

Tumango ang chairperson at isinara ang folder.

“We've heard your statement. We will review your case and discuss the conditions of your potential release.”

Potential release.

Dalawang salitang sampung taon niyang hinihintay marinig.

Tumayo si Miguel at sumunod sa correctional officer palabas ng silid.

Bago tuluyang lumabas, napalingon siya sa mesa.

Nandoon pa rin ang folder na naglalaman ng sampung taon ng kanyang buhay.

Pagkasara ng p***o, naiwan sa loob ng silid ang mga taong magpapasya kung maaari na ba siyang muling makalaya.

Paglabas ni Miguel mula sa silid ng Parole Board, hindi niya napigilang ngumiti.

Sa unang pagkakataon matapos ang halos sampung taon, may kakaibang gaan sa kanyang dibdib.

Hindi pa man siya tuluyang nakakalaya, naramdaman niyang maaaring malapit na ang araw na muli niyang makikita ang mundo sa labas.

Habang naglalakad siya pabalik sa bahagi ng correctional facility kung saan naroon ang iba pang mga preso, nakita niya ang ilan sa kanyang mga kasamang nag-aalaga ng mga halaman sa maliit na garden.

Nang makita siya ng matalik niyang kaibigan na si Ramon, agad itong lumapit.

“Pare, kumusta?”

Ngumiti si Miguel.

“I think… malapit na akong makalabas.”

Saglit na natigilan si Ramon bago ngumiti nang maluwang.

“Talaga?”

Tumango si Miguel.

“Parole. Pending na lang ang final decision.”

Mabilis siyang kinamayan ni Ramon at niyakap.

“Congratulations, pare!”

Napangiti rin ang ibang mga kasama nila nang marinig ang balita.

Isa-isa nila siyang binati, at sa simpleng sandaling iyon, nakalimutan ni Miguel ang bigat ng sampung taon.

“Sa wakas,” sabi ni Ramon. “Makakauwi ka na.”

Napatingin si Miguel sa malayo.

“Gusto ko nang makita ang pamilya ko.”

May ngiti sa kanyang labi, pero unti-unti itong napalitan ng pag-aalala.

“Pero…”

“Ano?”

“Hindi ko alam kung tatanggapin pa nila ako.”

Natahimik si Ramon.

“Sampung taon na, pare. Maraming nagbago.”

Tumango si Miguel.

“I know.”

Huminga siya nang malalim.

“Excited akong makita sila… pero kinakabahan din ako.”

Sa kabila ng takot, muli siyang napangiti.

Sa isip niya, isang bagay lamang ang malinaw—

Gusto niyang makauwi.

Kahit hindi niya alam kung may naghihintay pa ba sa kanya.