จันดารา

คิดว่าการนับภาคของ 'จันดารา' ต้องเริ่มจากการแยกประเภทก่อน เพราะคนที่พูดถึงมักจะหมายถึงเวอร์ชันที่ต่างกันมาก — หนังโรงกับละครโทรทัศน์ต่างกันไปหมด

ฉันมองว่าในภาพรวมคนทั่วไปมักนับกันเป็นหลัก ๆ สามเวอร์ชันที่คนเห็นบ่อย: เวอร์ชันภาพยนตร์ชุดแรก (ฉบับหนังโรง), เวอร์ชันละครโทรทัศน์ หรือมินิซีรีส์ที่ขยายเนื้อหา และเวอร์ชันที่เป็น 'ปฐมบท' หรือภาคแยกที่เล่าเบื้องหลังตัวละคร ในภาพยนตร์มักจะอ้างถึงฉบับต้นฉบับที่เริ่มฉายครั้งแรก แล้วตามด้วยภาคต่อหรือภาคแยกที่ฉายในปีหลัง ๆ ส่วนละครโทรทัศน์มักจะมีการรีเมกหลายรอบซึ่งฉายในปีต่าง ๆ กันตามสถานี

ถ้าต้องสรุปแบบจับต้องได้: มีทั้งภาคหนัง โรงและภาคละครหลายครั้ง โดยฉบับหนังต้นฉบับฉายก่อน แล้วตามมาด้วยภาคที่เป็น 'ปฐมบท' และบางครั้งมีการนำกลับมาทำเป็นซีรีส์ในปีหลัง ๆ แต่การจะบอกตัวเลขชัดเจนแบบเดียวสำหรับทุกคนค่อนข้างทำไม่ได้ เพราะบางคนไม่นับฉบับละครซ้ำหรือฉบับเวอร์ชันย่อ ๆ ของทีวี แต่ถาคุณต้องการตัวเลขแบบแยกประเภทจริง ๆ ฉันยินดีอธิบายแยกรายเวอร์ชันให้ละเอียดอีกครั้งในมุมที่ชัดเจนกว่าแบบนี้

ไม่คิดเลยว่าการนั่งไล่เรียงภาคของ 'จันดารา' จะทำให้ผมหยุดมองงานวรรณกรรมไทยได้ยาวขนาดนี้

ในมุมมองของคนที่เติบโตมากับการอ่านหนังสือคลาสสิกและชอบเปรียบเทียบฉบับต่าง ๆ ผมมองว่าโดยทั่วไปเรื่องราวของ 'จันดารา' ถูกแยกออกเป็นสองส่วนหลัก — ภาคต้นและภาคปัจฉิมบท — ซึ่งบางครั้งผู้คนก็เรียกสั้น ๆ ว่าเป็นสองภาคของเรื่องเดียวกัน ภาคต้นจะปูเรื่องราวตัวละครและคอนฟลิกภายในสังคม ขณะที่ภาคปัจฉิมบทมักจะทำหน้าที่เป็นบทสรุปที่หนักแน่นขึ้นและมีโทนจบเรื่องมากกว่า

ผมยังจำภาพการดูงานดัดแปลงบนจอได้ชัดเจน: ทั้งสองภาคได้รับการดัดแปลงในรูปแบบภาพยนตร์หลายครั้ง โดยเฉพาะภาคปัจฉิมบทที่มักถูกหยิบนำไปทำเป็นภาพยนตร์จอใหญ่ เพราะเนื้อหามีจังหวะที่เหมาะสำหรับการเล่าแบบเข้มข้น ส่วนน้อยมากที่เวอร์ชันทีวีหรือซีรีส์จะจับเอาภาคต้นไปขยายเป็นหลายตอน แต่ก็มีการสร้างละครโทรทัศน์และการแสดงบนเวทีในบางเวอร์ชันเพื่อถ่ายทอดมุมมองที่ต่างออกไป

สรุปสั้น ๆ ว่าในมุมมองผม เรื่องนี้ถูกมองเป็นสองภาคหลักและทั้งสองภาคได้รับการดัดแปลงในรูปแบบสื่อภาพยนตร์ ขณะที่งานละคร/ซีรีส์มักเลือกเฉพาะฉากหรือมุมที่เหมาะมาขยายเป็นตอน ๆ — นี่เป็นเหตุผลที่ทำให้คนรุ่นต่าง ๆ ยังคุยกันไม่จบเรื่องราวของ 'จันดารา' เสมอ

นานมาแล้วที่ฉันหลงใหลในความเข้มข้นของเรื่องราว 'จันดารา' จนมักจะย้อนกลับมาดูและอ่านซ้ำอยู่เสมอ และจากมุมมองของคนที่ติดตามทั้งหนังและนิยาย ฉันบอกได้ว่าผลงานฉบับภาพยนตร์หลัก ๆ ที่คนพูดถึงมีสองภาคใหญ่คือฉบับต้นฉบับ (ซึ่งมักถูกเรียกสั้นๆ ว่า 'จันดารา') และภาคต่อที่ใช้ชื่อว่า 'จันดารา: ปัจฉิมบท' ภาคแรกเป็นภาคที่ยึดเนื้อหาและโทนจากนิยายต้นฉบับมากที่สุด โดยโครงเรื่อง ตัวละครหลัก และความขมของจิตใจตัวละครหลายตอนถูกถ่ายทอดมาอย่างชัดเจน ส่วนภาคต่อมามักขยายความต่อ เติมรายละเอียด หรือปรับเปลี่ยนจังหวะเพื่อให้เหมาะกับสื่อภาพยนตร์และความคาดหวังของผู้ชมยุคนั้น

ฉันมองว่าการยึดตามนิยายต้นฉบับไม่ได้หมายความว่าจะตรงเป๊ะทุกจุด แต่ภาคแรกมีแกนเรื่องและธีมหลักจากนิยายมากที่สุด ทำให้ภาพรวมยังคงรสชาติและน้ำเสียงแบบต้นฉบับ ขณะที่ภาคต่อเลือกเดินเส้นทางตัวเองมากขึ้น บางฉากเป็นการตีความใหม่ บางฉากถูกขยายจนกลายเป็นฉากไฮไลต์ในหนังซึ่งในหนังสืออาจสั้นกว่านี้มาก นี่คือความที่ทำให้แฟนเดิมบางคนรู้สึกหลากหลาย แต่ในฐานะคนที่ชอบทั้งสองแบบ ฉันชอบที่ได้เห็นทั้งความซื่อสัตย์ต่อหนังสือและการทดลองเชิงภาพยนตร์ในภาคต่อ จบด้วยความรู้สึกว่าแม้ภาคหลังจะไม่ยึดตามต้นฉบับทุกประการ แต่ก็ยังชวนให้คิดและจดจำได้เหมือนกัน

นานแค่ไหนแล้วที่ชื่อ 'จันดารา' ยังคงวนเวียนอยู่ในบทสนทนาของคนรักหนังไทยและนักอ่านนิยายผจญภัย? ในฐานะแฟนหนังเก่าที่ชอบนั่งเทียบฉบับภาพยนตร์กับต้นฉบับบนชั้นหนังสือ ฉันมองว่าโครงสร้างของเรื่องนี้ไม่ได้ถูกจัดเป็นภาคยาวที่มีหมายเลขชัดเจนแบบหนังฟอร์มยักษ์สมัยใหม่ แต่มีเวอร์ชันและผลงานต่อยอดที่คนมักเรียกกันเป็น "ภาค" ตามความรู้สึกมากกว่า

ผลงานที่หลายคนพูดถึงคือภาพยนตร์ที่มีคำว่า 'ปัจฉิมบท' ต่อท้าย ซึ่งทำหน้าที่เหมือนบทสรุปหรือการตีความเหตุการณ์จากมุมมองใหม่ แทนที่จะเป็นตอนที่ต่อเนื่องแบบตรงตัวระหว่างนิยายชุดหนึ่งกับชุดถัดไป ฉากและตัวละครบางอย่างถูกขยายหรือดัดแปลงให้เข้ากับภาษาโรงหนัง ทำให้ความต่อเนื่องเชิงพล็อตบางช่วงอาจดูเหมือนไม่ต่อเนื่องอย่างเคร่งครัดเมื่อเทียบกับต้นฉบับ

นอกจากฉบับภาพยนตร์แล้ว ยังมีบทประพันธ์และชุดบทที่ถูกนำเสนอในรูปแบบต่าง ๆ ซึ่งบางเวอร์ชันย้ำจุดเด่นบางอย่างของตัวละคร ขณะที่บางเวอร์ชันเลือกจะตัดหรือเติมรายละเอียดเพื่อให้เข้ากับสื่อที่แตกต่างกัน สรุปโดยย่อในมุมมองของฉันคือ 'จันดารา' มีหลายหน้าและหลายเวอร์ชันมากกว่าจะมีภาคที่เรียงต่อแบบเป็นตอน ๆ แต่แฟนคลับหลายคนก็ชอบติดตามกันเป็นชุดเพราะมองเห็นเส้นเรื่องที่พอจะเชื่อมโยงกันได้ในบางเวอร์ชัน