ตะโขง มีบทบาทอย่างไรในนิทานพื้นบ้านของไทย?

ฉันคิดว่าสงครามโลกครั้งที่หนึ่งตรงกับยุครัชกาลที่ 6 ของสยาม ซึ่งอยู่ในช่วงประมาณ พ.ศ. 2457–2461 (ค.ศ. 1914–1918) และเป็นช่วงที่ประเทศพยายามปรับตัวเข้าสู่ระบบระหว่างประเทศสมัยใหม่ สยามในเวลานั้นประกาศสงครามกับฝ่ายอำนาจกลาง (เยอรมนีและออสเตรีย-ฮังการี) ในปี พ.ศ. 2460 (ค.ศ. 1917) ด้วยเหตุผลเชิงยุทธศาสตร์และการทูต มากกว่าจะเป็นการส่งทหารเข้ารบแบบขนาดใหญ่ ผลลัพธ์ที่สำคัญคือการส่งคณะทหารสยามไปยุโรปในลักษณะการช่วยเหลือและปฏิบัติหน้าที่ด้านสนับสนุน ซึ่งช่วยสร้างภาพลักษณ์ว่าประเทศเป็นหุ้นส่วนของฝ่ายสัมพันธมิตร หลังสงคราม สยามใช้สถานะนี้ต่อรองเพื่อแก้ไขสนธิสัญญาที่ไม่เท่าเทียมกับชาติตะวันตก ส่งผลให้สิทธิยกเว้นอำนาจศาลของชาวต่างชาติ (extraterritoriality) ถูกทบทวนและมีการเจรจาปรับเปลี่ยนในช่วงปลายทศวรรษ 1910s–1920s การเข้าร่วมสงครามครั้งนี้จึงไม่ใช่การรบใหญ่บนแนวหน้าแบบที่ยุโรปเผชิญ แต่เป็นการลงทุนทางการทูตอย่างมีเป้าหมาย ช่วยให้อำนาจอธิปไตยของสยามได้รับการยอมรับมากขึ้นในหมู่ชนชาติ และเป็นหนึ่งในปัจจัยที่ทำให้ประเทศได้เข้าเป็นสมาชิกของสมาคมชาติ (League of Nations) ในเวลาต่อมา ซึ่งกลายเป็นบทบาทสำคัญในการวางรากฐานความเป็นรัฐสมัยใหม่ของไทยในศตวรรษที่ 20

ตะโขงเป็นเรื่องเล่าพื้นบ้านที่มักจะผูกโยงกับพื้นที่แถบแม่น้ำโขงฝั่งอีสาน ตอนผมไปเดินเล่นรอบ 'บึงโขงหลง' ในจังหวัดบึงกาฬ ได้ฟังคนท้องถิ่นเล่าว่าเรื่องตะโขงมีรากมาจากแถบนั้นเล็กน้อยและถูกเล่าสืบต่อกันมานาน ความรู้สึกตอนฟังคือเหมือนเจอชิ้นส่วนของภูมิปัญญาชาวบ้าน: ตะโขงถูกเล่าเป็นทั้งสัตว์ลึกลับและวิญญาณที่ผูกพันกับน้ำ บางตำนานบอกว่าเกี่ยวข้องกับน้ำหลากและการอพยพของปลา ในขณะที่อีกเวอร์ชันเน้นบทลงโทษคนละเมิดธรรมชาติ ผมชอบมุมที่ชาวบ้านใช้เรื่องเล่าเหล่านี้สอนกันเรื่องการรักษาน้ำและทรัพยากร มากกว่าจะเน้นแค่ความสยอง สรุปแล้ว ถามว่าตะโขงมาจากตำนานท้องถิ่นจังหวัดใด ผมเห็นว่าขึ้นชื่อที่สุดกับจังหวัดบึงกาฬ โดยเฉพาะชุมชนที่อยู่ใกล้บึงและแม่น้ำ พอได้ยินเรื่องราวในบริบทท้องที่แบบนี้ มันยิ่งทำให้ภาพของตำนานมีสีสันและมีบทบาททางสังคมมากขึ้น

หน้ากากผีตาโขนไม่ได้เป็นแค่เครื่องแต่งกายธรรมดา แต่เป็นสัญลักษณ์ที่เก็บเรื่องเล่าของชุมชนไว้ทั้งหมู่บ้าน เวลาที่ฉันมองหน้ากากไม้หลากสี แสงสีที่ตัดกันของผ้าและขนนกทำให้รู้สึกว่าสิ่งที่เห็นคือการเรียงร้อยความเชื่อพื้นบ้านเข้ากับพิธีกรรมทางพุทธศาสนา การแต่งกายประหลาด ๆ ของผู้ร่วมขบวนทำให้คนในเมืองและคนต่างถิ่นต้องถามว่าเพราะเหตุใด เท่าที่ฉันเข้าใจ งานนี้มีหน้าที่สร้างความเชื่อมโยงระหว่างโลกมนุษย์กับโลกเหนือธรรมชาติ ทั้งยังเป็นเวทีสำหรับการแสดงออกถึงความเชื่อในเรื่องการชี้นำและการปกป้องชุมชน สิ่งที่ทำให้ฉันชอบที่สุดคือการที่ประเพณีนี้ยังคงการมีส่วนร่วมของคนทุกวัย ไม่ว่าจะเป็นการสอนเด็กให้ทำหน้ากาก การซักซ้อมขบวน หรือการแลกเปลี่ยนมุกตลกในงาน มันไม่ใช่แค่การรักษาพิธีกรรมให้คงอยู่เพื่อตัวพิธีเองแต่เป็นการรักษาความเป็นชุมชนเอาไว้ด้วย ผีตาโขนจึงสะท้อนถึงการยึดโยงอดีตและปัจจุบันไว้ด้วยกันอย่างอบอุ่นและมีชีวิตชีวา

ยิ่งมองยิ่งเห็นว่า 'คธูลู' กลายเป็นภาพจำที่โผล่ได้ทุกมุมของวัฒนธรรมป๊อปไทย — ไม่ใช่แค่ในฐานะตัวประหลาดจากเรื่องสยองขวัญเท่านั้น แต่ยังเป็นสัญลักษณ์ที่คนเอามาดัดแปลงเล่นจนกลายเป็นสิ่งที่คุ้นเคย ความชอบส่วนตัวพาไปเจอผลงานหลากหลาย ตั้งแต่แฟนอาร์ตที่ตีความเป็นลายเสื้อคูลๆ ไปจนถึงมุขตลกในมีมที่เอาหน้าคธูลูมาตัดต่อกับซีนชีวิตประจำวันในวงการบันเทิงไทย บรรยากาศของความน่ากลัวแบบคอสมิกจาก 'Call of Cthulhu' ถูกเบลนด์กับความน่ารักหรือความตลกจนคนทั่วไปก็เข้าถึงได้ง่ายขึ้น แฟนเกมโต๊ะบางคนก็ดึงเอาธีมนี้ไปทำแคมเปญให้เกมเมอร์ไทยรู้จักแนวสยองแบบใหม่ๆ มุมมองของคนที่คลุกคลีในชุมชนออนไลน์ ทำให้รับรู้ว่าเส้นแบ่งระหว่างการนับถือกับการค้าตรงนี้บางทีคดเคี้ยว — สินค้าที่ขายดี เช่น หมวก แก้วน้ำ หรือสติกเกอร์ ทำให้คธูลูไม่ใช่แค่ตำนาน แต่กลายเป็นเครื่องมือสื่อสารอารมณ์ของคนรุ่นใหม่ นั่นเองทำให้มีเสน่ห์แบบสองหน้า: ทั้งเป็นสัญลักษณ์ของความไม่รู้และเป็นของสะสมที่ทำให้คนหัวเราะพร้อมกันได้

ตะโขงเป็นหนึ่งในภาพลักษณ์ของภูมิปัญญาพื้นบ้านที่ฉันเจอได้บ่อยเมื่อไล่อ่านคอลเล็กชันนิทานท้องถิ่นและบทความเกี่ยวกับตำนานท้องถิ่น ผมมักเห็นการอธิบายตะโขงอยู่ในหนังสือรวมเรื่องเล่าพื้นบ้านที่รวบรวมเรื่องเล่าจากภาคต่าง ๆ ของประเทศไทย ตำราพวกนี้ไม่ได้ย้ำชื่อผลงานดังชิ้นใดชิ้นหนึ่ง แต่จะใส่ตะโขงไว้ในหมวดผีพื้นบ้าน สิ่งที่ผมชอบคือการนำรายละเอียดท้องถิ่น เช่น ลักษณะการอาศัยอยู่ใกล้แม่น้ำหรือบึง การมีเสียงร้องเฉพาะตัว และบทบาทเป็นตัวเตือนไว้ในชุมชน ถูกบรรยายแตกต่างกันไปตามพื้นที่ อ่านแล้วรู้สึกได้ถึงความหลากหลายของนิทาน เมื่ออ่านแบบรวมเล่มแล้ว ผมมักเปรียบเทียบฉบับที่เป็นการบันทึกวรรณกรรมกับฉบับที่ออกแบบให้เด็กอ่าน พบว่าภาษาที่ใช้และภาพประกอบเปลี่ยนโทนของตะโขงไปได้มาก — จากผีที่ชวนสยองกลายเป็นตัวละครที่มีบทบาทเป็นครูสอนบทเรียนชาวบ้านได้ด้วย ซึ่งทำให้ตัวตะโขงถูกนำเสนอในบริบทที่หลากหลายและน่าสนใจ

ตะโขงเป็นคำที่ได้ยินบ่อยในหมู่คนบ้านนอกของภาคอีสาน และในความทรงจำของผมมันสัมพันธ์กับงานบุญใหญ่ของชุมชนหลายอย่างโดยตรง โดยเฉพาะ 'บุญบั้งไฟ' ที่ผมเติบโตมาเสียงตะโขงจะดังเป็นจังหวะพื้นหลังให้ชาวบ้านรวมตัวกันย่างเท้าแห่กันตามลานวัด งานนี้ไม่ใช่แค่การยิงจรวด แต่เป็นช่วงเวลาที่ดนตรีท้องถิ่นและเครื่องเคาะจับจังหวะอย่างตะโขงช่วยกระชับความเป็นหนึ่งเดียวของชุมชน เมื่อมีงานแต่งงานแบบบ้านเกิด ตะโขงมักจะถูกนำมาใช้เป็นส่วนหนึ่งของวงเครื่องสายหรือวงปี่พาทย์พื้นบ้านเพื่อเรียกความคึกคักให้ขบวนแห่ เจ้าบ่าวเจ้าสาวเดินผ่านแขกเหรื่อพร้อมเสียงทุ้มๆ ของเครื่องเคาะที่ทำให้บรรยากาศอบอุ่นและเป็นกันเอง และผมเองก็จำได้ว่าคนผู้เฒ่าผู้แก่จะยืนฟังแล้วยิ้ม เพราะมันเชื่อมโยงถึงรากเหง้าทางวัฒนธรรม นอกจากงานฉลองแล้ว ตะโขงก็ยังมีบทบาทในงานบวชที่ต้องการจังหวะสวดและประกอบพิธีแบบพื้นบ้าน เพลงจังหวะที่ตะโขงสร้างขึ้นสามารถปรับให้หนักเบาตามความเป็นทางการของพิธี ซึ่งผมมักคิดว่ามันเป็นเสมือน “เครื่องหมายเวลา” ในชุมชน ที่เตือนให้รู้ว่าช่วงไหนเหมาะแก่การสังสรรค์หรือช่วงไหนต้องสำรวมจิตใจ

เป็นภาพที่ติดตาเสมอเมื่อพูดถึงประเพณีแห่งความสนุกปนความลึกลับอย่าง 'ผีตาโขน' — ต้นกำเนิดหลักของงานเทศกาลนี้อยู่ที่อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย ในภาคอีสานของไทย งานนี้ผสมผสานระหว่างความเชื่อพื้นบ้าน อารมณ์ขันของชาวบ้าน และพิธีกรรมทางพุทธศาสนาเข้าด้วยกัน ชื่อ 'ผีตาโขน' มาจากหน้ากากที่โดดเด่นเป็นพิเศษ ตาโตกว่าปกติ รูปร่างแปลกตาและสีสดใส ทำให้ใคร ๆ ก็จดจำได้ทันที แต่ถ้าถามถึงรากเหง้าว่ามาจากไหน คำอธิบายที่นิยมพูดถึงกันมากที่สุดคือมาจากการร่วมฉลองงานบุญผะเหวด ซึ่งเป็นการแสดงและสวดเล่าเรื่องพระเวสสันดรชาดก ประเพณีดังกล่าวถูกดัดแปลงให้มีการแต่งตัวเป็นผีและการแห่รอบหมู่บ้าน เพื่อเพิ่มรสชาติและความสนุกให้กับงานบุญ การเล่าเรื่องต้นกำเนิดมักมีหลายมิติ บางเรื่องเล่ากันว่าเป็นการเชิญชวนและต้อนรับพระเวสสันดรที่กลับมาจากการละทิ้งทรัพย์สมบัติ บางตำนานบอกว่าเป็นการแสดงให้เทพหรือวิญญาณเห็นถึงความยินดีและความเป็นมิตรของชุมชน ชนิดที่ว่าการแต่งเป็นผีคือการเล่นบทตลกเพื่อเรียกเสียงหัวเราะและให้ความบันเทิง ขณะเดียวกันก็สะท้อนความเชื่อเชิงอนิเมิสต์ คือการใช้ประเพณีเพื่อขับไล่สิ่งชั่วร้ายและขอฝนขอความอุดมสมบูรณ์ในฤดูเพาะปลูก เทศกาลมักจัดขึ้นราวฤดูฝนหรือช่วงงานบุญสำคัญตามปฏิทินจันทรคติ ทำให้มีทั้งพิธีทางศาสนาและความสนุกสนานของการแห่พาเหรด หน้ากากและชุดที่เห็นในงานจึงไม่ได้มีหน้าที่เดียว แต่มีหลายหน้าที่ทั้งการเล่าเรื่อง การปกป้อง และการเชื่อมสัมพันธ์ของคนในชุมชน ในความรู้สึกของฉัน ประเพณีนี้เป็นตัวอย่างชั้นเยี่ยมของการผสมผสานวัฒนธรรม สององค์ประกอบที่ต่างกันอย่างพุทธศาสนาและความเชื่อพื้นบ้านสามารถอยู่ร่วมกันได้อย่างกลมกลืน ความสนุกสนานและความขึงขังที่มาพร้อมพิธีกรรมทำให้เทศกาลมีมิติหลากหลาย ทั้งเสียงกลองที่ดังสนั่น ผู้คนที่หัวเราะร่า และความรู้สึกขลังเมื่อเห็นขบวนหน้ากากสีสันเจิดจ้า ฉันชอบมุมที่ประเพณีนี้ไม่ยึดติดกับกฎเกณฑ์เคร่งครัด แต่ยอมให้เกิดการเล่น การล้อเลียน และการร่วมมือกันของชุมชน ซึ่งทำให้มันเป็นงานที่อบอุ่นและมีชีวิตชีวา เห็นได้ชัดว่าต้นกำเนิดของ 'ผีตาโขน' ไม่ได้เป็นเรื่องเดียว แต่เป็นการรวมตัวของประวัติศาสตร์ ความเชื่อ และความคิดสร้างสรรค์ของชาวบ้านที่สืบทอดกันมา และนั่นแหละที่ทำให้ฉันรู้สึกหลงรักประเพณีนี้มาก