LOGINIsang linggo ang lumipas.
Sa loob ng isang linggo, nagbago ang lahat kay Mariel. Hindi na siya yung Mariel na basang-basa sa ulan, umiiyak sa putikan, nagmamakaawa sa asawa. Ngayon, tuwing pumapasok siya sa SD Construction main office, lahat ng tao ay bumabati sa kanya. "Good morning, Ma'am Mariel!" "Good morning, Ma'am!" Naka-blazer na siya. Naka-heels. Maayos ang buhok. May sariling opisina sa tabi ng opisina ni Miguel. At hawak niya ang lahat ng payroll, lahat ng schedule, lahat ng bonus ng mga construction worker — kasama na si Romano at Carla. At alam nina Romano at Carla na hawak na sila sa leeg ni Mariel. Lunes ng umaga, 8 AM. Flag ceremony sa site. Nandoon lahat ng worker. Nandoon si Romano, naka-uniform na luma at kupas. Nandoon si Carla, naka-uniform ng tagaluto na may mantsa pa ng mantika. Pawis na pawis silang dalawa sa init. Dumating ang service na itim na SUV. Bumaba si Miguel. At bumaba si Mariel. Tahimik ang lahat. Lahat nakatingin kay Mariel. Hindi makapaniwala na yung dating kawawang asawa ng mason, ngayon ay personal assistant na ng may-ari. "Good morning, everyone," sabi ni Miguel sa microphone. "May announcement lang ako. Simula ngayon, si Ms. Mariel Santos na ang maghahandle ng lahat ng HR at payroll ninyo. Lahat ng reklamo, lahat ng request, sa kanya na kayo lumapit. At lahat ng desisyon niya, desisyon ko na rin." Palakpakan ang lahat. Maliban kina Romano at Carla na parehong namumutla. Pagkatapos ng flag ceremony, isa-isang lumapit ang mga worker kay Mariel para batiin siya. Si Romano, gustong lumapit pero hindi makalapit. Nahihiya. Natatakot. Hanggang sa maiwan na lang silang tatlo sa site — si Mariel, si Romano, at si Carla. "Mariel," tawag ni Romano, mahina. "Pwede ba tayong mag-usap? Kahit sandali lang?" Tumingin si Mariel kay Romano. Walang emosyon. "Ano pang pag-uusapan natin, Romano? Tapos na tayo, hindi ba? Pirmado ko na yung divorce papers. Wala ka nang asawa. Wala ka nang pamilya." "Mariel, please. Nagkamali ako. Alam ko nagkamali ako. Pero mahal pa rin kita. Mahal ko pa rin kayo ni Ethan. Patawarin mo na ako. Layuan ko na si Carla. Pangako," lumuhod si Romano salumuhod si Romano sa harap ni Mariel. Sa harap ng lahat ng taong nakakakita sa malayo. Lumuhod ang dating asawa niya sa maputik na lupa. Si Carla, nataranta. "Romano! Anong ginagawa mo? Tumayo ka diyan! Huwag kang lumuhod sa babaeng yan! Nakakahiya ka!" Pero hindi tumayo si Romano. Umiiyak ito. "Mariel, isang beses lang kitang niloko. Isang beses lang! Si Carla lang ang tukso! Pero ikaw ang mahal ko! Ikaw ang asawa ko!" Tumingin si Mariel kay Carla, at ngumiti nang malamig. "Isang beses? Romano, tatlong buwan kayong may relasyon sa barracks. Tatlong buwan ninyong ginagawa yun habang ako, naglalaba, nagluluto, nag-aalaga kay Ethan na may sakit. Tatlong buwan mo akong pinagmukhang tanga." Lumapit si Mariel kay Carla. "At ikaw, Carla. Best friend kita. Tinuring kitang kapatid. Pinakain kita. Pinatuloy kita sa bahay ko. Tinulungan kitang makapasok dito. Ito ba ang kabayaran? Agawin ang asawa ko?" Hindi makasagot si Carla. Yumuko lang. Pero halata sa mukha na hindi nagsisisi, kundi natatakot lang na mawalan ng trabaho. "Alam mo ba, Carla," bulong ni Mariel, "Kaya kong tanggalin ka ngayon din. Isang pirma ko lang, wala ka nang trabaho. Kaya kong tanggalin kayong dalawa. Pero hindi ko gagawin." Nagulat si Romano at Carla. Tumingala si Romano. "Hindi mo kami tatanggalin?" "Hindi," sabi ni Mariel. "Mas masaya kung nandito kayo. Mas masaya kung araw-araw ninyong makikita kung paano ako umangat. Kung paano ako gumanda. Kung paano ako yumaman. Habang kayo, nandiyan pa rin. Mababa pa rin. At habang ako, boss ninyo na." Tumayo si Romano, luhaan pa rin. "Mariel, bigyan mo pa ako ng isang chance. Para kay Ethan. Kailangan ni Ethan ng ama." Tumawa si Mariel nang malakas. "Kailangan ni Ethan ng ama? Nasaan ka nung may 39 degrees na lagnat si Ethan? Nasaan ka? Nasa barracks ka, nakapatong kay Carla! Kaya wag mo nang gamitin ang anak ko!" Tumalikod si Mariel. Pero bago siya umalis, may huling sinabi siya. "At Romano, simula ngayon, wala ka nang overtime. Wala ka nang bonus. At yung bahay na barracks na tinitirhan ninyo ni Carla, kailangan ninyong lisanin hanggang bukas. Ipapagiba na yun ni Sir Miguel. Maghanap kayo ng matitirhan ninyo." "Mariel! Hindi mo magagawa yan! Saan kami titira?" sigaw ni Carla, naiiyak na. "Problema ninyo na yan. Hindi na kita kaibigan. Hindi na kita kilala." At naglakad palayo si Mariel, mataas ang noo, habang sina Romano at Carla ay naiwan sa putikan, umiiyak at nagsisisi. Sa opisina, naghihintay si Miguel na may dalang dalawang kape. "Tapos mo na ang first revenge mo. Kumusta pakiramdam?" Ngumiti si Mariel. "Masarap pala sa pakiramdam ang maningil, Sir." "Tawagin mo na lang akong Miguel. At Mariel, simula pa lang yan. Mas marami pa tayong gagawin." At doon, sa opisina ni Miguel, habang umuulan ulit sa labas, nagsimula ang bagong kabanata ng buhay ni Mariel.Kinabukasan, maaga pa lang, amoy na ulit ng pandesal ang buong barangay. At si Mara, siya na ang unang humawak ng harina.Hindi siya nagmamadali. Dahan-dahan niyang hinalo ang harina, katulad ng turo ni Maya. Dahan-dahan, kasi alam niya na pag minadali mo, hindi maganda yung luto. Ganyan din daw ang buhay, sabi ni Maya. Hindi minamadali ang paghilom.At sa unang pagkakataon, naramdaman ni Mara na kaya niya. Na hindi na siya takot. Dati, nanginginig yung kamay niya tuwing hahawak siya ng harina. Natatakot siya na baka magkamali siya, baka mapagalitan siya, baka masayang lang yung harina. Pero ngayon, steady na yung kamay niya. Alam na niya yung amoy, alam na niya yung lambot, alam na niya kung kailan tama na.Lumapit si Maya. Hindi niya kinuha yung harina kay Mara. Hinayaan niya lang si Mara. Pinanood niya lang. Parang nanay na nanonood sa anak niya na natututo maglakad mag-isa."Mara," bulong ni Maya. "Tingnan mo. Ikaw na yan. Ikaw na yung gumagawa."Ngumiti si Mara. May luha sa mata
Hindi pa man tanghali, mahaba na ang pila sa labas ng apat na mesa sa Tondo.Hindi pila ng matatanda. Pila ng mga bata.Yung 350 bata na sinasabi ni Maya.May batang nakapaa. May batang may butas ang damit. May batang may hawak na kapatid na mas maliit pa sa kanya. Pero lahat sila, may iisang tinitignan. Yung usok na umaakyat mula sa pugon. Yung amoy ng bagong lutong tinapay.Si Mara, napatigil sa paghahalo. Nanginginig ang kamay niya."Nay Maya," bulong niya, "ang dami nila. Paano kung hindi magkasya? Paano kung may hindi mabigyan?"Hindi sumagot agad si Maya. Lumapit siya sa pinto. Tumingin siya sa pila. Matagal.Tapos lumingon siya kay Mara, at ngumiti."Mara, tignan mo sila maigi. Hindi sila nandito para sa tinapay lang. Nandito sila kasi may naghihintay sa kanila. May nag-aalala sa kanila."Lumabas si Maya. Bitbit ang unang basket ng pandesal. Mainit pa. Amoy pa lang, parang yakap na."Halina, mga anak," sabi ni Maya, malumanay pero malinaw.At isa-isang lumapit ang mga bata. Hin
Kinaumagahan, bago pa sumikat ang araw sa Tondo, gising na si Maya.Hindi dahil hindi siya nakatulog. Kundi dahil hindi siya makapaniwala na totoo na ito. Na pagkatapos ng lahat ng pinagdaanan nila, nandito na sila ulit. Apat na mesa. Bagong simula.Tahimik siyang lumabas. Amoy pa rin ng harina at asukal ang paligid. Amoy ng kagabi. Amoy ng bagong simula na sinasabi niya kay Mara.Sa unang mesa, nandoon si Romano. Nakaupo. Hawak ang isang lumang tasa ng kape. Walang laman na halos, pero hinahawakan pa rin niya na parang kayamanan."Hindi ka rin nakatulog?" bulong ni Maya.Ngumiti si Romano. Yung ngiti na kilala na ni Maya simula pa nung 1975. Yung ngiti na nagsasabing, pagod na ako, pero nandito pa rin ako."Paano ako matutulog? Baka paggising ko, panaginip lang pala lahat ito. Baka paggising ko, wala na naman yung apat na mesa," sagot ni Romano.Lumapit si Maya. Umupo siya sa tabi ni Romano. Hindi na sila bata. Hindi na sila yung Maya at Romano na nangangarap lang sa maliit na pabrik
Kinabukasan sa Tondo, alas singko pa lang ng umaga, gising na silang apat. Sina Maya, Romano, Elisa at Mara.Si Maya, nag-aayos ng mga baon. Si Romano, chine-check ang maliit na pugon na regalo ng 500 bata na ngayon ay regalo para sa 200 bata sa Tondo na magiging 500 pa bukas at 5,000 pa sa isang buwan. Si Elisa, tinuturuan na si Mara kung paano magtimpla ng puto na mas malambot pa."Nay Maya," tawag ni Mara, "Gising na po ang mga bata."Paglingon ni Maya, nandoon na ang 200 bata. Pero hindi lang 200. Parang dumami na."Nay Maya, may kasama po kaming iba. Mga kapitbahay po namin. Gusto rin po nilang matuto."Binilang ni Elisa. Hindi na 200. 350 na."Mara, paano naging 350? 200 lang kayo kahapon ah?" tanong ni Elisa."Yung usok po kasi ng pugon niyo kagabi, Nay Elisa, amoy hanggang sa kabilang eskinita. Naamoy ng mga bata doon. Sabi nila, amoy daw puto na mainit. Kaya sumama sila ngayon."Napatingin si Maya at Romano sa isa't isa. Naalala nila ang 1975. Yung P500 na puhunan nila na may
Pagkatapos kumain ang 200 bata sa Tondo, hindi umuwi agad sina Maya, Romano at Elisa.Si Mara, hinila ang kamay ni Maya."Nay Maya, pwede po ba kayong tumingin sa likod?"Sa likod ng eskinita, may isang maliit na bakanteng lote. Maalikabok. May mga basura. Pero may isang bagay na nakita si Maya na hindi nakita ng iba.Isang lumang mesa. Apat ang paa. Sirang-sira na. Katulad na katulad nung mesa nila noong 1975 nung P500 pa lang ang puhunan nila nina Romano at P300 lang ang kita at P200 nung bumaha.Napahinto si Maya. Nanginginig ang kamay."Romano, tingnan mo. Mesa. Apat ang paa. Katulad ng atin dati."Lumapit si Romano. Pinunasan ang alikabok. "Oo nga, Maya. Apat na mesa lang tayo noon. Ngayon, ito ulit. Parang sinasabi ng Diyos na magsimula ulit tayo dito."Si Elisa, nakikinig. At si Mara, nakatingin sa kanilang tatlo."Nay Maya, Tay Romano," sabi ni Mara, "Pwede po ba dito natin ilagay yung pugon na dinala niyo? Yung regalo ng 500 bata na ngayon ay regalo niyo sa 200 bata sa Tondo?
Alas kwatro pa lang ng madaling araw, gising na silang tatlo. Sina Maya, Romano at Elisa.Si Maya, nag-aayos ng mga baon. Sinaing na puto, mainit pa. Nakabalot sa dahon ng saging, parang noong 1975 pa.Si Romano, chine-check ang truck. Isang lumang truck lang, pero matibay. Sa likod, nakatali ng mahigpit ang isang maliit na pugon. Hindi yung luma na may bitak. Hindi rin yung bago na makintab. Yung pangatlo - yung regalo ng 500 bata. Yun ang dadalhin nila sa Tondo.Si Elisa, hawak ang notebook at ang sulat ni Mara."Maya, Romano, sigurado ba kayo na sasama kayo?" tanong ni Elisa. "Malayo ang Tondo. Pwede naman ako na lang."Tiningnan siya ni Maya. Yung tingin na nanay pa rin kahit 50 years old na ang anak."Elisa, anak," sabi ni Maya, "Noong 1975, P500 lang puhunan natin. Apat na mesa lang. Ikaw, karga-karga pa kita noon habang nagtitinda ako ng puto na P300 lang kita at P200 lang natira nung bumaha. Ngayon, may pabrika na tayo na may tatlong pugon. Pero anak, hindi tayo yumaman para m







