LOGINTatlong araw matapos ang gabing iyon, wala na si Mariel sa barong-barong.
Nasa loob siya ng isang malaking bahay. Hindi, hindi lang bahay. Mansion. Mansion ni Miguel San Diego sa Ayala Alabang. Nakatayo si Mariel sa harap ng malaking salamin sa kwarto na ibinigay sa kanya. Hindi siya makapaniwala. "Ma'am Mariel, ito po ang mga damit na pinabili ni Sir Miguel para sa inyo at kay Ethan," sabi ng kasambahay na si Manang Lita, habang dala ang tatlong paper bag ng Zara at H&M. "Para sa akin po lahat ito?" tanong ni Mariel, nanginginig ang boses. "Opo, Ma'am. Sabi ni Sir, kailangan mo raw ng bagong damit para sa opisina bukas. At para kay Ethan din, may mga bagong laruan at gamot." Tumingin si Mariel sa anak na si Ethan na ngayon ay magaling na, tumatakbo at naglalaro sa malambot na kama na parang ulap. Walang lagnat. Malusog. Masaya. "Mama, ang ganda po ng kama! Parang sa prinsesa!" sigaw ni Ethan. Naiyak si Mariel. Pero hindi luha ng sakit. Luha ng pag-asa. Kinabukasan, unang araw ni Mariel bilang personal assistant ni Miguel. Pagpasok niya sa SD Construction main office sa Imus, lahat ng mata nakatingin sa kanya. Naka-white long sleeves na bagong plantsa, black pants, at heels na bigay ni Miguel. Naka-ayos ang buhok. May light makeup na tinuro ni Manang Lita. "Si Mariel ba yan? Yung asawa ni Romano na mason?" bulong ng isang sekretarya. "Oo, siya nga! Bakit nandito siya? Ang ganda niya na ngayon ah!" At sa pantry, nandoon ang dalawang taong huli niyang gustong makita. Si Romano at si Carla. Naka-uniform ng tagaluto si Carla. Si Romano, naka-uniform ng mason, pawis na pawis. Natigilan silang dalawa nang makita si Mariel. "Mariel?" Si Romano, hindi makapaniwala. "Anong ginagawa mo dito? At bakit ganyan suot mo?" Ngumiti si Mariel. Isang ngiting malamig. Isang ngiting hindi nila kilala. "Good morning, Mr. Romano Santos and Ms. Carla Reyes," sabi ni Mariel sa malamig at professional na boses. "Ako si Ms. Mariel Santos, ang bagong personal assistant ni Mr. Miguel San Diego. From now on, ako ang maghahandle ng lahat ng request ninyo. At lahat ng sweldo ninyo, dadaan sa akin." Namutla si Carla. "Anong ibig mong sabihin? Personal assistant? Paano ka—" "Paano ako napunta dito?" Pinutol ni Mariel si Carla. Lumapit siya nang dahan-dahan, at bumulong para silang dalawa lang ang makarinig. "Dahil sawang-sawa na si Sir Miguel sa mga empleyadong gumagawa ng kababalaghan sa barracks niya sa oras ng trabaho. At dahil may CCTV pala ang lahat ng barracks. Kaya alam na ni Sir Miguel ang lahat ng ginagawa ninyo." Napaatras si Carla. Si Romano, nanginginig. "At alam mo ba, Romano," dagdag ni Mariel, malakas na para marinig ng lahat sa pantry, "Simula ngayon, wala ka nang overtime. Wala ka nang bonus. Dahil lahat ng performance review mo, ako ang gagawa. At sa nakikita ko sa record mo, marami kang absent. Marami kang late. Baka hindi ka na umabot sa next month." "Mariel, hindi mo magagawa sa akin yan! Asawa mo ako!" sigaw ni Romano, nagpapanic. Tumawa si Mariel. Malakas. MatapTumawa si Mariel. Malakas. Matapang. At lahat ng tao sa pantry ay napatingin sa kanya. "Asawa? Asawa pa ba ang tawag sa taong niloko ako sa harap mismo ng kumpanya? Asawa pa ba ang tawag sa taong pinagpalit ako sa kabit at barkada ko? Hindi na, Romano. Hindi na kita asawa. Simula ngayon, ako ang boss mo." Tumalikod si Mariel at naglakad palayo, dala ang folder ng mga papeles. Naiwan si Romano at Carla na parehong namumutla at nanginginig sa takot. Narinig pa nila ang bulungan ng mga empleyado. Sa opisina ni Miguel, nakangiti si Miguel habang pinapanood sa CCTV ang nangyari sa pantry. "Good job, Mariel," sabi ni Miguel nang pumasok si Mariel. "Nagustuhan ko yung tapang mo. Yan ang Mariel na gusto ko." "Thank you, Sir. Pero hindi pa ito ang simula," sabi ni Mariel, at umupo sa harap ni Miguel. "Gusto kong matuto pa. Gusto kong maging mas magaling pa sa kanila. Gusto kong sila ang lumuhod sa akin balang araw." Tumayo si Miguel at lumapit kay Mariel. Inabot ang isang folder. "Ano ito?" "Enrollment form. Sa De La Salle Dasma. Business Management. Gusto kitang pag-aralin. Ako magbabayad ng lahat. Gusto kong maging mas matalino ka pa kay Carla. Mas maganda, mas mayaman, mas makapangyarihan." Tumingin si Mariel sa folder. Nanginginig ang kamay. "At ito pa," dagdag ni Miguel, may inabot na isa pang sobre. "Divorce papers. Para kay Romano. Pirmahan mo na. Ako na bahala sa abogado. Libre." Doon na tuluyang bumuhos ang luha ni Mariel. Pero hindi na luha ng kawawang babae. Luha ng babaeng handa nang lumaban. Kinuha niya ang ballpen at pinirmahan ang divorce papers nang walang pag-aalinlangan. "Simula ngayon, hindi na ako si Mariel Santos na asawa ni Romano. Ako na si Mariel Santos, ang babaeng babangon at maghihiganti." At sa labas ng opisina, naririnig ni Romano at Carla ang boses ni Mariel na tumatawa kasama si Miguel. At doon nila unang naramdaman ang takot.Kinabukasan, maaga pa lang, amoy na ulit ng pandesal ang buong barangay. At si Mara, siya na ang unang humawak ng harina.Hindi siya nagmamadali. Dahan-dahan niyang hinalo ang harina, katulad ng turo ni Maya. Dahan-dahan, kasi alam niya na pag minadali mo, hindi maganda yung luto. Ganyan din daw ang buhay, sabi ni Maya. Hindi minamadali ang paghilom.At sa unang pagkakataon, naramdaman ni Mara na kaya niya. Na hindi na siya takot. Dati, nanginginig yung kamay niya tuwing hahawak siya ng harina. Natatakot siya na baka magkamali siya, baka mapagalitan siya, baka masayang lang yung harina. Pero ngayon, steady na yung kamay niya. Alam na niya yung amoy, alam na niya yung lambot, alam na niya kung kailan tama na.Lumapit si Maya. Hindi niya kinuha yung harina kay Mara. Hinayaan niya lang si Mara. Pinanood niya lang. Parang nanay na nanonood sa anak niya na natututo maglakad mag-isa."Mara," bulong ni Maya. "Tingnan mo. Ikaw na yan. Ikaw na yung gumagawa."Ngumiti si Mara. May luha sa mata
Hindi pa man tanghali, mahaba na ang pila sa labas ng apat na mesa sa Tondo.Hindi pila ng matatanda. Pila ng mga bata.Yung 350 bata na sinasabi ni Maya.May batang nakapaa. May batang may butas ang damit. May batang may hawak na kapatid na mas maliit pa sa kanya. Pero lahat sila, may iisang tinitignan. Yung usok na umaakyat mula sa pugon. Yung amoy ng bagong lutong tinapay.Si Mara, napatigil sa paghahalo. Nanginginig ang kamay niya."Nay Maya," bulong niya, "ang dami nila. Paano kung hindi magkasya? Paano kung may hindi mabigyan?"Hindi sumagot agad si Maya. Lumapit siya sa pinto. Tumingin siya sa pila. Matagal.Tapos lumingon siya kay Mara, at ngumiti."Mara, tignan mo sila maigi. Hindi sila nandito para sa tinapay lang. Nandito sila kasi may naghihintay sa kanila. May nag-aalala sa kanila."Lumabas si Maya. Bitbit ang unang basket ng pandesal. Mainit pa. Amoy pa lang, parang yakap na."Halina, mga anak," sabi ni Maya, malumanay pero malinaw.At isa-isang lumapit ang mga bata. Hin
Kinaumagahan, bago pa sumikat ang araw sa Tondo, gising na si Maya.Hindi dahil hindi siya nakatulog. Kundi dahil hindi siya makapaniwala na totoo na ito. Na pagkatapos ng lahat ng pinagdaanan nila, nandito na sila ulit. Apat na mesa. Bagong simula.Tahimik siyang lumabas. Amoy pa rin ng harina at asukal ang paligid. Amoy ng kagabi. Amoy ng bagong simula na sinasabi niya kay Mara.Sa unang mesa, nandoon si Romano. Nakaupo. Hawak ang isang lumang tasa ng kape. Walang laman na halos, pero hinahawakan pa rin niya na parang kayamanan."Hindi ka rin nakatulog?" bulong ni Maya.Ngumiti si Romano. Yung ngiti na kilala na ni Maya simula pa nung 1975. Yung ngiti na nagsasabing, pagod na ako, pero nandito pa rin ako."Paano ako matutulog? Baka paggising ko, panaginip lang pala lahat ito. Baka paggising ko, wala na naman yung apat na mesa," sagot ni Romano.Lumapit si Maya. Umupo siya sa tabi ni Romano. Hindi na sila bata. Hindi na sila yung Maya at Romano na nangangarap lang sa maliit na pabrik
Kinabukasan sa Tondo, alas singko pa lang ng umaga, gising na silang apat. Sina Maya, Romano, Elisa at Mara.Si Maya, nag-aayos ng mga baon. Si Romano, chine-check ang maliit na pugon na regalo ng 500 bata na ngayon ay regalo para sa 200 bata sa Tondo na magiging 500 pa bukas at 5,000 pa sa isang buwan. Si Elisa, tinuturuan na si Mara kung paano magtimpla ng puto na mas malambot pa."Nay Maya," tawag ni Mara, "Gising na po ang mga bata."Paglingon ni Maya, nandoon na ang 200 bata. Pero hindi lang 200. Parang dumami na."Nay Maya, may kasama po kaming iba. Mga kapitbahay po namin. Gusto rin po nilang matuto."Binilang ni Elisa. Hindi na 200. 350 na."Mara, paano naging 350? 200 lang kayo kahapon ah?" tanong ni Elisa."Yung usok po kasi ng pugon niyo kagabi, Nay Elisa, amoy hanggang sa kabilang eskinita. Naamoy ng mga bata doon. Sabi nila, amoy daw puto na mainit. Kaya sumama sila ngayon."Napatingin si Maya at Romano sa isa't isa. Naalala nila ang 1975. Yung P500 na puhunan nila na may
Pagkatapos kumain ang 200 bata sa Tondo, hindi umuwi agad sina Maya, Romano at Elisa.Si Mara, hinila ang kamay ni Maya."Nay Maya, pwede po ba kayong tumingin sa likod?"Sa likod ng eskinita, may isang maliit na bakanteng lote. Maalikabok. May mga basura. Pero may isang bagay na nakita si Maya na hindi nakita ng iba.Isang lumang mesa. Apat ang paa. Sirang-sira na. Katulad na katulad nung mesa nila noong 1975 nung P500 pa lang ang puhunan nila nina Romano at P300 lang ang kita at P200 nung bumaha.Napahinto si Maya. Nanginginig ang kamay."Romano, tingnan mo. Mesa. Apat ang paa. Katulad ng atin dati."Lumapit si Romano. Pinunasan ang alikabok. "Oo nga, Maya. Apat na mesa lang tayo noon. Ngayon, ito ulit. Parang sinasabi ng Diyos na magsimula ulit tayo dito."Si Elisa, nakikinig. At si Mara, nakatingin sa kanilang tatlo."Nay Maya, Tay Romano," sabi ni Mara, "Pwede po ba dito natin ilagay yung pugon na dinala niyo? Yung regalo ng 500 bata na ngayon ay regalo niyo sa 200 bata sa Tondo?
Alas kwatro pa lang ng madaling araw, gising na silang tatlo. Sina Maya, Romano at Elisa.Si Maya, nag-aayos ng mga baon. Sinaing na puto, mainit pa. Nakabalot sa dahon ng saging, parang noong 1975 pa.Si Romano, chine-check ang truck. Isang lumang truck lang, pero matibay. Sa likod, nakatali ng mahigpit ang isang maliit na pugon. Hindi yung luma na may bitak. Hindi rin yung bago na makintab. Yung pangatlo - yung regalo ng 500 bata. Yun ang dadalhin nila sa Tondo.Si Elisa, hawak ang notebook at ang sulat ni Mara."Maya, Romano, sigurado ba kayo na sasama kayo?" tanong ni Elisa. "Malayo ang Tondo. Pwede naman ako na lang."Tiningnan siya ni Maya. Yung tingin na nanay pa rin kahit 50 years old na ang anak."Elisa, anak," sabi ni Maya, "Noong 1975, P500 lang puhunan natin. Apat na mesa lang. Ikaw, karga-karga pa kita noon habang nagtitinda ako ng puto na P300 lang kita at P200 lang natira nung bumaha. Ngayon, may pabrika na tayo na may tatlong pugon. Pero anak, hindi tayo yumaman para m







