Chapter 3

“Aya, Aya!”

Napalingon ako at nakita ko ang kaibigan kong si Ria. Ang ganda ng pustura niya ngayon, parang nag-make up pa ito at nagpaayos ng buhok. Kumakaway-kaway pa ito palapit sa akin. Buti dumating siya dahil hindi ko na talaga alam ang dapat gawin.  

“Akala ko hindi ka na darating, Aya!” sabi niya habang niyayakap ako.

“Ria, hindi mo alam ang nangyari—sinubukan akong gahasain ng walanghiyang Peter na ‘yon.” Sabi ko habang umiiyak, muling naaalala ang eksenang hinahawakan ng lintik na lalaking iyon ang katawan ko.

“Ano?” sagot niya, hindi makapaniwala.

Sinabi ko sa kanya ang lahat ng nangyari. Niyakap niya ako at umiyak kasama ko.

“May maiisip akong paraan, Aya. Hindi ka na babalik sa bahay na iyon. Alam ko na ang gagawin natin!”

“Ano ang nasa isip mo?”

“May pirmadong pahintulot ako mula sa mga magulang ko para bumiyahe, at nabili ko na rin ang ticket ko. Kailangan mo lang sumakay ng bus para sa akin.”

“Baliw ka ba?”

“Bibili na lang ako ng panibago at aalis ako bukas. Bukod doon, hindi pa naman magsisimula ang klase ko sa kolehiyo hanggang sa susunod na linggo.”

“Eh, ano na lang ang sasabihin ng parents mo?” tanong ko nang may pag-aalala. May sarili na akong mga problema, pero ayokong mapagalitan o magkaroon ng problema ang kaibigan ko dahil sa akin. 

“Huwag kang mag-alala. Mag-iisip ako ng dahilan. Sasabihin ko na lang na sumakit ang tiyan ko at natagalan ako sa cr dahilan para maiwan ako ng bus. Basta, ako na ang bahala. Just take this at ‘wag mong hahayaan na malalaman nila kung nasaan ka.” 

“Hindi ko alam kung ano ang sasabihin ko, Ria. Ikaw ang pinakamabuting kaibigan. Magkano ba ‘yang ticket mo? Bibilhin ko na para makabili ka ng bago bukas.” 

“Huwag na. Isipin mo na lang na regalo ko ito para sa kalayaan mo. Alam ko kung gaano ka naghirap sa bahay na iyon, at alam kong ayokong bumalik ka pa roon. Ngayon, umalis ka na dahil sa ngayon, ikaw ang hindi puwedeng mahuli sa bus.”

“Mahal na mahal kita, Ria.”

“Alam ko.” Ngumiti siya. “Teka, anong laman ng bag mo? Nakapagdala ka ba ng sapat na gamit?” 

“Mga tali sa buhok, mga dokumento ko, at ang perang naipon ko sa lahat ng pagtitiis ko sa impyerno na ‘yon.”

“Wala kang damit? Kumuha ka sa mga damit ko, saglit, kukunin ko lang ang maleta ko.”

“Hindi, hindi. Tumigil ka.” mabilis kong sagot. Napakarami nang ginawa ni Ria para sa akin—hindi magiging tama na samantalahin ko pa ang kabutihan niya. “Kapag nakarating ako roon, bibili na lang ako. Tutal, hindi ko pa alam kung saan ako pupunta, at hindi rin ako puwedeng maglakad-lakad na may dalang maraming gamit.”

“Pera? Paano ang pera mo? Magkano ang perang dala mo?” 

“May naipon naman akong pera. Sapat na siguro ‘yon para may magamit ako sa paghahanap ng trabaho.” 

“Take this…” inaabot niya ang ilang libo niyang pera sa akin. “Kahit ito lang, tanggapin mo na…” 

“Tama na, Ria, may pera pa naman ako.” 

“Please, Aya. Hindi mo ‘to kailangan bayaran. I’m giving this to you. Pupunta naman ako sa bahay ng tiyahin ko, kaya wala akong magiging gastusin doon, at pinapadalhan naman ako nila mommy  ng enough allowance para sa pagtira ko doon.” Kahit hindi mayaman ang mga magulang ni Isa, maayos at matatag ang kanilang status sa pera. “Bukod pa roon, kakailanganin mo ng maraming pera hanggang sa makahanap ka ng trabaho.”

“Sige, tatanggapin ko, pero may isang kondisyon—kapag nakahanap ako ng trabaho, babayaran ko sa ‘to!”

“Sige na nga, bahala ka.” 

Nagtawanan kami. Maya-maya, narinig na ang huling tawag para sa bus, kaya niyakap ko ang kaibigan ko sa huling pagkakataon.

“Huwag mong kalimutang palitan ang numero mo at tawagan ako. Gusto kong malaman kung kumusta ka palagi, naiintindihan mo?”

“Siyempre!”

Sumakay ako sa bus at ipinakita ang papel na ibinigay sa akin ni Ria. Hindi na nila hiningi ang ID ko. Umupo ako sa aking upuan at nagsimulang isipin kung ano ang gagawin ko sa buhay ko.

Naalala ko si Tala. Alam kong hindi siya sasaktan ng halimaw na iyon—ako lang ang gusto niya—pero kahit gano’n, hindi ko pa rin mapigilang mag-alala dahil may sakit siya at hindi man lang ako nakapagpaalam.

Ngayon, may hawak akong extra na dalawang libo at tatlong daang pera. Maaari akong umupa ng kwarto sa isang boarding house at maghanap agad ng trabaho, pero nakakaramdam ako ng takot dahil wala talaga akong karanasan. Hindi ako pinayagan ni Inay na kumuha ng kahit anong vocational course, kahit iyong mga libre. Ang tanging alam ko lang gawin ay asikasuhin ang bahay at alagaan ang mga bata.

Bandang alas-sais ng gabi nang magsimulang tumunog ang cellphone ko. Si Inay iyon, kaya agad ko itong sinagot.

“Aya, nasaan ka?” seryoso ang boses niya.

“Ma, nasaan si Tala? Gumaling na ba ang pakiramdam niya?” Binago ko ang usapan.

“Umuwi ka na. ‘Di ba, sabi ko sa’yo, ‘wag kang aalis ng bahay dahil may sakit ang kapatid mo? Ano itong sinasabi sa akin ng Tito Peter mo na makikipagkita ka sa boyfriend mo. At saka, iniwan mong mag-isa ang Tito Peter mo, nadulas tuloy siya sa kusina at natapunan ng mainit na sabaw ang mukha niya.” 

“Ano?”

Wala siyang lakas ng loob na sabihin sa kanya ang totoo. Sigurado akong may iba pang paraan na iniisip ang walanghiyang lalaking iyon para makaganti sa akin.

“Hindi, Ma. Hindi iyon ang nangyari. Binastos ako ni Tito Peter. Hinawakan niya ako sa dibdib at tinangkang gahasain ako. Sa pagtatanggol sa sarili ko, hinampas ko sa mukha niya ang mangkok na hawak ko, puno iyon ng sabaw—“

She cut me off. 

“Anong kalokohan ang pinagsasabi mo, Aya?” sigaw niya mula sa kabilang linya.

“Hindi kita niloloko, ‘nay. ‘Yun po ang totoong nangyari.” 

“Naiisip mo ba ang sinasabi mo, Aya? Si Tito Peter ay isang empleyado ng gobyerno, kilala sa buong bayan. Gusto mong sirain ang buhay niya sa pamamagitan ng pagpapakalat ng mga kasinungalingan? Alam kong hindi kita mapagkakatiwalaan. Huwag ka nang umuwi. Manatili ka na lang kung nasaan ka, walang utang na loob na anak! Ginawa niya ang lahat para sa iyo, pinalaki ka niya kahit hindi ka niya tunay na anak, at wala kang kailangang isipin habang nakatira ka sa bahay na ito. Sana maghirap ka nang husto habang natututo ka sa mundo at umiyak ka ng dugo kapag pinagsisihan mo ang ginagawa mo.”

“‘Nay, kinalimutan mo na talaga na anak mo ako, ‘no? Talagang hindi ka na naniniwala sa akin. Mas kinakampihan mo pa ‘yang lalaki mo!” 

“Makinig ka. Simula ngayon, hindi na kita itinuturing na anak ko. Wala ka nang kaugnayan sa akin, naiintindihan mo? Pinagsisisihan kong binuhay pa kita. Napakabata ko pa noon at sinira mo ang buhay ko. Kinailangan kong isantabi ang lahat ng pangarap ko para palakihin ka, at sa huli, ganito lang ang ibibigay mo sa akin—lahat ng sakit ng ulo at sama ng loob!”

Pagkatapos sabihin ni Inay ang lahat ng masasakit at walang katuturang bagay na maaari niyang sabihin, ibinaba niya ang tawag sa akin.

Bumuhos ang luha ko nang marinig ko iyon lahat sa kanya. Ang sakit sakit. Pakiramdam ko’y paulit-ulit na sinaksak ang aking dibdib. 

Nabuntis siya noong labing-anim na taong gulang siya nang makilala niya ang tatay ko. Nagmahalan sila, nagsama sa iisang bahay, at makalipas ang dalawang taon ay ikinasal sila sa isang civil ceremony. Napakasaya namin noon—hindi niya kailanman ipinakita na pinagsisisihan niya ang pagbubuntis sa akin nang ganoon siya kabata.

Sa kasamaang-palad, isang hapon, pauwi ang tatay ko galing trabaho. Habang tumatawid siya sa pedestrian lane, isang lasing na drayber ang lumampas at binangga siya. Agad siyang namatay sa lugar na iyon. Ang drayber ay isang labing pitong taong gulang na binatang palihim na kinuha ang kotse ng kanyang ama.

Hindi siya naharap sa anumang kaparusahan dahil anak siya ng isang napakayaman at makapangyarihang negosyante sa lugar. Nagbayad sila ng kabayaran kay Inay, at tumatanggap siya ng pensyon dahil menor de edad pa ako, pero hanggang ngayon, wala pa akong nakitang kahit isang kusing mula sa perang iyon.

Nang makilala ni Inay si Tito Peter, bumili silang dalawa ng bahay sa isang marangyang lugar ng lungsod. Nagtrabaho siya sa Tanggapan ng Piskalya at natulungan niya si Inay na makakuha ng trabaho bilang sekretarya.

Sa paningin ng ibang tao, maayos ang buhay nilang dalawa. Pero sa kasamaang-palad, hindi ko kailanman naranasan ang anumang pakinabang mula rito—maliban sa paaralang binayaran ni Inay, dahil hindi raw maganda sa tingin ng iba kung mag-aaral ako sa pampublikong paaralan.

Madaling-araw na noon, at karamihan sa mga pasahero ay natutulog na. Tumingin ako sa labas ng bintana ng bus, nakita ang kadiliman sa magkabilang gilid ng kalsada, at inisip kung ano ang gagawin ko sa buhay ko.

Sino ba ang tatanggap sa isang menor de edad na katulad ko?

Sa unang hintuan ng bus, alas-singko ng umaga, bumaba ako para gumamit ng banyo at kumain ng almusal sa isang maliit na kainan dahil gutom na gutom na ako. Halos isang araw na rin mula nang huli akong kumain. 

Bumili ako ng ilang pakete ng biskwit para sa biyahe, tubig, juice, at isang sweater na nakita kong ibinebenta ng isang nagtitinda sa kalsada dahil sobrang lamig sa loob ng bus at maikli lang ang manggas ng suot kong damit.

Alas-sais ng umaga nang muling bumiyahe ang bus. Mas handa na ako ngayon, kaya hindi na ako magugutom sa daan.

Habang nagcha-charge ang cellphone ko, naghanap ako ng mga bakanteng kwarto at mga matutuluyang bahay para kapag makarating ako sa kabisera, hindi ako matutulog sa lansangan.

Naghanap din ako ng mga trabaho, pero lahat ng nakita ko ay nangangailangan ng taong may experience. Sa kasamaang-palad, wala ako ng kahit isa sa mga iyon.

Matapos ang halos isang araw at kalahating biyahe, nakarating na rin ako sa kabisera.

Napanganga ako sa laki ng mga gusali at maluluwang na highway. Napakaliit ng bayan kung saan ako dating nakatira kumpara sa lugar na ito.

Bumaba ako sa istasyon ng bus nang alas-dos ng hapon at naghanap ng impormasyon tungkol sa mga trabaho sa isang tindahan ng pagkain. Isang napakabait na babae ang tumulong sa akin, kaya tinanong ko siya tungkol sa lahat ng maaari kong malaman.

“Anak, kahit kabisera pa ito, napakahirap pa ring makahanap ng trabaho dito. Matindi ang kompetisyon sa mga trabaho, at base sa mga sinabi mo sa akin, baka mas bagay sa iyo ang magtrabaho sa isang pribadong tahanan. Mahirap din iyon dahil hindi basta-basta nagpapapasok ng kahit sino sa kanilang mga bahay.”

“Naiintindihan ko, Ate Mel, pero alam kong makakahanap din ako ng para sa sarili ko.” sabi ko nang may kumpiyansa.

“Kung iisipin ko, alam ko kung saan ka maaaring makahanap ng trabaho.” Sandaling tumigil si Ate Mel habang nakatingin sa langit, tila nag-iisip. Pagkatapos ay tumingin siya nang diretso sa mga mata ko.

“Sa bukirin ng mga Del Rosario, ilang kilometro lang mula rito. Palagi silang naghahanap ng mga manggagawa roon, para man sa panahon ng anihan o sa paglilinis ng mga kulungan ng hayop, pagluluto para sa mga trabahador sa bukid, at iba pang gawain na hindi nangangailangan ng napakahabang karanasan o magandang resume.”

“At paano po ako makakapunta roon?” tanong ko nang may pag-asa.

“Ang baryo ng Del Rosario ay nasa halos apatnapung kilometro mula rito. Kapag nakarating ka roon, maaari kang magtanong sa kahit sinong makita mo tungkol sa bukirin. Sa totoo lang, ang baryong iyon ay itinayo mismo ng may-ari ng bukirin. Itinayo niya iyon para doon manirahan ang kanyang mga manggagawa at magbayad sila ng napakaliit na upa na ibinabawas sa kanilang sahod. Binabanggit ko ito dahil ang anak kong lalaki ay pitong taon nang nakatira at nagtatrabaho roon.”

“Saan po ang sakayan ng bus papunta roon?”

“Iyon ang problema. May sarili silang sasakyan doon na bumibiyahe lamang tuwing Sabado. Halos isang maliit na bayan na rin iyon, kaya tuwing Sabado lang pumupunta ang mga tao rito sa kabisera dahil iyon ang araw ng pahinga nila.”

“Ang mga may sariling sasakyan ay maaaring pumunta kahit kailan nila gusto, pero ang bus mismo ay tuwing Sabado lang dumadating. Hindi na rin pumupunta roon ang mga taxi dahil ayaw ng may-ari.”

“Naiintindihan ko. Tingnan ko kung ano ang magagawa ko.”

“Subukan mo, anak. Noong nakaraang linggo, may humigit-kumulang limampung bagong manggagawa ang dumating para magtrabaho roon. Sigurado akong kailangan nila ng mga tutulong sa kusina.”

“Salamat, Ate Mel, ha. Magandang hapon po.”

Dahil hindi pa naman alas-tres ng hapon, nagpasya akong sumugal. Pupunta ako sa bukiring iyon, kahit kailanganin kong makiusap ng masasakyan sa mga dumadaan.

Habang naglalakad ako papunta sa labas ng bayan at may nakita akong babaeng may kasamang bata, inalok ko siyang bilhin ang mga nagawa kong accessories sa buhok. 

Nakita ko ang karatulang nagtuturo papunta sa baryo ng mga Del Rosario at nagpatuloy ako sa paglalakad. Basta, sigurado akong may daan dito at pipilitin kong makisabay. Delikado iyon, pero nasa mahirap na sitwasyon na rin naman ako. Ano pa ba ang pinakamasamang maaaring mangyari?

Interesado ako sa lugar na iyon dahil, tulad ng sinabi ni Ate Mel, palagi silang naghahanap ng mga manggagawa, at mayroon din silang mga bahay para sa mga empleyado na maaaring upahan sa murang halaga. Iyon mismo ang kailangan ko sa sandaling iyon.

Naglakad ako ng halos labinlimang kilometro sa maduming kalsada, pero wala ni isang sasakyan ang dumaan. Unti-unti kong pinagsisihan ang pagiging padalos-dalos ko sa paglalakad sa isang hindi pamilyar na daan, mag-isa, at walang kahit sinong kakilala.

Nang sumapit ang alas-sais ng gabi, nagsimula nang dumilim ang langit. Bumigat ang mga ulap—isang malinaw na senyales na anumang oras ay malakas na uulan. Doon ko talaga pinagsisihan ang desisyon ko, pero wala na akong magagawa. Wala na ring paraan para bumalik.

Hindi nagtagal, nagsimula nang bumuhos ang ulan. Malakas ang ulan, madilim ang paligid, at basang-basa na ako. Sinubukan kong takpan ang flashlight ng cellphone ko para hindi pasukin ng tubig habang naglalakad, dahil wala talaga akong makita sa dilim.

Sa sandaling iyon, labis kong pinagsisihan na hindi ako naghintay hanggang sa susunod na Sabado para pumunta sa bukirin. Pero dahil Linggo pa lamang noon at hindi ko kayang maghintay nang ganoon katagal, itinuloy ko na lang.

Hindi ko kayang sayangin ang perang hawak ko.

Kanina, tinanong ko pa ang isang drayber ng taxi kung maaari niya akong ihatid kahit hanggang malapit lang sa baryo, pero tiningnan niya lang ako at tinanong kung nababaliw ba ako. Hindi ko naintindihan kung bakit ganoon ang reaksiyon niya, pero ngayon, naiintindihan ko na. 

Unti-unti nang humihina ang ulan. Basang-basa na ako at nanginginig sa lamig. Ang pinakanakapagtaka sa akin ay walang kahit isang sasakyan ang dumadaan.

Habang papalapit ako, nakakita ako ng tulay. Maya-maya, may nakita ang mga mata ko na ilaw ng isang sasakyan. Pulang kotse iyon at may simbolo ng kabayo. Mukha itong isang mamahaling sasakyan, kaya nagtaka ako kung bakit ito nakahinto sa gitna ng tulay.

Nagulat ako nang biglang kumidlat.

At sa maikling liwanag na iyon, nakita ko ang isang lalaki na nakatayo sa tulay, tila handang tumalon.