ควีนวิกตอเรีย ปกครองสหราชอาณาจักรนานกี่ปี

เมื่อมองแผนผังเครือญาติตั้งแต่ยุควิคตอเรียน มันชัดเจนเลยว่าควีนวิกตอเรียไม่ได้เป็นแค่ราชินีอังกฤษ แต่ยังเป็นจุดศูนย์กลางของเครือข่ายราชวงศ์ยุโรปด้วยตัวเอง ผมมักจะนึกถึงความสัมพันธ์ระหว่างลูกๆ ของเธอกับราชบัลลังก์อื่น ๆ — ลูกสาวคนโต 'วิกตอเรีย เจ้าหญิงรอยัล' แต่งงานกับเจ้าชายแห่งปรัสเซียจนกลายเป็นจักรพรรดิแห่งไลพรัสเซียสายหนึ่ง ซึ่งทำให้หลานชายของวิกตอเรียคือไวิลเฮล์มที่ 2 ขึ้นครองราชย์เยอรมนี ขณะเดียวกันลูกสาวคนที่สามก็มีสายเลือดหลั่งไหลไปยังราชวงศ์รัสเซียผ่านการแต่งงานของลูกหลาน เรื่องนี้สะท้อนให้ผมเห็นสองด้านที่น่าสนใจ ด้านหนึ่งคือความใกล้ชิดทางสายเลือดช่วยให้เกิดการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรม การแต่งงานข้ามชาติและพันธมิตรเชิงราชาภิเษกที่เชื่อมโยงราชบังลังก์หลายแห่งเข้าด้วยกัน แต่ในอีกด้านหนึ่ง เครือข่ายนี้ก็ไม่อาจยับยั้งความขัดแย้งทางการเมืองได้ — สงครามโลกครั้งที่หนึ่งคือบทพิสูจน์ว่าญาติก็สามารถกลายเป็นคู่ศัตรูได้ในเวลาที่ระบบการเมืองและชาตินิยมแกร่งขึ้น ผมมองว่าเวลากลับไปมองสายสัมพันธ์เหล่านี้ย่อมให้บทเรียนเกี่ยวกับพลังและขีดจำกัดของสายเลือดในการกำหนดชะตากรรมของยุโรป

ฉันเชื่อว่าบทบาทของสมเด็จพระราชินีนาถวิกตอเรียในการขยายจักรวรรดิไม่ใช่เรื่องของการสั่งการตรง ๆ แต่เป็นเรื่องของอำนาจเชิงสัญลักษณ์ที่กระตุ้นแรงขับทางการเมืองและสังคม ในรัชสมัยของพระองค์ ภาพลักษณ์ของพระราชินีกลายเป็นเครื่องหมายของความชอบธรรม เหตุนี้เองการประกาศพระราชยศเป็น 'Empress of India' จึงมีค่าเกินกว่าคำเรียกชื่อธรรมดา มันทำหน้าที่เป็นแถลงการณ์ว่าบริเตนใหญ่มีบทบาทเป็นอำนาจระดับโลก ส่วนผมหมายถึงในเชิงสาธารณะวิกตอเรียกลายเป็นใบหน้าที่ใช้หนุนแนวคิดว่าอาณาจักรเป็นสิ่งที่ควรรักษาและขยาย ผลคือชนชั้นนำการเมืองและชนชั้นกลางในประเทศยกระดับการลงทุนทั้งในกองทัพเรือ โครงสร้างพื้นฐาน และการค้า เพื่อให้สอดคล้องกับภาพลักษณ์นั้น นอกจากสัญลักษณ์แล้ว บทบาทอ้อม ๆ ของพระองค์ก็สำคัญ เช่น การเป็นศูนย์กลางสำหรับสมาคมการกุศล การเยียวยาบาดแผลหลังการจลาจลในบางพื้นที่ และการโปรโมตค่านิยมแบบวิกตอเรียนที่ช่วยสร้างรากฐานแนวคิดอาณานิคม การขยายอำนาจจึงเกิดจากการผสมผสานระหว่างนโยบายของรัฐกับแรงจูงใจทางวัฒนธรรมที่พระราชินีมีส่วนช่วยขับเคลื่อน จบความคิดนี้ด้วยการบอกว่า แม้พระองค์จะไม่ได้ออกแบบการพิชิตด้วยมือ แต่บทบาทเชิงสัญลักษณ์และการสร้างความเชื่อมั่นมีผลมหาศาลต่อการขยายจักรวรรดิ

ประวัติศาสตร์โชซอนนั้นน่าทึ่งมากเลยนะ ราชวงศ์นี้ถือเป็นหนึ่งในราชวงศ์ที่ปกครองเกาหลีนานที่สุด โดยเริ่มต้นขึ้นในปี 1392 เมื่อลีซองเกย推翻ราชวงศ์โครยอ และสิ้นสุดลงในปี 1910 เมื่อญี่ปุ่นบังคับให้สมเด็จพระจักรพรรดิซุนจงทรงสละราชสมบัติ ถ้าคำนวณดูแล้ว โชซอนปกครองเกาหลีมาเกือบ 518 ปีเต็มๆ เลยทีเดียว ในช่วงเวลานี้เกาหลีมีการเปลี่ยนแปลงมากมาย ทั้งด้านวัฒนธรรม ศิลปะ และการเมือง ถ้าใครเคยดูซีรีส์อย่าง 'Dae Jang Geum' หรือ 'The Moon Embracing the Sun' ก็จะเห็นภาพสังคมโชซอนได้ชัดเจนขึ้น

การครองราชย์ของควีนวิกตอเรียยาวนานจนกลายเป็นเส้นแบ่งยุคสมัยของอังกฤษไปแล้ว ฉันมักจะบอกคนรอบข้างว่าตัวเลขสำคัญที่สุดคือความต่อเนื่อง: เธอครองราชย์ตั้งแต่ 20 มิถุนายน 1837 จนถึง 22 มกราคม 1901 รวมเป็นเวลา 63 ปี 7 เดือน กับอีก 2 วัน ซึ่งถือเป็นหนึ่งในช่วงเวลาที่ยาวนานที่สุดของราชบัลลังก์อังกฤษ จำนวนนั้นไม่ได้เป็นแค่สถิติแต่สร้างผลสะเทือนทางสังคมและวัฒนธรรมอย่างมหาศาล ช่วงเวลานี้เองที่เห็นการเปลี่ยนแปลงทางอุตสาหกรรมอย่างรวดเร็ว รถไฟขยายตัว โทรเลขเชื่อมเมืองใหญ่ การผลิตเป็นระบบโรงงานขยายตัว จนเราเห็นภาพยุคใหม่ของเมืองอุตสาหกรรมและชนชั้นแรงงานที่เกิดขึ้นพร้อมกัน ความยาวของการครองราชย์ทำให้สัญลักษณ์ของมงกุฎคงที่พอจะกลายเป็นจุดยึดในสังคมท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงนั้น — นี่คือสิ่งที่ทำให้ยุควิกตอเรียมีเอกลักษณ์เฉพาะตัว

บอกตามตรงว่า 'ควีนวิกตอเรีย' กลายเป็นสัญลักษณ์ของยุคเพราะหลายอย่างมาบรรจบกันอย่างลงตัว — อายุรัชกาลที่ยาวนาน ภาพลักษณ์สาธารณะที่ถูกกำหนดอย่างรัดกุม และการสื่อสารของสังคมสมัยนั้นที่ทำให้เธอแทบกลายเป็นตัวแทนของความมั่นคง การเป็นราชินีที่ครองราชย์นานกว่า 60 ปีทำให้ฉันรู้สึกว่าเธอเป็นเสาหลักของการเปลี่ยนผ่านจากโลกเก่าสู่โลกใหม่ ช่วงกลางศตวรรษที่ 19 เป็นช่วงที่การปฏิวัติอุตสาหกรรม ขบวนการเมืองและความคิดใหม่ ๆ กำลังโหมกระหน่ำ ภาพของวิกตอเรียที่สง่างามแต่เข้มแข็ง ถูกใช้ในงานศิลปะ ภาพถ่าย และสื่อสาธารณะเพื่อเป็นเครื่องยืนยันว่ามีบางสิ่งที่คงที่และไว้วางใจได้ บทบาทของเธอในฐานะแม่ ภรรยา และผู้หญิงผู้ไว้ทุกข์หลังการจากไปของเจ้าชายอัลเบิร์ต ก็ทำให้ภาพลักษณ์ของเธอลึกซึ้งยิ่งขึ้น ชุดสีดำที่สวมไว้นานหลายสิบปี สะท้อนทั้งการไว้ทุกข์และการยืนหยัดทางศีลธรรม ซึ่งสอดคล้องกับค่านิยมแบบ 'Victorian morality' ที่สังคมกลางเมืองนิยมปฏิบัติ สิ่งเหล่านี้ผสมผสานกับการขยายตัวของจักรวรรดิ ทำให้ชื่อของเธอไปปรากฏตามอนุสาวรีย์ อาคารสาธารณะ เช่น 'Royal Albert Hall' และภาพพอร์ตเทรตต่าง ๆ ที่ทำให้คนรุ่นหลังจดจำเธอเป็นสัญลักษณ์ของยุคมากกว่าคน ๆ หนึ่ง นี่แหละคือเหตุผลที่ฉันยังเห็นเธอเป็นหน้าตาของยุควิคตอเรียนอยู่จนทุกวันนี้

ข่าวการสิ้นพระชนม์ของสมเด็จพระราชินีนาถวิกตอเรียเมื่อวันที่ 22 มกราคม 1901 ยังคงทิ้งรอยคราบอารมณ์ให้คนทั้งราชอาณาจักรและอาณาจักรไปนานแสนนาน ฉันมองว่าเหตุผลทางการที่ถูกบันทึกไว้บนสูติบัตรคือ 'ความชราภาพ' ร่วมกับภาวะร่างกายที่เสื่อมถอย—พระองค์ทรงเจ็บป่วยเป็นพัก ๆ โดยเฉพาะปัญหาทางเดินหายใจและหัวใจในช่วงปีสุดท้าย การบันทึกแบบนั้นสอดคล้องกับสภาพทั่วไปของพระชนมายุ 81 พรรษา แต่ก็มีผู้เขียนชีวประวัติเหลือบไปถึงโรคประจำตัวอื่น ๆ ที่ทำให้พระองค์อ่อนแรงเรื่อยมา ความตายของพระองค์ไม่ได้เป็นแค่การสิ้นสุดชีวิตส่วนบุคคล แต่เป็นการปิดฉากยุคสมัยทั้งยุค ตั้งแต่สัญลักษณ์ทางศีลธรรม การขยายอาณาจักร การปกครองเชิงสถาบัน และวิถีชีวิตของสังคมอังกฤษ ผู้สืบราชบัลลังก์คือเอ็ดเวิร์ดที่ 7 ซึ่งเอาชื่อว่าเป็นจุดเริ่มของ 'ยุคเอ็ดเวิร์เดียน' — บรรยากาศการเมืองและวัฒนธรรมเปลี่ยนไป ชุดเครื่องแต่งกายการไว้ทุกข์เริ่มค่อย ๆ ลดทอน ความรู้สึกของความเป็นจักรวรรดิยังคงอยู่แต่ถูกตั้งคำถามจากกระแสสังคมสมัยใหม่ ผมยังคิดถึงพิธีศพและการไว้ทุกข์ที่แพร่หลายทั่วทั้งโลกอังกฤษ การจัดงานและการฝังที่พระราชวังฟรอกมอร์กลายเป็นสัญลักษณ์ของยุคหนึ่งที่จบลงไป ความตายของพระองค์จึงไม่ใช่แค่การจากลาเชิงบุคคล แต่มันเป็นสัญญาณให้สังคมต้องปรับตัวและคิดใหม่ทั้งเรื่องอำนาจ สัญลักษณ์ และอัตลักษณ์ของชาติ

ยอมรับเลยว่างานภาพยนตร์เกี่ยวกับ 'ควีนวิกตอเรีย' มีหลากเลเยอร์จนชวนติดตามมากกว่าที่คิด ฉันชอบเริ่มจาก 'Mrs Brown' (1997) เพราะเวอร์ชันนี้จับหัวใจของการเป็นแม่ม่ายผู้สูญเสียได้คมชัด—การแสดงของ Judi Dench ถ่ายทอดความเปราะบางและความดื้อรั้นที่อยู่ร่วมกันอย่างไม่คาดคิด นอกจากโฟกัสด้านอารมณ์แล้ว ภาพยนตร์ยังสื่อเรื่องการปรับบทบาทสาธารณะกับชีวิตส่วนตัวได้ละเอียด ทำให้เห็นด้านมนุษย์ของราชินีแทนแค่ภาพสัญลักษณ์ อีกเรื่องที่ต่างโทนคือ 'The Young Victoria' (2009) ซึ่งเล่าเหตุการณ์ตั้งแต่ยุคเริ่มต้นการครองราชย์จนถึงชีวิตรักของเธอ งานถ่ายทำ ภูมิทัศน์ และคอสตูมถูกออกแบบมาให้รู้สึกเป็นช่วงเปลี่ยนผ่านของยุคสังคม ความสัมพันธ์และการเมืองผสานกันอย่างมีสีสัน ฉากโรแมนติกบางช่วงทำให้ภาพประวัติศาสตร์ดูเป็นเรื่องใกล้ตัวมากขึ้น โดยรวมแล้ว ทั้งสองเรื่องให้มุมมองที่ต่างกันอย่างชัด—หนึ่งโฟกัสความเศร้าและความเป็นมนุษย์ อีกหนึ่งเน้นการเติบโตและพิธีการของราชวงศ์ ถ้าชอบแนวเนื้อหาเข้มข้นไปทางอารมณ์ให้เริ่มที่ 'Mrs Brown' แต่ถ้าชอบงานภาพสวยและพล็อตวัยหนุ่มสาว 'The Young Victoria' จะตอบโจทย์ได้ดี สุดท้ายแล้วสิ่งที่ทำให้เรื่องราวของวิกตอเรียยังน่าดูคือรายละเอียดเล็กๆ ที่ทำให้เธอมีชีวิตในจอ ไม่ใช่แค่ตำแหน่งบนหน้ากระดาษ

แค่เอ่ยชื่อสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ ก็เห็นภาพงานหลากหลายที่ทรงทำเพื่อสังคมไทยอย่างชัดเจน — งานที่เด่นและเป็นรูปธรรมทำให้หลายชุมชนมีชีวิตความเป็นอยู่ที่ดีขึ้นและวัฒนธรรมไทยได้รับการอนุรักษ์ไว้ให้คนรุ่นหลังได้เรียนรู้ ฉันชอบสังเกตว่าพระราชกรณียกิจของพระองค์ไม่ได้จำกัดอยู่แค่พิธีการ แต่ขยายไปสู่การสร้างงานสร้างรายได้ การอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรม และการดูแลสุขภาพของประชาชน หนึ่งในด้านที่โดดเด่นมากคือการส่งเสริมผ้าไทยและผ้าไหม ทรงใส่เสื้อผ้าไทยในโอกาสสำคัญและสนับสนุนช่างท้องถิ่น ทำให้ผ้าไทยกลับมาได้รับความนิยมทั้งในประเทศและต่างประเทศ ซึ่งเป็นการพลิกโอกาสให้ชุมชนหัตถกรรมมีรายได้เพิ่มขึ้น นอกจากนั้นพระองค์ทรงสนับสนุนโครงการพัฒนาชุมชนแบบยั่งยืน โดยส่งเสริมความรู้ด้านการเกษตร การแปรรูปผลิตภัณฑ์ และอาชีพเสริมสำหรับครอบครัวชนบท งานลักษณะนี้ช่วยลดความยากจนในหลายพื้นที่และเชื่อมโยงวัฒนธรรมเข้ากับเศรษฐกิจท้องถิ่นได้อย่างน่าอัศจรรย์ พระราชกรณียกิจด้านการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและพืชพันธุ์ก็สำคัญเช่นกัน ตัวอย่างหนึ่งที่ชัดคือการที่พระองค์ทรงมีบทบาทกับ 'สวนพฤกษศาสตร์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์' ซึ่งเป็นแหล่งอนุรักษ์พรรณไม้และเป็นศูนย์การเรียนรู้ด้านพฤกษศาสตร์สำหรับเยาวชนและนักวิจัย การส่งเสริมด้านสุขภาพก็เป็นอีกด้านที่พระองค์ทรงให้ความสำคัญ ทั้งโครงการที่มุ่งดูแลแม่และเด็ก การสนับสนุนโรงพยาบาลและการให้ความช่วยเหลือด้านการสาธารณสุขในพื้นที่ห่างไกล ทำให้คนในชุมชนสามารถเข้าถึงการรักษาและความรู้ด้านการดูแลสุขภาพพื้นฐานได้มากขึ้น ในบทบาทเชิงพิธีการและการทูต พระองค์ทรงเป็นตัวแทนสำคัญของประเทศไทยในงานระหว่างประเทศ การเสด็จเยือนต่างประเทศและการรับรองแขกสำคัญจากต่างชาติช่วยเสริมภาพลักษณ์ประเทศไทยในด้านวัฒนธรรมและการทูตเชิงอ่อนโยน การเป็นผู้อุปถัมภ์งานศิลปวัฒนธรรมส่งผลให้การแสดงดนตรี-นาฏศิลป์ไทยได้รับการสนับสนุนและมีเวทีแสดงมากขึ้น โดยรวมแล้วพระราชกรณียกิจของพระองค์มีความต่อเนื่อง ชัดเจน และสัมผัสได้ถึงผลลัพธ์ในชีวิตจริงของประชาชน มองรวมๆ แล้ว สิ่งที่ทำให้พระราชกรณียกิจของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ น่าสนใจคือความเชื่อมโยงระหว่างการอนุรักษ์วัฒนธรรมกับการแก้ไขปัญหาสังคมอย่างเป็นรูปธรรม ไม่ว่าจะเป็นการรักษาศิลปะประจำชาติ การพัฒนาชุมชน หรือการดูแลสุขภาพ การกระทำเหล่านี้ยิ่งทำให้รู้สึกอบอุ่นและเชื่อมโยงกับรากเหง้าของคนไทยมากขึ้น นี่คือสิ่งที่ทำให้ฉันรู้สึกชื่นชมและเห็นคุณค่าของพระราชกรณียกิจของพระองค์อย่างจริงจัง

วันเกิดของสมเด็จพระราชินีสิริกิติ์ตรงกับวันที่ 12 สิงหาคม พ.ศ. 2475 (ค.ศ. 1932). ในบทบาทของคนที่ติดตามประวัติศาสตร์และเหตุการณ์สำคัญของประเทศตั้งแต่เด็ก ฉันมักจะให้ความสำคัญกับวันที่นี้เพราะมันเชื่อมโยงกับวันแม่ของไทยที่ประชาชนให้ความเคารพมาก การนับอายุในเชิงคำนวณก็ค่อนข้างตรงไปตรงมา: พระองค์ทรงพระราชสมภพเมื่อปี ค.ศ. 1932 ดังนั้นตามปีปฏิทินค.ศ. หากยังมีพระชนม์ชีพในปี 2026 พระองค์จะมีพระชนมายุ 93 ปี (เนื่องจากวันที่ 12 สิงหาคม 1932 ถึง 12 สิงหาคม 2025 ครบ 93 ปี และช่วงวันที่ 7 กุมภาพันธ์ 2026 ยังไม่ถึงวันเกิดปีที่ 94). เรื่องที่ทำให้ฉันคิดเยอะกว่านั้นคือภาพรวมของพระราชกรณียกิจและช่วงชีวิตที่ยาวนานซึ่งผูกพันกับสังคมไทยหลายชั่วอายุคน หากนับตามปฏิทินไทย พ.ศ. พระราชสมภพคือ พ.ศ. 2475 ซึ่งเป็นวิธีที่คนไทยมักจะอ้าง เมื่อพูดถึงอายุของพระองค์ในบริบทของเหตุการณ์ต่าง ๆ จะเห็นว่าแต่ละทศวรรษของพระชนมชีพผูกพันกับภาพจำของคนรุ่นต่าง ๆ — บางคนจำพระบารมีในงานพระราชพิธีใหญ่ ๆ ได้ชัด บางคนเติบโตมาในยุคที่พระองค์ทรงอุทิศตนด้านศิลปวัฒนธรรมและการส่งเสริมงานหัตถกรรม ซึ่งสร้างผลกระทบระยะยาวต่อชุมชนท้องถิ่น สิ่งที่ทำให้เรื่องอายุของพระองค์ไม่ใช่แค่ตัวเลขธรรมดาคือการที่มันเล่าเรื่องเวลาและการเปลี่ยนผ่านของประเทศ ฉันเองมักจะนึกถึงการรวมตัวของคนหลายรุ่นในวันที่ 12 สิงหาคม ที่แม้แต่คนรุ่นใหม่ก็ยังมีโอกาสเรียนรู้ประวัติศาสตร์ผ่านกิจกรรมวันแม่และโครงการอนุรักษ์ต่าง ๆ ที่พระองค์เคยส่งเสริมนั้น วันเกิดและอายุกลายเป็นตัวเชื่อมระหว่างอดีตกับปัจจุบันสำหรับฉัน สุดท้ายแล้วตัวเลขวันที่ 12 สิงหาคม 1932 และอายุที่นับได้เป็นแค่จุดเริ่มต้นของเรื่องราวที่ยาวและหลากหลายมากกว่าตัวเลขเดียวเท่านั้น

ดิฉันชอบนั่งคิดเรื่องตระกูลราชวงศ์เป็นครั้งคราว แล้วก็มักจะนึกถึงขนาดครอบครัวของพระราชินีวิกตอเรีย—เธอมีพระราชโอรสพระธิดาทั้งหมดเก้าพระองค์ รายชื่อโดยสรุปคือ: เจ้าหญิงวิกตอเรีย (ต่อมาเป็นราชินีแห่งปรัสเซียในฐานะพระมเหสีของกษัตริย์เฟรดเดอริก), เจ้าชายเอ็ดเวิร์ด (ต่อมาคือเอ็ดเวิร์ดที่ 7), เจ้าหญิงแอลิซ, เจ้าชายอัลเฟรด, เจ้าหญิงเฮเลนา, เจ้าหญิงหลุยส์, เจ้าชายอาร์เธอร์, เจ้าชายลีโอโปลด์ และเจ้าหญิงบีทริซ การมีลูกจำนวนมากแบบนี้ไม่ได้เป็นเรื่องแปลกในราชสำนักยุคนั้น แต่รายละเอียดเล็กๆ อย่างโรคฮีโมฟีเลียของลีโอโปลด์หรือการจากไปก่อนวัยอันควรของแอลิซ ทำให้ครอบครัวนี้มีทั้งความยิ่งใหญ่และความเศร้าในเวลาเดียวกัน การมองว่าเธอเป็น 'ย่าทั่วยุโรป' ก็มาจากการแต่งงานของพระราชโอรสพระธิดาเหล่านี้ที่ผูกสัมพันธ์กับราชวงศ์ต่างประเทศ ผลกระทบของการแต่งงานเหล่านั้นทำให้เครือญาติของพระราชินีมีบทบาทในเหตุการณ์ยุโรปอีกหลายช่วง ซึ่งทำให้เรื่องราวครอบครัวของเธอน่าติดตามมากกว่าตัวเลขเพียงอย่างเดียว