LOGINKinabukasan, alas-sais pa lang ng umaga, may malakas na kumatok sa p***o ng barong-barong nila. Malakas, mayabang, parang hindi marunong kumatok ng mahinahon.
Akala ni Mariel, si Romano iyon para humingi ng tawad. Agad siyang bumangon kahit masakit ang ulo sa kakaiyak magdamag. Hindi pa siya naliligo. Namamaga ang mata. Basang-basa pa rin ang buhok niya kagabi. Pagbukas niya ng p***o, hindi si Romano ang nasa harap niya. Isang lalaking matangkad, mga 6 footer, maputi, malinis tingnan. Naka-puting polo na mamahalin, nakatupi ang manggas, kita ang mamahaling relo na Rolex. Mabango. Amoy mayaman. Sa likod nito, isang itim na SUV na Ford Everest na kumikinang kahit maputik ang paligid. "Ikaw si Mariel Santos? Asawa ni Romano Santos, yung mason sa SD Construction?" Seryoso ang boses. Malamig pero hindi masungit. Parang boss na sanay mag-utos. Tumango si Mariel. Nahiya siya bigla sa itsura niya. Gusgusin, payat, namamaga ang mata. "Ako si Miguel San Diego. Ako ang may-ari ng SD Construction. At ng barracks na pinangyarihan ng kababuyan ng asawa mo kagabi." Nanlaki ang mata ni Mariel. Namula sa hiya. Gusto niyang lamunin siya ng lupa. "Nakita mo?" "May CCTV ang bawat barracks ko, Mariel. For safety. Nakita ko lahat. Nakita ko kung paano ka pumasok na may dalang thermos. Nakita ko kung paano tumapon yung sopas mo. At nakita ko rin kung paano ka umiyak habang naglalakad palayo sa ulan." Hindi makapagsalita si Mariel. Yumuko lang. "Hindi kita huhusgahan," sabi ni Miguel, at biglang lumambot ang boses nang makita si Ethan na nakahiga sa papag at nilalagnat pa rin. "Nakita ko rin sa CCTV kung gaano katagal ka nang niloloko ng asawa mo at ng babaeng iyon sa mismong kumpanya ko. Tatlong buwan na silang may relasyon. Sa barracks ko pa. Sa oras ng trabaho. Ginagamit pa nila kuryente ko." Tumulo ulit ang luha ni Mariel. Tatlong buwan. Tatlong buwan na pala. "At nakita ko ang anak mong may sakit. Kaya ako nandito." May inabot na sobre si Miguel. Makapal. "Ano ito?" tanong ni Mariel, nanginginig. "Buksan mo." Binuksan ni Mariel ang sobre. Napasinghap siya. Limang libong piso. Buong-buo. Malutong pa. "Para saan ito?" "Pang-ospital ng anak mo. Dalhin mo siya ngayon sa private hospital sa bayan. Ako magbabayad. At hindi ito utang. Tulong ko ito sayo." "Pero bakit? Hindi mo naman ako kilala?" Tinitigan siya ni Miguel. Seryoso. "Dahil kahapon, habang pinapanood ko yung CCTV, nakita ko yung asawa mo at yung babae na tumatawa pagkatapos mong umalis. At nakita ko rin yung mukha mo. Hindi ka umiyak dahil mahina ka. Umiyak ka dahil nasasaktan ka. Pero yung mata mo nung tumalikod ka, may galit. May apoy. At gusto ko yung apoy na yun." Lumapit si Miguel at umupo sa maliit na upuan sa labas ng barong-barong. "Mariel, hindi ka bobo. Alam kong alam mo na wala ka nang matitirhan. Pag nalaman ni Romano na pinalayas kita, wala na kayong matitirhan ng anak mo. Barracks lang ito ng kumpanya. At alam kong wala kang pera." Tama lahat. "Kaya bibigyan kita ng offer. Kailangan ko ng personal assistant sa main office ko sa Imus. Yung mapagkakatiwalaan. Yung hindi malandi. Yung may tapang. Yung marunong maglaba, magluto, maglinis, pero marunong din lumaban. Gusto mo ba? 25,000 ang sahod kada buwan. May libreng tirahan para sa inyo ng anak mo. At may libreng pag-aaral si Ethan sa school na pag-aari ko." Nanlaki ang mata ni Mariel. 25,000? Sa isang buwan? Ang kinikita lang ni Romano ay 600 kada araw at hindi pa binibigay sa kanya lahat. "25,000? Totoo po ba?" "Oo. Pero may kondisyon." "Ano po?" "Gusto kong gamitin mo yung galit mo para matuto. Tuturuan kitang mag-ayos, magsalita ng maayos, humarap sa tao. Tuturuan kitang maging malakas. Hindi para sa akin. Para sa sarili mo. Para sa anak mo. At para makaganti ka sa dalawang taong sumira sa buhay mo." Tinitigan ni Mariel ang sobre, ang anak na may lagnat, at ang lalaking nasa harap niya. Sa mata ni Miguel, walang pagnanasa. May respeto. May paghanga. Sa unang pagkakataon mula kagabi, ngumiti si Mariel. Hindi ngiting iyakin. Ngiting may plano. "Tatanggapin ko," sabi niya. "Turuan mo ako kung paano sila pabagsakin." Ngumiti si Miguel. "Game." At doon nagsimula ang bagong buhay ni Mariel Santos. Hindi na bilang kawawang asawa. Kundi bilang babaeng maghihiganti.Kinabukasan, maaga pa lang, amoy na ulit ng pandesal ang buong barangay. At si Mara, siya na ang unang humawak ng harina.Hindi siya nagmamadali. Dahan-dahan niyang hinalo ang harina, katulad ng turo ni Maya. Dahan-dahan, kasi alam niya na pag minadali mo, hindi maganda yung luto. Ganyan din daw ang buhay, sabi ni Maya. Hindi minamadali ang paghilom.At sa unang pagkakataon, naramdaman ni Mara na kaya niya. Na hindi na siya takot. Dati, nanginginig yung kamay niya tuwing hahawak siya ng harina. Natatakot siya na baka magkamali siya, baka mapagalitan siya, baka masayang lang yung harina. Pero ngayon, steady na yung kamay niya. Alam na niya yung amoy, alam na niya yung lambot, alam na niya kung kailan tama na.Lumapit si Maya. Hindi niya kinuha yung harina kay Mara. Hinayaan niya lang si Mara. Pinanood niya lang. Parang nanay na nanonood sa anak niya na natututo maglakad mag-isa."Mara," bulong ni Maya. "Tingnan mo. Ikaw na yan. Ikaw na yung gumagawa."Ngumiti si Mara. May luha sa mata
Hindi pa man tanghali, mahaba na ang pila sa labas ng apat na mesa sa Tondo.Hindi pila ng matatanda. Pila ng mga bata.Yung 350 bata na sinasabi ni Maya.May batang nakapaa. May batang may butas ang damit. May batang may hawak na kapatid na mas maliit pa sa kanya. Pero lahat sila, may iisang tinitignan. Yung usok na umaakyat mula sa pugon. Yung amoy ng bagong lutong tinapay.Si Mara, napatigil sa paghahalo. Nanginginig ang kamay niya."Nay Maya," bulong niya, "ang dami nila. Paano kung hindi magkasya? Paano kung may hindi mabigyan?"Hindi sumagot agad si Maya. Lumapit siya sa pinto. Tumingin siya sa pila. Matagal.Tapos lumingon siya kay Mara, at ngumiti."Mara, tignan mo sila maigi. Hindi sila nandito para sa tinapay lang. Nandito sila kasi may naghihintay sa kanila. May nag-aalala sa kanila."Lumabas si Maya. Bitbit ang unang basket ng pandesal. Mainit pa. Amoy pa lang, parang yakap na."Halina, mga anak," sabi ni Maya, malumanay pero malinaw.At isa-isang lumapit ang mga bata. Hin
Kinaumagahan, bago pa sumikat ang araw sa Tondo, gising na si Maya.Hindi dahil hindi siya nakatulog. Kundi dahil hindi siya makapaniwala na totoo na ito. Na pagkatapos ng lahat ng pinagdaanan nila, nandito na sila ulit. Apat na mesa. Bagong simula.Tahimik siyang lumabas. Amoy pa rin ng harina at asukal ang paligid. Amoy ng kagabi. Amoy ng bagong simula na sinasabi niya kay Mara.Sa unang mesa, nandoon si Romano. Nakaupo. Hawak ang isang lumang tasa ng kape. Walang laman na halos, pero hinahawakan pa rin niya na parang kayamanan."Hindi ka rin nakatulog?" bulong ni Maya.Ngumiti si Romano. Yung ngiti na kilala na ni Maya simula pa nung 1975. Yung ngiti na nagsasabing, pagod na ako, pero nandito pa rin ako."Paano ako matutulog? Baka paggising ko, panaginip lang pala lahat ito. Baka paggising ko, wala na naman yung apat na mesa," sagot ni Romano.Lumapit si Maya. Umupo siya sa tabi ni Romano. Hindi na sila bata. Hindi na sila yung Maya at Romano na nangangarap lang sa maliit na pabrik
Kinabukasan sa Tondo, alas singko pa lang ng umaga, gising na silang apat. Sina Maya, Romano, Elisa at Mara.Si Maya, nag-aayos ng mga baon. Si Romano, chine-check ang maliit na pugon na regalo ng 500 bata na ngayon ay regalo para sa 200 bata sa Tondo na magiging 500 pa bukas at 5,000 pa sa isang buwan. Si Elisa, tinuturuan na si Mara kung paano magtimpla ng puto na mas malambot pa."Nay Maya," tawag ni Mara, "Gising na po ang mga bata."Paglingon ni Maya, nandoon na ang 200 bata. Pero hindi lang 200. Parang dumami na."Nay Maya, may kasama po kaming iba. Mga kapitbahay po namin. Gusto rin po nilang matuto."Binilang ni Elisa. Hindi na 200. 350 na."Mara, paano naging 350? 200 lang kayo kahapon ah?" tanong ni Elisa."Yung usok po kasi ng pugon niyo kagabi, Nay Elisa, amoy hanggang sa kabilang eskinita. Naamoy ng mga bata doon. Sabi nila, amoy daw puto na mainit. Kaya sumama sila ngayon."Napatingin si Maya at Romano sa isa't isa. Naalala nila ang 1975. Yung P500 na puhunan nila na may
Pagkatapos kumain ang 200 bata sa Tondo, hindi umuwi agad sina Maya, Romano at Elisa.Si Mara, hinila ang kamay ni Maya."Nay Maya, pwede po ba kayong tumingin sa likod?"Sa likod ng eskinita, may isang maliit na bakanteng lote. Maalikabok. May mga basura. Pero may isang bagay na nakita si Maya na hindi nakita ng iba.Isang lumang mesa. Apat ang paa. Sirang-sira na. Katulad na katulad nung mesa nila noong 1975 nung P500 pa lang ang puhunan nila nina Romano at P300 lang ang kita at P200 nung bumaha.Napahinto si Maya. Nanginginig ang kamay."Romano, tingnan mo. Mesa. Apat ang paa. Katulad ng atin dati."Lumapit si Romano. Pinunasan ang alikabok. "Oo nga, Maya. Apat na mesa lang tayo noon. Ngayon, ito ulit. Parang sinasabi ng Diyos na magsimula ulit tayo dito."Si Elisa, nakikinig. At si Mara, nakatingin sa kanilang tatlo."Nay Maya, Tay Romano," sabi ni Mara, "Pwede po ba dito natin ilagay yung pugon na dinala niyo? Yung regalo ng 500 bata na ngayon ay regalo niyo sa 200 bata sa Tondo?
Alas kwatro pa lang ng madaling araw, gising na silang tatlo. Sina Maya, Romano at Elisa.Si Maya, nag-aayos ng mga baon. Sinaing na puto, mainit pa. Nakabalot sa dahon ng saging, parang noong 1975 pa.Si Romano, chine-check ang truck. Isang lumang truck lang, pero matibay. Sa likod, nakatali ng mahigpit ang isang maliit na pugon. Hindi yung luma na may bitak. Hindi rin yung bago na makintab. Yung pangatlo - yung regalo ng 500 bata. Yun ang dadalhin nila sa Tondo.Si Elisa, hawak ang notebook at ang sulat ni Mara."Maya, Romano, sigurado ba kayo na sasama kayo?" tanong ni Elisa. "Malayo ang Tondo. Pwede naman ako na lang."Tiningnan siya ni Maya. Yung tingin na nanay pa rin kahit 50 years old na ang anak."Elisa, anak," sabi ni Maya, "Noong 1975, P500 lang puhunan natin. Apat na mesa lang. Ikaw, karga-karga pa kita noon habang nagtitinda ako ng puto na P300 lang kita at P200 lang natira nung bumaha. Ngayon, may pabrika na tayo na may tatlong pugon. Pero anak, hindi tayo yumaman para m







