Muling Ibalik

Nakakatuwang isipin na ang ‘Ibalong’ ay hindi lang isang lugar sa libro kundi isang buong tanawin sa Bicol na nabubuo sa isip ko tuwing naririnig ko ang epiko. Lumaki ako sa mga kuwentong-bayan ng aming lola, kaya madaling i-imagine ang mga tagpo sa mga burol at tabing-dagat ng timog-silangang Luzon. Kadalasan, itinuturo ng mga iskolar at lokal na manunulat na ang saklaw ng ‘Ibalong’ ay tumutukoy sa kasalukuyang rehiyon ng Bicol — lalo na ang mga lalawigan ng Albay at Sorsogon, at mga bahagi ng Camarines Sur na malapit sa dagat at sa mga ilog.

Sa personal, inuugnay ko ang mga eksena sa mga kilalang tanawin tulad ng paanan ng Bulkang Mayon at ang mga lambak ng Bicol River, pati na rin ang mga pook na may aktibidad na bulkaniko tulad ng Bulusan. Ang epiko ay puno ng pakikipagsapalaran sa dagat, ilog, at kabundukan, kaya naiimagine kong naglalakbay ang mga tauhan mula sa pampang ng Sorsogon hanggang sa mga panig ng Albay at mga bayan na malapit sa mga anyong-tubig. Hindi naman kailangan na literal na i-point ang bawat nabuong lugar — para sa akin, mas mahalaga ang ugnayan ng tao at kalikasan na ipininta ng alamat.

Habang tumatanda ako at bumibisita sa mga lugar na ito, nakakatuwang isipin na buhay pa rin ang ‘Ibalong’ sa kultura: napapakinggan ko ang mga awit, tula, at mga pista na nagpapahiwatig ng mga sinaunang kwento. Sa huli, ang pinakamagandang parte ay ang feeling na naglalakad ka sa mga parehong pook na pinagmulan ng mga alamat—parang tumitibok ang kasaysayan sa bawat hakbang ko.

Habang binabalikan ko ang kuwento ng 'Ibalon', parang bumabalik ang amoy ng lupa at usok ng bulkan sa alaala ko. Lumaki ako sa lugar na malapit sa dagat kaya yung mga tagpo ng pagtutulungan laban sa mga dambuhalang nilalang at kalamidad ay laging tumatatak sa akin. Una, tinuro sa akin ng epiko ang kahalagahan ng pagkakaisa — hindi lang ang lakas ng isang bayani kundi ang pagtutulungan ng buong komunidad ang nagpapalaya sa kanila sa panganib. Nakita ko rin ang aral tungkol sa pagiging mapagmatyag at matiyaga sa paghahanda; maraming sakuna sa 'Ibalon' ang dala ng biglaang pagbabago ng kalikasan, kaya mahalaga ang pag-iingat at pagkakaroon ng kaalaman sa kapaligiran.

Pangalawa, may malakas na tema ng respeto sa kalikasan: ang mga nilalang at puwersa ng mundo ay hindi lang kaaway na dapat talunin, kundi pati na rin mga pwersang kailangang intindihin at pakisamahan. Panghuli, natutunan ko ang kahalagahan ng pagbalanse — lakas na sinamahan ng karunungan at kababaang-loob. Bilang isang mambabasa na tumatangkilik ng mga alamat, lagi kong bitbit ang mga leksyon na ito tuwing nakararanas kami ng pagsubok bilang komunidad, at naiisip kong kulang ang mundo kung hindi natin pahahalagahan ang mga sinaunang aral na ipinapamana ng mga kwentong tulad ng 'Ibalon'.

Tuwing gabi na may malamig na simoy at kampay ng mga bituin, gustong-gusto kong isalaysay ang kuwento ng ‘Ibalon’ na parang nagkukuwento sa mga apo. Sa pinakasimple nitong anyo, isang epikong Bikolano ang ‘Ibalon’ na naglalahad ng pagdating at pakikipagsapalaran ng mga bayaning sina Baltog, Handyong, at Bantong. Unang mga kabanata nito ang paglalarawan ng malawak na kagubatan at ligaw na kalikasan na pinuno ng mga halimaw at sakuna; dito nilabanan at napagtagumpayan ng mga bayani ang mga panganib, hanggang sa maitatag ang mas maayos na pamayanan at agrikultura.

Hindi lang ito basta kuwento ng laban-baka; makikita ko rito ang pag-usbong ng isang lipunan — paano nag-organisa ang mga tao, paano sila nagsaayos ng pananim at irigasyon, at paano iginagalang ang kalikasan. Mahalaga ang ’Ibalon’ dahil ito ang nagbibigay-anyo sa ating kolektibong alaala: nagpapaalala na mayroon tayong sariling epiko bago dumating ang mga banyaga, at nagbubukas ito ng pinto para maunawaan ang paniniwala, pagpapahalaga, at tapang ng sinaunang Bikolano. Sa tuwing pupunta ako sa Legazpi at makikita ang Ibalong Festival, nauunawaan ko kung gaano katibay ang pagkakakilanlan na bumabalot sa kwentong ito — enerhiya at dangal ng mga tao, itinatanim mula pa sa mga dula ng mga unang bayani.

Talaga, may mga tula ni Ildefonso Santos na naisaling sa iba’t ibang wika at lumabas sa iba-ibang antolohiya at jurnal na pampanitikan. Natagpuan ko ang mga pagsasaling ito lalo na sa mga koleksyon ng makabagong tula ng Pilipinas na bilingual—madalas English-Filipino—kung saan sinusubukan ng mga tagasalin na panatilihin ang ritmo at imahen habang inaangkop ang mga metapora sa ibang lengguwahe. Bilang mambabasa, napapansin ko agad kung kailan mas pinili ng tagasalin ang literal na pagsasalin at kung kailan naman binigyang-diin ang damdamin o tono ng orihinal para hindi mawala ang buhay ng tula.

Madalas din akong makakita ng mga isinaling tula mula sa kanya sa mga akademikong tesis at mga journal ng kolehiyo—diyan lumilitaw ang mas eksperimento at malapit na pagtatangka na ihatid ang diwa ng tula sa ibang wika. Hindi lahat ng pagsasalin ay pareho; may mga halimbawa na talagang napaganda ng tagasalin, at may mga pagkakataon namang ramdam mong may nawala sa proseso. Pero para sa akin, masaya pa ring makita ang abot ng kaniyang panulaang Pilipino sa mas malawak na mambabasa, kahit pa may mga kompromisong kinailangan.

Kung hahanap ka ng specific na isinaling tula, magandang tingnan ang mga koleksyon ng poetry anthologies at mga university publications—doon madalas ilathala ang mga bilingwal na bersyon. Personal, pinahahalagahan ko ang mga pagsasaling nagpapakita ng respeto sa orihinal at nagdadala ng bagong perspektiba sa bagong wika, at ganito rin ang nakikita ko sa mga isinaling tula mula kay Ildefonso Santos.

Talagang naaliw ako sa lakas at dami ng tauhan sa 'Ibalon' — pero kung pipiliin ko ang pangunahing bayani, madalas na lumilitaw sina Baltog, Handiong, at Bantong bilang mga sentrong personahe, na bawat isa ay may natatanging gawa. Sa ibang bersyon ng epiko, si Handiong (o Handyong) ang itinuturing na pinaka-maimpluwensyang pinuno: siya ang nag-organisa ng mga tao, nagpasimula ng mga kampanya laban sa malalaking halimaw at naglatag ng mga panuntunan para sa bagong pamayanan. Ang kanyang mga laban at pamumuno ang nagpatibay ng komunidad at nagbigay daan sa kaayusan.

Si Baltog naman ang unang bayani na madalas iulat — kilala sa pagpatay sa mabagsik na baboy na nagngangalang Tandayag o katulad na nilalang — na simbolo ng paglilinis ng lupain mula sa panganib. Si Bantong naman ay binibigyan ng malaking parangal dahil siya ang pumapatay sa dambuhalang nilalang na Rabot, at iyon ang nagpatigil sa pananakot ng malalaking halimaw. Ang epiko ay hindi lang tungkol sa isang indibidwal, kundi sa magkakaugnay na katapangan ng mga bayani at kung paano nila binago ang mundo nila; iyon ang palagi kong naiisip tuwing binabasa ko ang 'Ibalon'.

Sobrang naiintriga ako sa tanong na ito kaya gusto kong simulan sa malinaw na paninindigan: walang iisang salin na literal na "pinakatumpak" para sa lahat ng mambabasa. Ang dahilan? May dalawang magkaibang layunin ang mga salin: ang maging lingguwistiko at pang-akademya (literal at detallado), at ang maging pampanitikan o para sa karaniwang mambabasa (mas makata at nababasa). Kung ang importante sa iyo ay makuha ang pinakaprecise na leksikon at istruktura ng orihinal na Bikol na bersyon ng 'Ibalong', ang pipiliin mo ay ang isang bilingual, annotated edition na ginawa ng isang Bikolano o isang antropolohistang nagsiyasat ng oral sources at lumipat direkta mula sa Bikol na bersyon — hindi lamang mula sa mga kolonyal na dokumento sa Kastila.

Bilang taong mahilig sa mitolohiya at historya, ina-assess ko rin ang kredibilidad ng salin batay sa kung gaano karaming footnotes at paliwanag ang kasama: etimolohiya ng mga pangalan ng bayani, paliwanag sa lokal na flora at fauna, at tala kung alin ang hango sa pasalitang tradisyon at alin ang mula sa sinulat na mapagkukunan. Mahusay na edition ang may malinaw na preface na nagpapaliwanag ng metodolohiya: kung oral ba ang pangunahing pinanggalingan, kung may pagkakaiba-iba ng bersyon, at kung paano hinarap ng tagasalin ang mga teknikal na problema sa wika.

Huli, personal kong pinapahalagahan ang edisyong nagbabalansi: tapat sa orihinal pero nagbibigay din ng sapat na konteksto para maunawaan ng modernong mambabasa. Sa aking koleksyon, palagi kong inuuna ang mga edisyon mula sa mga lokal na akademya o unibersidad na may kasamang Bikol text at Ingles/Filipino translation at malalalim na tala — para sa akin iyon ang pinakamalapit sa "pinakatumpak" pagdating sa pag-unawa ng espiritu at detalye ng 'Ibalong'.

May gana akong pag-usapan 'yan dahil ang 'Ibalong' talaga ay may pusong ipinapasa sa bibig — hindi agad isinulat. Ang unang taong nagrekord nito, gaya ng karamihan sa mga katutubong epiko sa Pilipinas, ay hindi isang lokal na manunulat kundi mga manunulat mula sa kolonyal na panahon — kadalasan mga paring Kastila at mga kronikero. Sila ang unang nagdala ng panulat sa mga kwentong oral ng Bicol, hindi lamang dahil naiintriga sila sa alamat, kundi dahil kailangan nilang maunawaan ang kultura at pananampalataya ng mga tao para mas maayos ang pamamahala at paglalatag ng kristiyanisasyon. Sa madaling salita, ang unang dokumentasyon ay nagmula sa hangaring etnograpikal at administratibo ng kolonyal na awtoridad.

Bilang taong lumaki sa pakikinig sa mga alamat ng probinsya, ramdam ko kung paano nag-iba ang anyo ng kwento nang isulat iyon — may mga detalye na pinanatili, may mga bahagi na naiba dahil sa interpretasyon ng nagrekord. Importante ring tandaan na maraming bersyon ng 'Ibalong' ang umiiral dahil oral tradition; ang mga naitalang bersyon ay parang litratong kuha ng isang partikular na sandali sa buhay ng alamat.

Huli—at ito ang pinakapersonal kong pagmuni-muni—mas mahalaga sa akin ang mismong pagpasalin at epekto ng kwento kaysa sa pangalan ng unang tagarekord. Ang pagkakaroon ng nasulat na bersyon ang nagligtas sa 'Ibalong' mula sa tuluyang pagkawala, pero ang buhay ng epiko ay nasa mga taong nagpapatuloy magsalaysay nito hanggang ngayon.

Sobrang naengganyo ako nung una kong narinig ang usapan tungkol sa 'Ulikba'—parang may misteryo sa likod ng pamagat na iyon na gusto kong buksan araw-araw.

Sa pagsisiyasat ko, napansin kong walang malinaw na tala sa mainstream na publikasyon na nagtatalaga ng isang tiyak na may-akda para sa 'Ulikba'. Marami kasing mga akdang lumalabas mula sa oral tradition o lokal na malikhaing tanikala na hindi naitala sa mga katalogo ng mga publisher, kaya nagiging anonymous o kolektibo ang pagkakalikha. May mga palatandaan sa estilo at wika: mga lokal na idyoma at motif na tila nagmumula sa iba't ibang rehiyon, na nagpapahiwatig na maaaring ito ay produkto ng pagbuo-buo ng maraming boses sa paglipas ng panahon.

Hindi naman ibig sabihin na walang taong nag-ambag nang malaki—may mga tagapagsalaysay, tagapangalap, o simpleng manunulat na posibleng nagbigay hugis sa bersyon na kilala natin ngayon. Para sa akin, ang kawalan ng isang tumpak na pangalan ay nagdaragdag lang ng alindog; pinapaalala nito na may mga kuwento na nabubuhay dahil isinapuso ng maraming tao, hindi dahil sa isang pangalan sa likod ng pabalat. At sa huli, mas masarap isipin na ang 'Ulikba' ay nabuo sa pagtutulungan ng komunidad at tradisyon, kahit na naiisip ko rin minsan na mas magiging masarap kung may kilalang mukha na maiuugnay dito.

Isang bagay na talagang nakakahimok sa 'Ibalong' ay ang makulay na kultura ng Bicolano na nakapaloob dito. Ang kwento tungkol kay Ibalong, ang bayan ng mga bayani, ay puno ng mga aral tungkol sa katapangan, pagsasakripisyo, at pagkakaisa. Sa mga laban ni Handyong at ng kanyang mga kasama, makikita ang halaga ng pagkakaroon ng layunin at ang kahalagahan ng samahan. Ang mga bayani, sa kabila ng mga pagsubok at hamon, ay hindi sumusuko. Nagtuturo ito sa atin na sa kabila ng mga balakid, mahalaga ang patuloy na pagtahak tungo sa ating mga pangarap.

Ang mas malalim na aral na aking nakuha mula sa kwento ay ang pagkakaroon ng malasakit sa kalikasan. Ang mga nilalang sa Ibalong, sa kanilang pakikibaka sa mga halimaw at mga pagsubok, ay hindi lamang bumubuo ng kanilang sariling pangalan, kundi nagtuturo rin sa atin na pahalagahan ang ating kapaligiran. Kaya naman, sa kabila ng makabagbag-damdaming kwento ng mga laban, isa sa mga pinakamagandang mensahe ay ang pag-aalaga sa ating kalikasan at komunidad. Ang 'Ibalong' ay higit pa sa isang epikong kwento; ito ay alaala ng mga bayani na maaari nating gawing inspirasyon sa ating mga buhay.

Natutuwang isipin na kapag pinag-uusapan ang 'Ibalong', palaging may debate kung sino talaga ang pangunahing tauhan — pero para sa akin, ang pangalan ni Handiong ang madalas lumilitaw bilang sentro ng kabuuan. Hindi lang siya basta mandirigma sa mga kuwentong binabasa ko; siya ang karakter na nagtatag at nagpaunlad ng lipunang ipinapakita sa epiko, ang nagdala ng kaayusan mula sa kaguluhan ng mga dambuhalang nilalang at kalamidad.

Sa maraming bersyon ng epiko, makikita mo ang progresyon: si Baltog ang unang bayani na nakipaglaban sa mga una at simpleng panganib, pero si Handiong ang umusbong bilang lider na nagharap ng mas malalaking suliranin — mga higanteng hayop, landlides, at iba pang mga nilalang na sumubok sa kabihasnan. Sa mga pagkukwento ko sa mga tropa ko, madalas kong ilarawan si Handiong bilang taong may malakas na paningin: hindi lang nakikipaglaban, kundi nagpaplano, nagtatag ng batas, at nag-aayos ng relasyon sa pagitan ng tao at kalikasan.

Bilang isang tagahanga na madalas magbasa at magkumpara ng iba't ibang salin ng 'Ibalong', napansin ko rin na ang diin ay nag-iiba-iba depende sa bersyon — kung minsan mas binibigyang-halaga si Baltog sa kanyang tapang, kung minsan naman si Handiong ang sentro dahil sa ambag niya sa pag-unlad. Pero kapag iisipin mo ang kabuuan ng kuwento — ang pakikibaka at ang pagtataguyod ng komunidad — mas madalas kong nakikitang si Handiong ang pangunahing tauhan na nag-uugnay ng mga pangyayari. Para sa akin, siya ang puso ng epiko, yung tipo ng bayani na hindi lang umaasang makakamit ng tagumpay sa pamamagitan ng espada, kundi sa pamamagitan ng pag-ayos ng mundo para sa susunod na henerasyon.