Paano Isinasalin Ang Hinilawod Sa Modernong Filipino?

Nakakabighani talaga ang paraan ng pagkukwento ng mga matatanda sa amin tungkol sa 'Hinilawod'. Ako mismo, lumaki ako sa mga alaala ng mga awit ng matatandang babae sa bukid—mga binukot at tagapangalaga ng alaala—na tahimik na humahabi ng mga linya ng epiko tuwing may pagdiriwang o ritwal. Ang pinagmulan ng 'Hinilawod' ay mula sa mga taong Sulod ng gitnang Panay, lalo na sa mga komunidad sa mataas na bahagi ng lalawigan ng Iloilo at Antique. Ito ay isang oral na tradisyon, nangangahulugang ipinapasa ito mula sa isang henerasyon patungo sa susunod sa pamamagitan ng malayang pagkanta at pag-awit, hindi isinulat sa simula. Bilang bahagi ng tradisyonal na kultura, malalim ang pagkaka-ugat ng epikong ito sa relihiyon, kosmolohiya, at pamumuhay noong sinaunang panahon sa Visayas. Makikita mo sa kwento ang mga diyos, bayani tulad nina Labaw Donggon, Humadapnon, at Dumalapdap, at mga pangyayaring puno ng mahika at pakikipagsapalaran. Ang kahulugan ng pamagat na 'Hinilawod' karaniwang tinutukoy bilang mga kuwento mula sa ilog o mga kuwento na naglalakbay sa ilog—parang ang epiko ay lumulutang at umaagos sa bibig ng nagkukwento. Para sa akin, hindi lang ito kuwento; ito ay isang buhay na talaan ng pananaw, batas, at estetika ng sinaunang mga komunidad sa Panay, at isang paalala na ang kasaysayan ng Pilipinas ay hindi lang nasa mga aklat kundi nasa mga himig at tinig ng mga tao.

Sobrang saya kapag iniisip ko kung paano nabubuhay muli ang mga alamat kapag isinasalin sa modernong wika—parang nagiging bagong playlist na paborito ng henerasyon. Madalas kong sinisimulan sa pag-unawa sa ritmo ng orihinal: ang paulit-ulit na parirala, ang mga tugma-tugma, at ang oral cues na nag-uugnay sa tagapagsalaysay at tagapakinig. Hindi ko tinatanggal agad ang lumang salita; binibigyan ko muna ng katumbas na pang-modernong ekspresyon para hindi mawala ang dating dating boses ng kwento. Sunod kong ginagawa ang pag-aadjust ng register: kung batang madla, ginagawang mas payak at conversational; kung pang-teen o young adult, nilalagyan ng natural na Taglish o contemporary idioms. May oras din na mas epektibo ang retelling kaysa direktang pagsasalin—ang pag-reframe ng setting (halimbawa, ang 'Alamat ng Pinya' bilang kwento tungkol sa isang urban garden) ay nagbubukas ng bagong layer ng kahulugan habang nirerespeto ang orihinal na aral. Hindi rin mawawala ang paglalagay ng maliit na paliwanag o footnote kapag may kulturang hindi madaling isalin, at minsan sinusubukan kong panatilihin ang ilang salitang katutubong tunog para hindi mawala ang sense of place. Sa huli, ang mahalaga para sa akin ay ang balanse: madaling basahin, ngunit ramdam pa rin na alamat iyon—may hiwaga at puso.

Nakakabighani talaga ang paraan kung paano nag-iiba-iba ang mga bersyon ng 'Hinilawod', at palagi akong naiintriga tuwing may bagong bersyon na naririnig ko o nababasa. Sa totoo lang, ang pinakapayak na dahilan ay oral tradition: ang epiko ay ipinapasa mula sa isang mang-aawit o manunukib papunta sa iba, at bawat tagapagtanghal may kanya-kanyang memorya, istilo, at sense of drama. May magpapaikli ng ilang kabanata para sa maikling pagtitipon; may magbibigay-diin sa mga bahagi na sa tingin nila ay pinakamatapang o sentimental. Dahil dito, nagkakaroon ng maraming berde o 'variants' na pare-parehong may iisang espiritu pero magkakaibang detalye. Isa pang aspeto na palaging nakikita ko ay ang pag-iba-iba ng wika at mga pangalan. Sa ilan, mas lumalabas ang lokal na diyalekto ng Sulodnon, sa iba naman medyo Hiligaynon ang tono o sinubukang isalin sa Filipino o Ingles. May versions na nagdagdag ng mga elemento mula sa modernong pananaw—halimbawa, binibigyang-diin ang papel ng mga babae o sinasalamin ang mga bagong moral dilemmas—habang ang iba pinangangalagaan ang orihinal na cosmology at ritwal na konteksto. At syempre, kapag tinranskriba ng iba’t ibang akademiko o manunulat, iba naman ang magiging tono dahil sa choices sa pagsasalin, puntwasyon, pati na ang pagpapakahulugan sa mga metaphors. Hindi ko maiwasang humanga kasi kahit magkakaiba, nananatili ang malalaking tema: pagmamalaki sa bayani, pakikipagsapalaran, at relasyon ng tao sa mga diyos at kalikasan. Nakakatuwang isipin na buhay ang epikong ito dahil sa mga pagkakaibang iyon—hindi siya isang museum piece kundi isang kwentong patuloy na humihinga sa bibig ng mga tao. Sa bawat bersyon, parang may bagong mukha si 'Hinilawod' pero ramdam mo pa rin ang kanyang lumang puso.

Isang bagong panahon na talaga ang kapansin-pansin pagdating sa mga modernong serye sa TV, lalo na kung tungkol sa mga namumuno at sa kanilang mga desisyon; ito ang tema na talagang umuusbong sa mga palabas. Mahirap talagang hindi mapansin kung paano ang mga klasikong ideya at moral na dilema na galing pa sa mga sinaunang kwento, tulad ng sa 'Pilato', ay isinasalin sa mga modernong konteksto. Para sa akin, ang mga pagkakataon kung saan sumasalamin ang mga karakter sa mga makasaysayang tauhan sa kasalukuyan ay talagang nakakaengganyo. Halimbawa, sa isang serye na sumasalamin sa politika ngayon, makikita natin ang pagkakahawig ng mga tono at desisyon ng mga pangunahing tauhan na tila kinuha ang inspirasyon mula sa mga naunang lider na may mga kontrobersyal na desisyon, katulad ni Pilato.     Bilang isang tagapanood, tingin ko’y isang malaking hamon ang pagbalanse sa moralidad at ang katotohanan ng kanilang kapangyarihan. Sa mga modernong serye, kadalasang makikita ang mga tauhan na nahihirapang gumawa ng tamang desisyon, na nagrereplekta sa mga dilemma na naranasan ni Pilato kapag siya’y naharap sa pagpili sa pagitan ng katarungan at ng kanyang mga interes. Ang mga ganitong hinanakit ay nagiging isyu na tila napapanahon, lalo na sa mga palitan ng balita at sa kung paano pinangangasiwaan ng mga lider ang kanilang mga nagawa.  Sa kabuuan, parang isang tunay na muling pagsasalin ito ng mga kwentong matagal nang umiral, na nilalaktawan ang mga dekada at nagpapahayag ng patuloy na labanan sa pagitan ng kapangyarihan at pananampalataya. Nagsisilbing paalala ang mga kwentong ito na ang ating mga desisyon at pananaw ay nag-ugat sa mas malalim na kasaysayan at karanasan. Ito ang mga elementong nakakaengganyo sa akin sa mga modernong serye na ating pinapanood sa ngayon.

Nabighani talaga ako noong una kong nabasa ang mga bahagi ng 'Hinilawod' na nasa Ingles — parang may pinto na bumukas sa mundo ng mga matitinding bayani at mahiwagang pakikipagsapalaran ng Panay. May mga ganap na Ingles na pagsasalin at marami ring partial translations o retellings: ang ilan ay akademiko at literal, ang iba naman ay poetic retellings na mas madaling basahin para sa mga bagong mambabasa. Personal, nakita ko ang ilan sa mga pagsasalin sa mga aklatang unibersidad at sa mga koleksyon ng Philippine folk literature. Madalas lumabas ang mga bahagi ng 'Hinilawod' sa mga journals at edited volumes tungkol sa epiko ng Pilipinas, pati na rin sa mga librong kinolekta ng mga folklorist at cultural scholars. Kung naghahanap ka ng mas kumpletong teksto, maganda ring silipin ang mga publikasyon ng National Commission for Culture and the Arts at ilang thesis o dissertation mula sa mga kolehiyo ng antropolohiya at linggwistika — doon madalas may mga full transcriptions o malalaking excerpts sa Ingles. Isang payo mula sa akin: maghanap ka ng dalawang uri ng bersyon — ang annotated/scholarly translation kung gusto mo ang eksaktong kahulugan at paliwanag ng mga cultural terms, at isang retelling para mas ma-enjoy ang daloy at drama ng kuwento. Ang pagkakaiba ng mga bersyon ay malaki dahil ang orihinal ay oral performance; mahirap i-capture nang buo ang tono at repetition. Pero oo, may English translations — hanapin lang sa mga academic database, library catalogues, at publikasyon ng mga cultural institutions. Masarap basahin habang ini-imagine ang musikang kaakibat ng orihinal na awit.

Nakakatuwang isipin kung paano nagbabago ang mga lumang kwento habang binibigkas o isinasalin sa modernong Tagalog — parang naglilipat ng lumang damit sa bagong tela: kailangang lagyan ng tahi pero hindi dapat mawala ang disenyo. Ako, habang nagbabasa at minsang nagsusulat ng mga adaptasyon, inuuna kong pakinggan ang ritmo at tono ng orihinal: kung oral ang pinanggalingan ng kuwentong-bayan, sinusubukan kong panatilihin ang pagkakasalaysay na parang sinasabi sa tabi ng apoy. Madalas kong palitan ang mga arkaikong bokabularyo ng kapwa naiintindihan pero pinipilit kong iwan ang ilang salita na nagbibigay ng kakaibang kulay at panlasa—tinatalian ko lamang ng maikling paliwanag o footnote kapag talagang kailangan. Isa pang paraan na madalas kong gamitin ay ang pag-aangkop ng idyoma: kung ang lumang kasabihan ay hindi na karaniwang ginagamit, hinahanap ko ang modernong katumbas na may parehong damdamin. Halimbawa, pwedeng gawing mas direktang usapan para sa kabataan o gawing maramdamin at poético para sa mga mahilig sa tradisyonal na tono. Kapag isinasalin para sa visual medium gaya ng komiks o webnovel, binabago ko ang pacing, dagdagan ang visual cues, at pinapalitan ang mahahabang talata ng dialogue na mas natural pakinggan. Huli, hindi ko nakakalimutang konsultahin ang mga matatanda o mga tagapagsalaysay ng komunidad—mga kwento ay nabubuhay kapag naririnig at inuulit. Kung may maski kaunting pag-aalinlangan, mas pinipili kong gumawa ng dalawang bersyon: isang literal na pagsasalin para sa mga nagnanais ng orihinal na lasa, at isang mas malaya at nababagay sa modernong mambabasa. Sa ganitong paraan, nananatili ang puso ng kwento habang nakakapasok ito sa bagong henerasyon nang natural at makahulugan.

Tuwang-tuwa ako kapag napag-uusapan ang mga adaptasyon ng ‘Hinilawod’—may buhay pa ang epiko na iyon sa kontemporaryong sining kahit hindi ito palaging nasa mainstream. Marami na akong nasaksihan: may mga teatral na pagdiriwang na nag-eksperimento sa ilaw, costume, at elektronikong musika habang pinananatili ang ritmikong pag-awit ng mga bulong; may mga dokumentaryong audio na nire-record ng mga unibersidad at lokal na grupo para hindi mawala ang oral performance tradition; at may mga visual na reinterpretation — mula sa mga poster at mural hanggang sa mga graphic novel at komiks na humahango ng inspirasyon sa kuwento ng mga diyos at bayani sa ‘Hinilawod’. Personal, nakapanood ako ng isang makabagong pagtatanghal kung saan sinamahan ng perkusyon, kulintang loops, at modernong ilaw ang mahahabang linya ng epiko — hindi perpekto pero nakakapanabik dahil ipinakita nilang buhay ang teksto para sa bagong henerasyon. Nakabuti rin ang mga simpleng adaptasyon gaya ng mga pinaikling kuwentong pambata at mga bilingual na pagsasalin; malaki ang naitutulong nito para maipakilala ang epiko sa mga bata at sa mga hindi bihasa sa lumang Hiligaynon. Sa pangkalahatan, ang mga adaptasyon ay iba't ibang anyo ng pag-alaga: may mga konserbatibong recording na naglalayong magpreserba, at may mga eksperimento na naglalayong mag-interpret ng epiko sa paraang maiintindihan ng contemporaryong audience. Ako, masaya ako na may mga taong nag-eeffort dahil kung hindi, baka yun lamang ang paraan para mapanatili ang tuluy-tuloy na pag-alala sa ‘Hinilawod’.

Uy, napansin ko agad 'yang linyang 'habibi' sa kanta at lagi akong napapangiti kapag naririnig ko 'yan. Sa simpleng pakahulugan, ang 'habibi' ay Arabic na pet name na literal na ibig sabihin ay “aking mahal” o “my beloved.” Sa Filipino, madalas kong isalin ito bilang “mahal ko” o “aking mahal,” kasi iyon ang pinakakombinyenteng katumbas na tumatawag ng malapit at romantikong damdamin. Pero hindi laging diretso ang pag-translate. Kapag sa kanta, may timpla ng eksotiko at malambing na tono ang 'habibi' — kaya minsan mas bagay na iwanang original ang salita para sa ambience. Kapag isinalin ko talaga sa Filipino para sa karaoke o cover, ginagamit ko ang “mahal ko,” “sinta,” o kahit “palangga” depende sa mood: kung pop-folk ang dating, “mahal ko” ang going; kung ballad na makaluma’t malungkot, mas poetic ang “sinta.” Isa pang bagay: gender nuance. Ang 'habibi' ay masculine form at ang babae naman ay 'habibti.' Kung nais mong maging tumpak sa pag-translate, baka kailangan mong baguhin ayon sa orihinal na tinig ng singer. Pero sa karamihan ng pop music covers na ginagawa ko, mas pinipili kong gawing natural at madaling maunawaan sa local crowd—kaya ‘mahal ko’ o ‘aking mahal’ talaga ang laging gamitin ko. Sa pagtatapos, para sa akin, ang pinakamahalaga ay yung emosyon na naipapasa: kung kilig o lungkot ang gusto mong i-deliver, piliin mo ang salita na magtutulay sa damdamin nang diretso.

Tuwing napapakinggan ko ang 'Hinilawod' mula sa iba't ibang sulok ng Panay, laging may moment na parang nagbubukas ng isang lumang kahon ng mga alaala — pareho ang disenyo pero iba-iba ang detalye. Sa karanasan ko, ang pinaka-prangka at pinakamadaling mapansin na pagkakaiba ay ang lenggwahe at tono: ang ilang bersyon ay malapit sa Sulodnon na wika na may matatapang at arkaikong salita, habang ang iba ay nahahaluan ng Hiligaynon o Kinaray-a kaya mas madaling maintindihan ng mas nakararami. Dahil dito, nag-iiba rin ang mga ritmikong bahagi at kung paano sinasahig ng mananaysay ang mga taludtod — iba ang haba ng paghinto, iba ang paglitaw ng mga tugmaan at repetisyon. Bukod sa wika, nagkakaiba rin ang haba at komposisyon ng mga episodes. May mga bersyon na halos buong gabi ang pagkukwento—detalyado ang pakikipagsapalaran nina 'Labaw Donggon', 'Humadapnon', at 'Dumalapdap'—habang may mga naka-abridged na bersyon na pinipili lang ang mga pinaka-epikong tagpo. Nakita ko na ang ilang komunidad ay nagdaragdag ng lokal na elemento: pangalan ng bundok, ilog, o mga alamat na tanging sa kanilang barangay lang umiiral, kaya nagiging iba ang emphasis ng moral at ang koneksyon sa lupang pinagmulan. Sa performance mismo, may pagkakaiba: ang tradisyonal na pag-awit ng epiko ay nag-iiba ang melodiya at ornamentation depende sa mang-aawit; may mga bersyon na mas deklamado, may iba na halos kantado. Sa modernong panahon, may adaptasyon para sa teatro at aklat na ginagawa nang mas linear at mas maigsi, na minsan ay nawawala ang paulit-ulit na formulaic lines na mahalaga sa oral tradition. Kahit ganito, nananatili para sa akin ang pusong pareho — ang mga pangunahing tauhan at tema ng pag-ibig, pakikipagsapalaran, at pagkakabuklod ng komunidad. Iyan ang laging nagbibigay-buhay sa bawat bersyon na maririnig ko.