Bakit Naniniwala Ang Mga Pilipino Sa Pamahiin?

Tila ba nakakabit sa atin ang mga pamahiin tungkol sa patay, at hindi lang dahil gusto nating kakaiba—para sa pamilya ko, ito ay paraan ng paggalang at paghawak sa kawalan. Naobserbahan ko na halos lahat ng kultura sa Pilipinas ay may halong lumang paniniwala at bagong relihiyon; bago pa man dumating ang mga Kastila, may animism na ang mga ninuno natin—pinaniniwalaang may espiritu ang mga bagay at lugar—kaya't natural lang na magkaroon ng ritwal kapag may yumao. Habang lumaki, paulit-ulit kong narinig ang mga payo na parang checklist: huwag mag-pagpag para hindi madala ang kaluluwa sa bahay, huwag magbabaraka kapag may lamay sa gabi, at iwasan ang paglaro sa mga bagay na iniuuwi mula sa lamay. Sa paningin ko, nagbibigay ang mga ito ng kontrol sa isang bagay na napakalaki at nakatatakot—ang kamatayan. Para sa mga nagdadalamhati, ang konkretong hakbang ay nakakabawas ng kaguluhan ng damdamin; may ritual, may sinasabi, may gawain. Mayroon ding social function ang mga pamahiin: pinananatili nito ang respeto sa mga nakatatanda at pinapahalagahan ang kolektibong pag-iingat. Sa mga probinsya lalo na, ang pagsunod sa mga ito ay tanda ng pagiging mabuting kapitbahay at ng pakikilahok sa komunidad. Kahit na sceptical na ako minsan, nakikita ko pa rin kung paano nagbibigay ng aliw at kahulugan ang mga pamahiin kapag may yumao—hindi lang takot, kundi pagnanais ding alagaan ang alaala ng mahal sa buhay.

Naku, ang haba ng kasaysayan nito — pero enjoy ako magkuwento! Ako mismo napahanga sa kung paano naghalo-halo ang mga paniniwala bago pa man dumating ang mga Kastila. Sa pinaka-ugat, maraming pamahiin sa Pilipinas ay nagmula pa sa sinaunang animistikong pananaw ng mga Austronesian na naglayag papunta rito: paggalang sa kalikasan, pag-aalay sa mga espiritu ng bundok, dagat, at mga ninuno. Bago pa man ang malawakang impluwensya ng ibang bansa, ang mga babaylan at manggagaway ang humahawak ng ritwal — sila ang tagapamagitan sa pagitan ng komunidad at ng mga espiritu, at dito nagsimula ang maraming kaugalian na itinuring natin ngayon na pamahiin. Pinalalim at binago ng pakikipagkalakalan ang mga ito — may dala-dalang ideya ang mga Tsino, Indian, at mga kalapit na rehiyon. Nang dumating naman ang Islam sa ilang bahagi ng Mindanao at kalaunan ang Kristiyanismo mula sa Espanya, hindi nawala ang mga lumang gawi; lumaki silang parang halo. Halimbawa, ang pagdiriwang ng pista na may mga ritwal o ang pagdudugo’t bawal sa panahon ng panganganak — may halong praktikal at relihiyosong dahilan. Maraming pamahiin ang nagsilbing social norms o risk-avoidance: bawal gawing ibabaw ang pagkain o hindi magtutungo sa dagat sa bagyo — may basehan pagdating sa kaligtasan. Nakikita ko rin ang modernong pagpapatuloy: naipapasa sa pamilya, naipoproseso ng lokal na kuwento, at minsan naiinstrumentalize ng simbahan at media. Ang pamahiin, sa madaling salita, ay produktong kultural — pinaghalong pre-kolonyal na kosmolohiya, panlabas na impluwensya, at praktikal na pangangailangan ng pamayanan. Natutuwa ako na kahit araw-araw, may mga maliliit na kasanayan na nagpapaalala sa atin ng pinagdaanang kasaysayan at pagiging malikhain ng mga ninuno.

Isa sa mga nakakapukaw na aspekto ng kultura at paniniwala ng tao ay ang ating ugnayan sa mga simbolismong katulad ng nunal sa mata. Para sa ibang tao, ang presensya ng nunal sa mata ay pag-unawa na may espesyal na kahulugan, kaya't tila ito'y tila isang maliit na tanda ng kapalaran o personalidad. Nakitaan ko ang mga ganitong paniniwala mula sa mga mas matatandang tao sa aking paligid; sinasabi nilang ang bawat nunal ay may kombinasyon ng mga katangian at possibilidade sa ating buhay. Halimbawa, ang isang nunal na nasa kanang bahagi ng mata ay maaring mangahulugan ng magandang kapalaran, habang ang sa kaliwa naman ay maaaring magpahiwatig ng mga pagsubok. Hindi maikakaila na ang mga ganitong paniniwala ay bumabalot sa isang mas malawak na sistema ng simbolismo at pang-unawa sa sarili. Madalas itong iniuugnay sa mga kwentong bayan o alamat, na nagbibigay ng malalim na pagninilay-nilay at pakikilala sa ating mga sarili at sa mundo. May mga pagkakataon din na ang isang tao ay gumagamit ng isyung ito upang makabuo ng koneksyon sa iba, tulad ng pagsasanib ng dalawang magkaibang pananaw o kultura. Dito, nagiging daan ang nunal bilang simbolo ng pagkakapwa at mas malalim na ugnayan. Higit pa riyan, isang sosyal na elemento rin ang bumabalot dito. Ang paniniwala sa kahulugan ng nunal ay maaaring maging panggising ng pakikipag-usap, kasayahan, at koneksyon sa mga tao. Apat na taon na ang nakalilipas, nakasanayan naming i-eksplor ang mga kahulugan ng mga nunal sa mata at kahit ang mga tao ay pabiro pang nagiging bertud o araw-araw na ugnayan upang makilala ang iba. Ang mga ganitong babala ay tila nagiging bahagi ng ating kolektibong consciousness, nagpapalaganap ng mga kwento at pakikipagtalastasan, balak ng mga tao na higit pang maunawaan ang mga palatandaan ng kanilang kapalaran.

Nakakatuwang isipin kung paano naglalaro ang lugar at kasaysayan sa mga pamahiin natin — palagi akong naeengganyo tuwing may lakad sa probinsya at naka-obserba ng maliliit na pagkakaiba. Sa amin sa Ilocos, makikita ko pa rin ang mga pamahiin na naka-ugat sa lupa at panahon: may mga magsasaka na nagbibigay ng munting alay sa bukid bago magtanim at umiwas sa pag-uwi ng patak ng ulan sa gabi para hindi mahinahon ang anito. Mas konserbatibo rin ang ilan sa pagsunod sa tamang panahon ng pagputol ng buhok at pagbibigay galang sa matatanda dahil naniniwala silang may dala itong malas o suwerte. Habang lumalapit ako sa Visayas, napansin ko ang mas malambot na halo ng Katolisismo at lokal na paniniwala. Maraming pamilya ang may ritwal kapag may bagong silang na bata—ang paglalagay ng asin o paminta sa gilid ng duyan para itaboy ang masamang espiritu, o ang pagsasabing 'tabi-tabi po' sa gubat kapag nagwawala ang mga kabataan. Ibang-iba naman sa Mindanao kung saan mas halata ang impluwensiya ng Islam at mga katutubong tradisyon; mas pino ang paggalang sa ritwal at may mga pamahiing nakaugat sa relihiyon kaysa sa simpleng pamahiin lang. Sa kabuuan, hindi lamang isang listahan ng kakaibang gawain ang mga pamahiin — salamin ito ng kasaysayan, relihiyon, at pang-araw-araw na pangangailangan ng bawat rehiyon, at palagi akong natutuwa sa pagkakaiba-iba nito.

Nakapansin ako na kapag binabalangkas ng horror manga ang mga pamahiin, agad-agad na nagiging mas personal ang takot—hindi lang dahil may halimaw, kundi dahil may bagay sa loob ng lipunan o pamilya na naglalabas ng panganib. Halimbawa, sa pagbasa ko ng mga gawa ni Junji Ito tulad ng 'Uzumaki', ramdam mo na parang legit na alamat ang umiiral; parang may sariling ecology ng takot. Ang mga pamahiin ay nagsisilbing shortcut: hindi na kailangan ng mahabang exposition para maintindihan ng mambabasa kung bakit tumatakbo ang mga karakter o bakit nakatatakot ang isang lugar. Nagbibigay din ito ng cultural texture—mga ritwal, harang, o simpleng paniniwala na sumasalamin sa kolektibong memorya. Sa ganitong paraan, hindi lang nakakatakot ang imahe, kundi nagiging ominous ang ordinaryong buhay. Sa personal na palagay ko, kapag tama ang timpla ng pamahiin at horror, nagiging mas malalim ang scare: nag-iwan ito ng tanong sa isipan mo kahit matapos ang huling pahina, parang panibagong alamat na sasabihin mo sa mga kaibigan sa susunod na harana ng takot.

Hirap man tayong magsimula, hindi ko maiwasang tumingin sa mga kadahilanan kung bakit ang mga Pilipino ay talagang nahuhumaling sa mga nobela. Una sa lahat, ang mga kwento ay nagiging pintuan sa isang mas malawak na mundo. Isang pagkakataon na makasama ang mga tauhan at baguhin ang ating pananaw sa buhay. Kasama na dito ang mga kwento ng pag-ibig, pakikislap ng pagkakaibigan, at mga makulay na karanasan na kadalasang nakakaligtaan sa ating pang-araw-araw. Sa bawat pahina, may posibilidad tayong makatagpo ng mga karakter na nagrerepresenta sa atin, mga tauhan na may kagalakan at pighati na pwedeng sadyang kamukha natin. Ang ganda, di ba? Kasunod dito, ang pagkakaroon ng mas malalim na konteksto sa ating sariling kulturang Pilipino ay nagbibigay ng Iba pang dimension sa mga nobela. Madalas tayong makakita ng mga elemento mula sa ating kasaysayan, tradisyon at mga pamahiin na nagpapalalim sa ating pag-unawa at pagmamalaki bilang mga Pilipino. Higit pa dito, ang sining ng pagsusulat ay tila nagbibigay ng boses sa mga isyung panlipunan na hindi madalas naiibo sa mga mainstream na media, na nagpapakita na ang literatura ay buhay na buhay at tumutugon sa ating karanasan. Isa pang dahilan ay ang escape na hatid ng pagbabasa. Sa buhay na puno ng tensyon at suliranin, ang mga nobela ang nagsisilbing masayang pahingahan. Para sa maraming tao, bilang ahensya ng libangan, tumutulong ito na lumipat mula sa isang dismal na realidad patungo sa sama-samang paglalakbay ng mga tauhan. Sa kabila ng mga pagsubok, tayo'y nakakasumpong ng pag-asa, at sa mga pahina ng nobela, tila may bagong sisiw na sumisibol sa ating kalooban. Tila ang nabasa ay nagiging bahagi ng ating pagkatao. Dagdag pa dito, ang kakayahan ng mga nobela na lahat ay magkaisa. Ang mga salinlahi—bata man o matanda—ay nahuhumaling sa mga kwentong ito at may mga pagkakataong sila pa ay nagiging guni-guni at pagkakaiba-iba ng mga tanong. Ang mga book club, forums online, at mga discussion groups ay nagiging lugar upang sigaw-sigawan ang ating mga opinyon, at sa mga ganitong mundo, ang ating mga pananaw ay tunay na mahalaga. Minsan ang mga nobela ang naghahatid sa atin sa pagtuklas ng sarili sa kolektibong tayahin ng ating lahi.

Tuwing may okasyon, napapaisip ako paano talaga nilalabanan ng iba ang mga pamahiin sa totoong buhay — hindi yung puro debate online lang. Sa sarili kong karanasan, may tatlong paraan na madalas kong makita: unahin ang edukasyon at pagiging mapanuri, gawing biro o ritual na kontrolado, at simple lang na pag-set ng boundaries sa mga taong mahilig magpa-spell ng takot. Halimbawa, meron akong tiya na tuwing may umalis sa bahay ay magwiwisper ng konting dasal at tatapikin ang pintuan. Hindi niya ito tinatalikuran, pero kapag tinanong ko kung bakit, sinasabing nagaan lang siya kapag ganun. Ako, na medyo scientific-minded, sinubukan kong ipakita na ang pagsusuot ng seatbelt at pag-iingat sa kalsada ang mas may ebidensiya sa kaligtasan. Hindi ibig sabihin nito na pinapalitan ko ang tapik sa pintuan ng lecture — tinatanggap ko ang ritual bilang comfort mechanism habang pinapalawak ko ang usapan patungo sa facts. May iba namang talagang gumagawa ng maliit na eksperimento: kinakalaban nila ang pamahiin sa pamamagitan ng exposure—halimbawa, sadyang naglalakad sa ilalim ng hagdan o sinasabing 'good luck' nang hindi kumakatok sa kahoy. Yung iba, ginagamit ang humor; pinapantayan lang ang 'superstition' ng kalokohan para mawala ang takot. Sa wakas, ang pinakamahalaga para sa akin ay respeto: puwede tayong maging kritikal at mapanuri, pero hindi natin kailangang sirain agad ang mga tradisyon — pwedeng gawing usapan kung bakit at paano ito pumapapel sa buhay ng iba.

Tila ba hindi nawawala sa panonood ko ng lumang pelikulang Pilipino ang pakiramdam na may nakatagong panuntunan sa likod ng kamera — at hindi lang 'art', kundi mga pamahiin talaga. Isa sa pinakakilalang pamahiin na madalas lumabas sa usapan at pelikula ay ang 'sukob' — ang paniniwalang malas kung mag-aasawa ang magkakapatid o malalapit na kamag-anak sa loob ng iisang taon. Maraming pelikula ang gumamit nito bilang sentrong tema, gaya ng 'Sukob', kaya automatic na kabisado ng madla ang konsepto. Isa pang paulit-ulit na elemento ay ang 'white lady' at iba pang multo ng bahay — literal na representasyon ng mga fear-based na pamahiin gaya ng pagsisisid sa gabi o paggalaw ng mga gamit kapag may patay. Hindi mawawala rin ang usog at mga usaping 'tingin' na madaling gamitin sa pelikula para magpatindi ng tensyon. Sa totoong buhay ng paggawa ng pelikula, makikita mo rin ang praktikal na pamahiin: blessing ng set bago mag-shoot, pagdadala ng rosaryo o santo, at iwasan ang pag-whistle sa set. Para sa akin, ang kombinasyon ng tradisyonal na paniniwala at cinematic flair ang nagpapa-espesyal sa Pilipinong pelikula — may pagka-mystery, may pagka-ritwal, at laging may puwang para sa kwento ng paniniwala ng tao.

Sa bawat kanto, sa bawat tahanan, tila hindi maiiwasan ang pagbuhos ng init ng damdamin para sa tutoy o anime na mga kwento. Nakakaakit ang mga ito sa ating kultural na kalakaran bilang mga Pilipino dahil sa kanilang pagkakaroon ng mga tema na malapit sa ating puso—pamilya, pagkakaibigan, at ang walang katapusang paglaban sa mga pagsubok ng buhay. Halimbawa, ang mga karakter na nalalampasan ang hirap, kagaya nina Naruto o Luffy, ay nagiging inspirasyon sa maraming kabataan. Ang mga kwentong ito ay nagpapakita sa atin na sa kabila ng mga hamon, palaging may pag-asa at pagkakataon na bumangon muli. Isang dahilan pa kung bakit matindi ang usong ito ay ang pagiging bukas ng mga Pilipino sa mga banyagang kultura. Matagal na tayong naging espresso ng kulturang dayuhan, kaya madali para sa atin na tanggapin at mahalin ang mga impluwensyang ito. Ang mga elementong tulad ng magandang animation, nakakabighaning tunog, at mga kwentong puno ng aksyon ay talagang nakaka-engganyo, na nagiging dahilan upang makumpleto ang ating pansin mula simula hanggang matapos. Maging sa mga komunidad sa online, parang isang pamilya tayo na nagtutulungan at nagbabahaginan ng mga paboritong eksena at mga karakter. Ang kinalabasan ng lahat ng ito ay tila patuloy na lumalago ang ating pagmamahal sa tutoy. Ito na ang naging paraan natin upang makisangkot sa mas malawak na mundo at doon ipahayag ang ating mga pananaw at saloobin. Bawat episode o bagong chapter na lalabas ay nagiging bahagi na ng ating tahanan, na nagbibigay kasiyahan at aliw sa mga moments na tila walang ganap. Kaya naman, hindi kataka-taka na mananatiling patok ito sa puso ng bawat Pilipino.

Nakakatuwang isipin kung gaano karami kaming natutunan mula sa mga lolo at lola kapag tungkol sa mga pamahiin tungkol sa patay — para sa akin ang pinakakilalang salita rito ay 'pagpag'. Natatandaan ko pa noong bata pa ako, pagkatapos ng lamay, pinipilit ako ng tiyahin na maglakad muna sa ibang ruta bago umuwi; bawal daw diretso dahil baka may sumunod na kaluluwa. Ang konsepto niya ay simple pero matindi: para 'hindi sumama' ang espiritu, kailangang 'pagpag' — literal na pag-alis ng amoy o bakas ng lamay sa iyong sarili at sa mga damit mo bago pumasok sa bahay. Bukod sa 'pagpag', malakas din ang paniniwala tungkol sa panahon ng paglalakbay ng kaluluwa. Maraming pamilya ang sumusunod sa 'siyam na araw' at 'apatnapung araw' bilang mga mahalagang marker — may mga ritwal, misa, at pagdalaw sa puntod. Sa probinsya, sinasabing mas aktibo ang paligid ng bahay sa mga unang araw; kaya may mga payo tulad ng hindi pag-iwan ng salamin nang nakabukas, o hindi paglabas ng bahay ng mag-isa sa gabi kapag may sariwang lamay. Hindi pantay-pantay ang mga detalye depende sa rehiyon: sa Ilocos may iba, sa Mindanao iba ang tono, pero iisa ang sentro — respeto at pag-iingat. Humahalong takot at paggalang ang mga pamahiin na ito, at kahit na hindi ako palaging naniniwala sa literalidad, makikita ko na binibigyang-daan nila ang proseso ng pagluluksa at ang pagkakaisa ng pamilya sa panahon ng pamamaalam.